Ortalyq Azııa elderindegi agrarlyq salanyń damý deńgeıine kóz júgirtip kóreıik. Byltyr О́zbekstanda aýylsharýashylyq salasynyń IJО́-degi úlesi 28,7 paıyzǵa jetipti. Shıkizat resýrsyna kende emes Túrikmenstan da atakásipti damytyp jatqany baıqalady – 20 paıyz. Úshinshi orynda 19,2 paıyzben Tájikstan tur. Qyrǵyzstanda aýyl sharýashylyǵynyń IJО́-degi úlesi 11,6 paıyz bolsa, Qazaqstanda bar bolǵany 4,4 paıyz.
Kórip otyrǵanymyzdaı, Ortalyq Azııa elderiniń ishinde atakásipten qashyqtap ketkeni bizdiń halyq eken. Jyl basynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent Q.Toqaevtyń: «Aýyl sharýashylyǵy talaı eksperıment júrgizilgen, kóp azap shekken sala» ekenin synaǵany osyǵan baılanysty.
Agrosektory damymaǵan eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýi, óz halqyn óz jerinde daıyndalǵan ónimmen asyraýy múmkin emes ekeni belgili. Bul oraıda elimizdiń dúken sórelerindegi azyq-túliktiń 35 paıyzyn ımporttyq ónim quraıtynyn aıta keteıik. Qazaqstanǵa azyq-túlik eksporttaıtyn 25 memlekettiń qatarynda Reseı, Ýkraına sııaqty jaqyn mańaıdaǵy elderdi aıtpaǵanda Italııa, Nıderland, Irlandııa syndy Eýropa memleketteri, Gana, Kýba sııaqty dúnıeniń bir qıyrynda ornalasqan elder de bar.
Syrttan keletin ónim kóp bolǵasyn ba, áıteýir sońǵy 3 jylda azyq-túliktiń baǵasy 30 paıyzdan artyq qymbattapty. Iаǵnı taǵamdy syrttan tasýdyń saldary teńgeniń terbeliske túsýine de áser etetin faktorlardyń biri deýge bolady.
Dúnıejúzilik banktiń jetekshi ekonomısi Sergıı Zorıanyń aıtýynsha, COVID-19 pandemııasy Ortalyq Azııa elderindegi azyq-túlik qaýipsizdigine, aýylsharýashylyq salasy men agrarlyq sektor óniminiń eksportyna úlken qaýip tóndirip otyr. Iri eksporttaýshy sanalatyn 16 memleket bıylǵy naýryz-mamyr aılary aralyǵynda ónimdi eksporttaýǵa shekteý qoıdy. Aldaǵy birneshe aıda indettiń beti qaıtpasa, taýar aınalymyn shekteýshilerdiń qatary tolyǵa túsip, eksportqa aýzyn ashyp otyrǵan Qazaqstan sııaqty elderdiń jaǵdaıy qıyndap ketýi múmkin.
– Ortalyq Azııa elderinde halyqtyń shyǵynynyń 40-60 paıyzy tamaqtanýǵa jumsalady. Karantın kúsheıse, azyq-túliktiń keı túriniń baǵasy sharyqtaıdy, adamdardyń tabysy tómendeıdi. Aýylsharýashylyq jumysynyń toqyraýy, shıkizatty saqtaýǵa qatysty problemalar, tasymal júıesiniń buzylýy jaǵdaıdy ýshyqtyryp jiberýi yqtımal. Odan bólek, karantın kezinde shyǵynǵa ushyraǵan jergilikti aýylsharýashylyq ónimin óndirýshilerdiń nesıesin jabýyna qatysty da másele týyndaıdy. Qoryta kelgende, 6 aı ishinde ekonomıkalyq resessııaǵa baılanysty azyq-túlikti ishki tutyný deńgeıi quldyrap, Ortalyq Azııadaǵy memleketterdiń ulttyq valıýtalary devalvasııaǵa ushyraıdy degen kóńilsiz boljam bar, – deıdi Sergıı Zorıa.
Jalpy, elimizde agrosektordy ekonomıkanyń draıverine aınaldyrý týraly mejeli mindettiń alǵa qoıylǵanyna birneshe jyl bolǵan-dy. Árige barmaı-aq, byltyr salaǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi jarty trıllıon teńgeni qurap, aldyńǵy jylǵy mejeden 41 paıyzǵa asyp túsipti. 82 myń iri qara, 370 myńnan astam usaq mal satyp alýǵa «Qazagro» 63 mlrd teńgeden astam qarjy bóldi. Tıisti mınıstrlik taratqan aqparǵa sensek, Qazaqstanda óndirilgen aýylsharýashylyq taýarlary álemniń 72 eline eksporttalady eken. Byltyr eksport kólemi 6,4 paıyzǵa artyp, 3,3 mlrd. AQSh dollaryn qurapty. Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimi 2,2 paıyzǵa, azyq-túlik óndirisi 2,4 paıyzǵa ósken.
Alaıda óndiris kóleminiń óskeni 1 jylda azyq-túlik qunynyń 10 paıyzdan artyq qymbattaýyna tosqaýyl bola almady. Ásirese jyl basynan beri áleýmettik azyq-túlik túrine jatatyn kartop, pııaz, sábiz, nan, sıyr men qoı eti, qant jáne basqalarynyń baǵasy kóterildi.
Qalaı bolǵanda da, jyldar boıy shıkizat eksportyna ıek artqan elderdiń ekonomıkasy úshin syn saǵaty týǵan syńaıly. «Arpa-bıdaı – as eken, altyn kúmis – tas eken» degen sózdiń aqıqattyǵyna COVID-19 pandemııasy kezinde kóz jetkizgen jaıymyz bar. Tıisti mınıstrlik taratqandaı, agrarlyq sektordaǵy áleýetimiz shynymen de artty ma, álde joq pa, ony biletin ýaqyt alys emes syńaıly.