Súıekshi men Kıevan

Tirshiliktiń myń túrli ıirimi bar deıtin bolsaq, qalamgerdiń qudiretti qalamy oqyrmandy oısha sol ıirimderdiń bastaýyna jeteleıdi. Ádebıet zertteýshi, akademık R.Nurǵalıdyń ádebıetke 60-70-jyldary kelgen býyn týraly aıtqan mynadaı bir tamasha sózi bar: «Balalyq, bozbalalyq shaǵy soǵys kezderiniń qylyshynan qan tamǵan qaharly, jaraly jyldarymen dóp kelgen urpaq ókilderinen shyqqan qalamgerlerdiń barshasyna ortaq qasıetter bar: eń aldymen bulardyń qaı-qaısysy da, ómirdiń qara qazanynda qaınap pisken, tirshiliktiń tas dıirmeninde tartylǵan adamdar. Qalamnan ómir­ge kelmegen. О́mirden qalamǵa kelgen. Tvor­ches­tvolaryndaǵy basty sıpat, bas­ty qunar – ómirdiń lebi, tirshiliktiń boıaýy». Bul artyq-kemi joq sóz. О́ıtkeni ót­ken ǵasyrdyń alpysynshy, jetpisinshi jyl­­dary qazaq ádebıetiniń kórkeıý dáýiri ekenin kópshilik biledi. Kórkem ádebıettiń bul kezdegi basty nysany – adam bolatyn. Tek qazaq ádebıetinde ǵana emes, dúnıejúzi ádebıetinde jańǵyrý júrip jatty. Qoǵamdy «meńdegen» sosrealızmge bildirmeı-aq, túrli «ızmderdiń» boı kórsete bastaǵany da osy tus. Ásirese fılosofııadaǵy ekzıstensıalızm baǵyty ádebıetti tereń óner retinde bıikke kóterdi. Adamnyń ózindik «Menin» tanýǵa umtylýyn, ómir men ólimniń mánin, erkindiktiń maǵynasyn túsinýge, óziniń qoǵamdaǵy ornyn anyqtaýǵa talpynysyn qalamgerler sheber beınelegeni sonsha, endi onyń aldyndaǵydaı  óz zamanynan asyp týǵan ne aqyly men bilimi teń, ne mansaby joǵary, bolmasa erekshe sulý adamdar ǵana emes, kádimgi ózimizben ǵumyr keship júrgen kez kelgen jumyrbasty pende bir shyǵarmanyń bas keıipkeri bola alatyn jaǵdaıǵa jetti. Sonyń ishinde Dýlat Isabekov keıipkerlerin erekshe ataýǵa tu­rarlyq. О́ıtkeni osy jazbanyń basynda aıt­qanymyzdaı, ol qarapaıym keıipkerlerdiń ózin daralaı bilgen.

 * * *

Jalańash denesine kıgen túıe jún shekpenin qysy-jazy ústinen tastamaıtyn qýshıǵan molashy shaldyń aıanyshty taǵdyry poveske arqaý bolǵany anyq. Jazýshynyń bul keıipkeri sózge óte sarań. Shyǵarma bastalǵannan sońyna deıin onyń aıtatyn sózi sanaýly ǵana. Sol sanaýly sózderdiń ishinde «Imandy bol deńiz» degendi úsh ret aıtady. О́zine jaqsylyq tilep, jaqsy sóz arnaǵan adamdarǵa aıtqany. Iаǵnı «bul ómirde eshteńeniń keregi joq, tek ólgende ımandy bolsam jetkilikti» deıtin nıet. Kór qaza júrip, kúnine qanshama adamnyń arǵy dúnıege attanatynyn kóre júrip jetken óz shyndyǵy. Súıekshi – buryn-sońdy qazaq ádebıetinde bolmaǵan keıipker. Ony Dýlat Isabekov alyp keldi desek qatelespeımiz. Povestiń atynyń «Súıekshi» atalýy da tegin emes. Bas keıipkerdiń myna ómirdegi aqyrǵy aıaldamasy molanyń mańy edi. Ol eshqashan kór qazýshy bolýdy armandamaǵan shyǵar? Biraq taǵdyry ony kór qazýshy etti. Eger adamnyń ómirge kelýdegi maqsatynyń bar ekenin aıdaı aqıqat dep qarastyrar bolsaq, kór qazýshy óziniń mıssııasyn beısanaly túrde tolyq oryndady. Onyń «túıe jún shekpeniniń» óziniń sımvoldyq máni bar. Bul súıekshiniń taqýalyǵynyń belgisi.

Tirshilikten syı kórmegen, tek ádilet­sizdik pen qorlyqtan japa shegip ómir súrgen qýshıǵan shaldyń azan shaqyryp qoıǵan aty – Tuńǵysh. Toǵyz jastan bastap kisi qolyna amanatqa berilgen soń «Amanat» atalady. Eshkim ony atymen atamaıdy. Ákesi abaısyzda baıdyń ulyn óltirip alyp, oǵan tóleıtin quny bolmaǵan soń, balasyn ýaqytsha baıdyń úıine qaldyrady. Onyń ári qaraıǵy ómir jolynda eshqandaı da jaryq sáýle joq. Aldymen ákesi, ile-shala anasy  qaıtys bolady. Amanat bala sol kúıi kisi esiginde jalshy bop qalady. Jazýshy ony «Bala bolsa bolǵan shyǵar, balalyq shaǵy bolǵan joq. О́zgeler qusap  ol kúlmeıdi, kúldirmeıdi. Qymyz iship qyzara bórtip júrgisi de, bozbala bop qyzǵa qaraǵysy da kelmeıdi» dep sýretteıdi. Bul kezde onyń aty «Úndemes» edi. Jyldar óte oǵan «Keńkeles» degen at qoıylady. Bir úıir jylqyny joǵaltyp alǵan soń baı ony at quıryǵyna baılap, súıretpekshi bolady. Osy kezde ony baıaǵyda ákesine qysastyq jasap, ótirik kýá bolǵan jigitterdiń biri qutqaryp jiberedi. Jalshylyqtan bosaǵanymen, barar jer, basar taýy joq jigit dýana kempirmen birge biraz jyl júrip, qaıyr tileıdi. Sol kezde ony adamdar «Dýana» dep ataıdy. Keıinirek, ómiriniń sońyna qaraı mola qazady. Baıaǵyda ony amanatqa alyp qalyp, taǵdyryna qııanat jasaǵan Doskeı baıdyń uly Úkitaı qartaıǵan shaǵynda súıekshini izdettiredi. Oǵan kesh te bolsa jaqsylyq jasaýǵa nıettenedi. Biraq bári kesh edi. Súıekshi aýylyna barar jolda qaıtys bolady. Osy bir eleýsiz, týǵanda da áke-sheshesinen ózge eshkim qýana qoımaǵan, ólgende de oǵan qııanat jasaǵan birdi-ekili adamdardan basqa eshkim qaıǵyrmaǵan, adam retinde sanatqa qosyla almaǵan, ómirden ornyn tappaǵan, tirshilik tolqyny aıamas­tan jarǵa soqqylaǵan, adamdar o bastaǵy atyn da umytyp qalǵan Tuńǵysh-Amanat-Úndemes-Keńkeles-Dýana-Súıekshi báribir Alladan úmitin úzgen joq. Ol kúná, qylmys ataýlydan pák kúıinde, ózgege de, ózine de ıman tileı júrip, arǵy dúnıege attandy.

 * * *

Isabekovtiń qalamynan shyqqan, oqy­ǵan adamnyń sanasynda óshpesteı bop tańba­lanyp qalatyn taǵy bir keıipker bar. Ol – menińshe, erekshe ıntellektýal, erekshe qarym-qabilet ıesi, ortasyn jatsynyp júrgen Jasyn emes.  Ol – Kıevan shal. Kóknárge degen qumarlyǵy úshin aýyl­­dastary «Kıevan» atandyrǵan kádimgi qumar­paz shal.

Onyń áý bastaǵy aty Moldarásil edi. Onyń da taǵdyr-talaıyna jazylǵany jalshylyqtyń qamyty bolatyn. Biraq «jaman adam júrisimen qul bolar» demekshi, Moldarásil jazýshynyń tilimen aıtqanda «en salmaǵan sypaıy malaı». Kóknárge qumartqan bozbala kóknár úshin bireýdiń tirligin istep berýden esh aıanbaıdy. Oǵan jarty qap kóknár berse, sonyń ózi úlken qýanysh. «Bular maǵan nege toqty-torym bermedi» dep oılanbaıdy. Biraq aýyldastarynyń sol qylyǵyna shyndap oılana bastaǵan kezde, bári kesh edi. Olar­dyń kózine bul «kóknár qumar jigit» bop tańbalanyp qalǵan edi. Olardyń piki­rin ózgertý múmkin emes. Sodan bul da «úırenshikti ómirin» súre beredi. Jazýshy adam taǵdyryna, ásirese, óz oı-pikiri qalyp­taspaǵan  adamnyń taǵdyryna ózgeler­diń yqpaly týraly baıandaǵan. Olar Molda­rásilge kóknárqumar jas retinde qaraıdy. Olar «Kıevan» atandyrady. Bul sol «kıevan ómirdi» súredi.