El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq keńestiń úshinshi otyrysynda bilim salasyndaǵy qashannan beri qordalanyp qalǵan máselelerdi saralaı kele, aýyl mektepterin qala mektepterimen teńestirý qajettigin aıtqan bolatyn. Shynynda da, bul – óte ózekti másele. Oblystaǵy aýyl mektepteriniń ahýaly alańdatarlyq. Táýelsizdik tańy atqaly 150 mektep jabylyp qalǵan. 2020-2021 oqý jylynda jalpy bilim beretin bilim oshaqtarynda 834 muǵalim jetispese, onyń 543-i aýyl mektepterine tıesili. 66 mektepte sport zaly joq.
Oblystaǵy 556 mekteptiń 67 paıyzy shaǵyn jınaqtalǵan mektepter. Kúrdeli máselelerdiń qordalanyp qalǵan jeri de osy. Eń aldymen muǵalimderdiń jetispeýshiliginen bir muǵalim birneshe pánnen beretin olqylyq ta osy tusta. Oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Botagóz Dúısenovanyń aıtýyna qaraǵanda, kemshiliktiń kestesin oblystaǵy 21 tirek mektebi jazyp jiberýge septigin tıgizýde. Tirek mektepterdiń janynan resýrstyq ortalyqtar qurylǵan. Oblystyq bıýdjetten ortalyqtardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn zaman talabyna saı jaraqtandyrýǵa 178 mln teńge qarajat bólinip otyr. Osy jerde jylyna úsh márte sessııa uıymdastyrylady. Sessııa barysynda tolyq emes mektepterde bilim alatyn oqýshylar óz pániniń naqty mamandarynan dáris alyp, bilim negizin nyǵaıta túsýde.
Bul oraıda, el Prezıdenti ekpin túsirip aıtqanyndaı, tolyq emes mektepterde barlyq pán muǵalimderin ustaý óte qıyn. Kadr jetispeýshiligi oblystyń Birjan sal, Bulandy, Atbasar aýdandarynda qatty sezilip otyr. Onyń ishinde bastaýysh synyp muǵalimderi, aǵylshyn tili, matematıka, fızıka, orys tili men ádebıeti, tarıh, hımııa pánderiniń muǵalimderi joqqa tán. Sondyqtan amalsyzdan zeınet jasyndaǵy ustazdar men ózge pánniń muǵalimderi sabaq berip amaldaýda. Olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa septigin tıgizedi degen «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasynan da qaıyr bolmaı tur. Bul oraıda, eshteńe bitpeı jatyr degen uǵym týmaýy kerek. Ár jyl saıyn oblys mektepterine 900-den astam maman baǵyttalady. Sońǵy úsh jyl ishinde 1398 jas maman jumysqa ornalasqan. Al joǵaryda aıtqan baǵdarlama boıynsha 797 mamanǵa baspana satyp alý úshin 2690,2 mln teńge kóleminde qarajat bólingen. 927 mamanǵa 133,2 mln teńge mólsherinde kótermeaqy tólengen. Osy bir derekterge kóz júgirtip otyrsańyz, aýyl mektepteriniń muǵalimnen tapshylyq kóretin reti joq tárizdi. Alaıda shyn máninde, baǵdarlama arqyly el mektepterine ornalasatyn jas tolqynnyń shalǵaıdaǵy shaǵyn aýylǵa at basyn burýy óte sırek. Onyń basty sebebi, aýyldyq jerdegi áleýmettik-turmystyq jaǵdaı, ekinshiden, negizgi mektepte saǵat sany az. Mine, sondyqtan jas maman jartymsyz jalaqyǵa jumys istegisi kelmeıdi.
Kadr máselesin sheshý úshin talpynys ta jasalyp jatyr. 2017 jyly oblystyq bıýdjetten pedagogıkalyq mamandyqtary boıynsha joǵary bilimdi mamandardy daıarlaýǵa 298 grant bólingen. Mine, osy oraıda bir usynys aıta ketsek artyǵy bolmas, osy granttar eń aldymen shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldyń balalaryna bólinýi kerek. Olar ózderi jaqsy biletin, tynys-tirshiligine úırengen aýyl turmysynan qaımyqpaıdy ǵoı. Ekinshiden, osy granttar arqyly oqyp, bilim alǵan túlekterdiń mindetti túrde aýylda jumys isteýin qadaǵalaıtyn júıe qajet.
– Qazirgi kúni shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardy ustap turǵan mektep ekendigi belgili, – deıdi Zerendi aýdanynyń turǵyny Álimjan Moldash, – eger mektep jabylsa, muǵalimder aýylda bir kún de turmaıdy. Jumys izdep qonys aýdarady. Oǵan árıne, eshkimdi kinálaýǵa bolmaıdy. Ata-analar da mektebi bar eldi mekenderge qonys aýdarady. Demek, mektep aýylǵa, aýyl mektepke dáneker bolyp tur.
Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, negizgi mektep bolyp eseptelgenimen, synyptary túgel emes bilim oshaqtary da az emes. 2007 jyly Úkimettiń qaýlysymen bastaýysh mektepterdi ustap turýǵa uıǵarym jasalǵan. Tipti múmkindigi joq jerde oqýshylardy tasymaldap oqytý da uıymdastyrylýda. Bul oraıda birinshi kezekte oqýshylardyń qaýipsizdigine nazar aýdarylady. Onyń ústine mekteptegi til máselesi de bar. Shaǵyn aýyldardyń deni jergilikti ult ókilderiniń mekeni. Mektebi saqtalyp qalǵan aýyldar kúni keshegi keńshar ortalyqtary. Mundaı jerlerdiń kópshiliginde bilim oshaǵyndaǵy tálim-tárbıe bir-aq tilde, orys tilinde júrgiziledi. Al shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldyń turǵyndary bolsa, perzentterin óz ana tilderinde oqytqylary keledi. Máseleniń mánine tereńdep barǵan saıyn bir-birimen qıyn túıini sabaqtasyp jatqan baıaǵy Maqtaqyzdyń ertegisi tárizdi bolyp kórinedi kózge.
– Negizinde, Úkimetke ókpe de joq. Mysaly shaǵyn aýyldaǵy 10-15 balaǵa dańǵaradaı mektepti ustap turýǵa qanshama qarajat qajet. Aýyl mektepteriniń barlyǵy derlik qazandyq arqyly jylytylady, keminde 3-4 pesh jaǵýshy ustaý kerek. Ondaǵan tonna kómir qajet. Sýdy tasymaldaıdy, dárethanasy dalada, –deıdi el aǵasy Alpysbaı Tursynbaev, – utymdysy birneshe shaǵyn aýyldardyń ortasynda ınternat ashý shyǵar. Qala balasynyń múmkindigi mol, olar oblys ortalyǵyndaǵy túrli mádenı sharalardy kóre alady. Kitaphana da, sport úıirmeleri de, kórkemsýret mektepteri de sonda. Al keıbir aýyldarda ınternet jelisi mektepte bolǵanymen, barlyq úıde bar dep aıtý qıyn. Eger bir jerden uıymdastyrylsa, osyndaı kemshilikterdi joıýǵa bolar edi.
Usynysy kóńilge qonymdy bolǵanymen, bul oraıda da qolbaılaý bar. Máselen, mundaı mektepterdiń basym kópshiligi bastaýysh mektepter. Oblystaǵy mundaı bilim oshaqtarynyń sany – 28. Ata-analar mektep tabaldyryǵyn jańa attaǵan baýyr eti balalary kózderin jáýdiretip ınternatqa bere qoıar ma eken. Týǵan jerin tastap kóship ketýge májbúr bolyp júrgenderdiń bir sebebi osy.
Aýyldaǵy bilim oshaǵynyń jaǵdaıy búgingi kúnniń talabyna tolyq jaýap beredi desek, jalǵan bolar edi. Materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jetildirý áli de ońynan oralyp otyrǵan joq. Búgingi kúni oblystyń 66 bilim oshaǵynda sport zaly joq. Aýyl túgil oblys ortalyǵynyń ózinde de keleńsiz kórinis qylań berýde. Máselen, Kókshetaý qalasyndaǵy gýmanıtarlyq-tehnıkalyq lıseıinde sport zal múldem joq. Jas órender qysta shańǵy tebý men ústel oıyndarymen, ózge ýaqytta jeńil atletıkamen ǵana aınalysa alady.
Aımaqta sport zaldardyń tapshylyǵynan Bulandy aýdanyndaǵy Altyndy orta mektebinde jańa sport zalynyń qurylysy bastaldy. Al eski ǵımarat apatty jaǵdaıda. Selınograd aýdanynda úlken sport zaldary bar 4 jańa mektep salý josparlanýda. Iаǵnı Qosshy men Qoıandyda – 1200 oryndyq jáne Maksımovka men Qajymuqan orta mektepterinde 300 orynǵa shaqtalǵan eki mektep salý kózdelgen. Arshaly aýdanyndaǵy Ijevsk orta mektebine qarjy bólinip, jóndeý jumystary júrgizilýde. Bulandy aýdanynda Makınsk qalasyndaǵy №3 orta mekteptiń sport zaly taıaýda ǵana aıaqtaldy.
Sóz sońyn shıyryp aıtqanda, aýyl mektepteriniń ahýaly maqtanarlyq jaǵdaıda emes. Tyǵyryqtan shyǵyp, talap bıiginen kóriný úshin jan-jaqty oılastyrylǵan keshendi shara qajet tárizdi. Aıtalyq, bilim oshaǵynda, bilim oshaǵynyń arqasynda tútin tútetip otyrǵan aýyldy da aman alyp qalatyn sheshim kerek.
Aqmola oblysy