Altyn Orda – bizdiń orda

Árıne, Altyn Orda qazirgi qazaqqa da, tatarǵa da, noǵaıǵa da, bashqurtqa da, Qap taýyndaǵy túrkitildes halyqtarǵa da, t.b. bárine ortaq. О́ıtkeni, osy halyqtardyń bári de onyń quramyna enip, tolyp jatqan joryqtarǵa da qatysyp, áleýmettik-mádenı ómirde de úlken jetistikterge jetti. Sondyqtan ol jeke-dara bireýge tıesili emes, bárimizge ortaq Otan. Sonymen qatar, onyń qataryndaǵy árbir halyq ony óz Otanym dep aıtýǵa qaqy bar. Alaıda, osy ýaqytqa deıin Keńes odaǵynyń qol astyndaǵy túrki halyqtary, sonyń ishinde biz de barmyz, ony mońǵoldiki dep óz boılarymyzdy aýlaq salyp keldik.

 

(Oılasý ornyna)

Qazir tarıhymyzdy túgendeıik degen jaqsy bastama kóterilip jatyr. Bul – Máńgilik El bolmaqty kózdegen Prezıdent N.Nazarbaevtyń mańyzy óte tereń bastamasy. Endi soǵan kó­­kirek kózi oıaý jannyń bári atsalysyp, jo­­ǵaltqanymyzdyń bárin taýyp, aıtýǵa bol­­­maı kelgenniń bárin qamtyp, jınap alýymyz kerek.

Otandyq tarıhty oqytýda memleketshildik dúnıetanymnyń jańa modelin jasap, osyǵan baılanysty ulttyq qun­dylyqtar men tarıhı jetistikter baǵdarlaryn urpaqty patrıottyq rýhta tárbıeleý maqsatynda aıqyndap alý mindetinen zor talap joq. Tipti, mundaı sátter aldaǵy ýaqyttarda týa bermeýi de múmkin. Alda-jalda taǵy da tartynshaqtap, álde­kim­­nen qorǵalaqtap, «ananyń keregi bar ma, mynany aıtpaı-aq qoıaıyq» dep tarı­hymyzdyń tutas, qalyń qyrtystaryn taǵy da attap ketetin bolsaq, tek shyndyqty ǵana bilgisi keletin búgingi basy azat urpaq bizdiń qylyǵymyzdy bo­la­­shaqta keshirmeıdi. Memlekettik hatshy Marat Tájın de: «О́ziniń ótkenin umytatyn halyqty bolashaq ta umytady» dedi emes pe? Sondyqtan, «syı qylsań – sypyra qyl» degendi basshylyqqa alyp, osy ýaqytqa deıin basymyzdy ala qa­shyp, «oıbaı, ol biz emes» dep janymyz shoshyp kelgen bar shyndyqty aıtýǵa tıispiz.

Osydan birneshe jyl buryn Qytaı kıne­matografısteri «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» men ózderindegi baı derekterge súıene otyryp, «Shyńǵys han» atty 30 serııaly tarıhı fılm túsirip shyqty. Ondaǵy oqıǵalardyń belgili shyndyqtarmen barynsha sáıkes ekendigi, eshqandaı aýytqýdyń, bizdegi keńestik kezdegideı ásire saıasılandyryp, burmalaýshylyqqa jol berýshiliktiń salqyny joq ekenin talaı tarıhshy mamandar atap ótti. Al keńes tarıhy, sonyń ishinde qazaq, orys tarıhy shyǵarmashylyq ónimderde bizge burmalanyp jetkizildi. Bir ǵana mysal aıtatyn bolsaq, kúni búginge deıin, keıbir obektıvti kózqarastaǵy tarıhshylar bolmasa, orystyń resmı tarıhy Aleksandr Nevskııdiń Chýd kólinde 1242 jyly nemis krestshilerin talqandaýy jalǵyz óziniń «erligi» dep dáriptep keledi. Shyn máninde bul kezde orys knıazdikteri Altyn Ordanyń qol astynda (1237 jyldan) bolǵan, sondyqtan Batý han óz baǵynyshtylaryn qorǵaýǵa áskerı kúsh bermeýi múmkin emes. Vıkıpedııa ensıklopedııasy da nemis rysarlary talqandalǵan soń Aleksandr Nevskııdiń ákesin han ózine dereý shaqyrtqanyn aıtady. «Soglasno novgorodskoı letopısı, rýsskıe 7 vıorst presledovalı nemsev po ldý. Po ýslovııam mıra Orden otkazalsıa ot vseh nedavnıh zavoevanıı ı ýstýpıl novgorodsam chast Latgalıı, srazý posle chego otes Nevskogo byl vyzvan k Batyıý». Osymen barlyq áńgime támam bolady. Eger Chýd kólindegi jeńiske hannyń qatysy bolmasa dál osy kezde Nevskııdiń ákesin ol nege dereý shaqyrtqan? Ol týraly orys tarıhshylary jumǵan aýyzdaryn ashpaıdy...

Sol sııaqty kezinde Uly lıtvın knıazdigi degen memleket bolyp, artynan polıak koroldigimen birigip Rech Pospolıta konfederasııasyn qurǵan lıtvın degen halyqty da 1840 jyly patshanyń pármenimen «ózderine týys» belarýs qylyp jibergeni óz aldyna bólek áńgime (V.Derýjınskıı, «Taıny belarýsskoı ıstorıı, Mınsk).

Al qytaılyqtar bolsa, keıin ózderiniń ulan-ǵaıyr ımperııa bolyp birigýinde Shyńǵys hannyń róli zor ekenin jasyrmaı, oǵan ishinara madaq ta arnaıdy. Kerisinshe, orystyń ýdeldik knıazdarynyń basyn qosyp, birigýine yqpal etken Altyn Ordany orys tarıhshylary áli kúnge «mońǵol-tatar ezgisi» dep atap, qaralaýmen keledi. Bizdiń ustanymymyz osy Qytaı tarıhshylary sııaqty aqıqat shyndyq jolynda bolyp, «saıasatqa burmalanǵan tarıhtyń» keıbir zııandy zapyrandarynan arylýǵa baǵyttalǵany durys. Altyn Ordanyń tarıhy qazaq úshin urandy jyldar, erlik pen órliktiń ulan-baıtaq úlgisi ekenin umytpaýymyz kerek. «Batyr, handar – asqan jandar...» bári sol kezderde bolǵan. Rýhy myqty, «kúndeı kúrkiregen el» bolǵanymyz osy kezeń. Qa­zaqty jeke el bolýǵa, basqalarmen terezesi teń bolýǵa bastaǵan da osy Altyn Orda. Sondyqtan onyń barlyq jaǵynan ózimizdiń Orda bolǵanyn maqtan tutyp otyrýdyń endigi jerde esh ábestigi joq.

***

Áńgimeni osy kúni qalyń jurt biletin faktiden bastaıyq. Shyńǵys hannyń uly joryqtary qazirgi mońǵol aýmaǵynan bastaldy. Barlyq túrkitildes qazaq, ózbek, noǵaı, qaraqalpaq jáne Qap taýyndaǵy birshama halyqtardy qurap, árqaısynyń ishine sińip ketken kereı, naıman, merkit, qońyrat, jalaıyr jáne tatar sııaqty túrkitildes taıpalar kezinde qazirgi Mońǵolııa terrıtorııasynda otyrǵan. Qazaqtyń «alty alash» dep júrgeni osylar ekenin akademık Saıdolla Tileýberdın jazdy («EQ», 23.07.2013 jyl).

Shyńǵys han mońǵoldyń qııat taıpasynan shyqqan. Onyń ar jaǵy taımýyt (keıde taıjýyt dep atalady) degen el. Osynyń bir tarmaǵy qııat-bórjigenderden Shyńǵys han shyqty. Ol ártúrli sebeptermen óz mańynda jeke-jeke el bolyp, tý kóterip otyrǵan Kereı, Naıman, Tatar, Qońyrat, Merkit, Jalaıyr memleketteriniń bárin shaýyp, ózine qosyp aldy. Osy ádispen qurylǵan Shyńǵys han ımperııasynda mońǵoldardyń ózi 20 paıyzdaı ǵana bolǵan. Qalǵanynyń bári keıin qazaq jáne basqa da túrkitildes halyqtar odaǵyn quraǵan joǵaryda aıtylǵan taıpalar (rýlar) edi. Qazirgi kúngideı qatań bekitilgen memlekettik til ol kezde bolmaǵan, biraq biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda barlyq buıryqtar túrki tilinde jarııalanǵanyn, jazýlar kóne uıǵyr grafıkasynyń negizinde bolǵanyn belgili ǵalym L.N.Gýmılev jazdy. «...mnogochıslennye fakty svıdetelstvýıýt – sredı plemen ı narodov, kotorymı ýpravlıal Chıngıshan, plemenı pod nazvanıem mongol ne bylo. Ego okrýjalı tıýrkskıe plemena: tatary, jalaıry, kereıty, naımany, ongýty, merkıty, ýıgýry ı dr. Vse onı govorılı po-svoemý, na ıazykah tıýrkskoı osnovy...» dep jazdy tipti A.Olovınsev. («Tıýrkı ı mongoly? Epoha Chıngıshana», A, 2012 g., s.86).

Alaıda, keńes tarıhnamasy mundaı oılarǵa quryq bergen joq, ol Shyńǵys han ımperııasy tegis mońǵoldar boldy, olar jaýlaǵan elderin ózderine sińirip aldy degenge saıatyn tarıhı qate ustanymdy qatań saqtady. L.N.Gýmılev: «Kakım obrazom nemnogochıslennye mongoly, kotoryh bylo chýt bolshe polýmıllıona, moglı zahvatıt polmıra?! Týt chto-to ne tak. Ochevıdno, my ýpýstılı kakoı-to faktor», («Rıtmy Evrazıı», M.2004. 128-b.), dep dúdámal keltirýimen-aq resmı, saıasatqa burmalanǵan tarıhqa jekkórinishti boldy. Saıasatqa burmalanǵan tarıhı shyndyq aıtylatyn bolsa, qazaq, ózbek, tatar jáne t.b. halyqtar «biz Altyn Ordanyń adamdarymyz, sender úsh júz jyl boıy bizdiń qolastymyzda bolǵansyńdar» dep shyǵa kelýinen saqtanyp, olardy mońǵoldardan bólip tastaǵanyn ańǵarý qıyn emes. Keńestik ıdeologııa eshqandaı obal-saýapqa qaramaı, ásirese, bizdi qoı sońynda júrgen ıis almas, ári nadan, ári jasyq, ıt te, qus ta ıyǵyna minip alǵan, sorly halyq dep qana tanytty. Alda-jalda kúshtiligimizdi bildirgen shyǵarma týa qalsa, ol qazaqtiki emes, ananiki, mynaniki, qazaqtardyń qolynan ondaı is kelmegen, ótirik jazylǵan dep tuqyrtyp tastaıtyn. Al avtory qýdalaýǵa túsetin. Shynshyl tarıhty jazǵan ǵalym E.Bekmahanov osyndaı jolmen qýdalanǵan.

Endi negizgi áńgimemizge kóship, Altyn Ordanyń bizdiń orda ekenin dáleldep kóreıik. Shyńǵys han qazirgi Qytaı aýmaǵyndaǵy memleketterdi, Sibir halyqtaryn, Jetisýdy, Horezmdi túgel baǵyndyrǵan soń handyqty Bórteden týǵan tórt ulyna 1223 jyly Qulanbasyda bolǵan quryltaıda bólip bergen. Eń úlkeni Joshyǵa qazirgi Qazaqstan aýmaǵy túgelge jýyq qaraǵan. Shyǵysynda Altaı, Ertisten, batysynda Edilge, ońtústiginde Jetisý, qazirgi ózbek jerlerinen soltústiginde Sibirge deıingi burynǵy Deshti Qypshaq atalǵan uly dala endi «Joshy ulysy» dep atalyp, ol birshama ýaqyt ortalyq mońǵol memleketine baǵynyshty boldy. Shyńǵys han áskerindegi túrkiler qazirgi qazaq jerine hanmen birge jaýgershilikpen kelse, endi Deshti Qypshaqtaǵy burynnan otyrǵan túrki taıpalarymen birigip, ulystyń negizgi halqy boldy. Joshynyń sheshesi Bórte qońyrat qyzy ekeni belgili, endeshe, anasynyń tili de túrki bolǵandyqtan hanǵa mundaǵy jurttyń tili jat bolmaǵany haq. Sóıtip, halqy qazaq sııaqty túrki halyqtaryn quraǵan rýlar, jeri túrkiniki, tili túrkiniki bolǵan jańa el búgingi qazaqqa esh jattyǵy joq bolatyn. Tipti, hany mońǵol degenmen onyń da sheshesi qazaq.

Keıbir derekter Joshynyń ákesinen bólinip, derbes memleket qurýdy qalaǵanyn aıtady. Alaıda, Joshynyń kezinde onyń ulysy áli de ortalyq mońǵol ımperııasyna baǵynyshty bolǵan. Joshynyń ózi qazirgi ortalyq Qazaqstanda qaıtys bolyp, Jezqazǵan qalasynan 50 shaqyrym jerde jerlengen. Kúmbezdep jasalǵan mazarynyń áli kúnge murty da qısaımaı, Ulytaýda jarqyrap tur. Demek, sol kezde de myńjyldyq qurylystardy salý óneri qazaq dalasynda bolǵan (Altyn Ordanyń sońǵy bıleýshileri Toqtamys pen Edige de qazaqtyń osy taýynda jerlengen).

Vıkıpedııa ashyq ensıklopedııasy Joshy ulysy 1224 jyly qurylyp, 1266 jylǵa deıin (42 jyl) ǵana Mońǵol ımperııasyna baǵynyshty bolǵanyn aıtady.

Joshy ulysyn «Altyn Orda» atandyryp, ataǵyn aspanǵa shyǵarǵan balasy Batý (Batyı). Ákesi ólgennen keıin han bolǵan ol 1236-1242 jyldary Batysqa qaraı jaýgershilik joryqtar jasap, handyqtyń aýmaǵyn eseleı keńitken. Edildiń tómengi saǵasyna Batý Saraı qalasyn saldyryp, eldiń ortalyǵyn osynda aýystyrǵan. Qazirgi orys eli ol kezde bir-birine baǵynbaıtyn usaq knıazdikterge baǵynǵan memleketter. Batý olardyń bárin de ózine baǵyndyryp, alym-salyq salyp turǵan. Sonyń ishinde, orys jeriniń eń joǵarǵy – soltústik-batysyndaǵy A.Nevskııdiń Novgorod knıazdigi de bar.

20 jyldan artyq han bolǵan Batý ólgen soń ornyna inisi Berke turady. Islam dinin alǵashqy bolyp qabyldaǵan han osy. Ol qalalar, meshitter salýǵa kóp kóńil aýdarǵan. Keńes tarıh­shylarynyń jazbalarynda Altyn Orda tek qanaýshylyqpen, jaýgershilikpen ǵana aınalysqan el sekildi áser qaldyrady. Shyn máninde ol kezde de sáýlet ónerine, ǵylymǵa, qala salýǵa, ádebıetke kóp kóńil bólingen. О́zderiniń aqshasyn da shyǵarǵan. Eń úlken aqshalary da «teńge» dep atalǵan (A.Olovınsev, «Tıýrkı ılı mongoly?», A., 144-b). Osy Berke hannyń tusynda (1257-1266) Edil boıynda ásem qalalar, meshitter men medreseler, kerýen-saraılar kóp salynǵan. Eldiń astanasy jańadan salynyp, ol Berke Saraıy atanǵan. Han Iran men Mysyrdan oqymystylar, din ustazdaryn, aqyndar shaqyryp, halyqtyń rýhanı ómiriniń damýyna úlken mán bergen. Keıingi ýaqyttarda burynǵy noǵaı jerlerindegi, qazirgi Reseıdiń Edil boıy res­pýblıkalarynda meshit, medreselerdiń kóp bolý tarıhy sol ýaqyttardan bastaý alǵan.

Berkeniń ornyna han bolǵan Móńke Temir (Mengý-Temır) (1266-1280) Altyn Ordany táýel­siz memleket dárejesine kótergen. Ol Shaǵataı ulysynyń hanymen mámilege kelip, ózara derbestikterin tanıtyndyǵy týraly ekijaqty kelisimge kelgen. Al eger, sol kezdegi Qubylaıdyń basqarýyndaǵy Mońǵoldyń ortalyq memleketi buǵan qarsy bolyp, shabýyl jasasa, ekeýi odaqtas bolyp, qarsy turýǵa shart jasasqan.

Sóıtip, is júzindegi alǵashqy Qazaq ordasy 1266 jyly qurylǵan dep aıta alamyz. О́ıt­keni, bul memlekettiń negizgi bóligi qazaq jerinde quryldy, tili qazaqsha, dini ıslam bolatyn. Arab tarıhshysy ál-Omarı mońǵoldardyń túrki taıpalarynyń arasyna ábden sińip, tilderi qypshaq (qazaq) bolyp ketkenin aıtady. Keıingi, Qazaq ordasynyń handary da solardyń urpaǵy ǵoı. Endeshe, balalaryn qazaq desek, atalaryn nege qazaq demeske?

Biz 1922 jyly qurylǵan KSRO-ny 70 jyl boıy bizdiń elimiz dep keldik. Boıymyzdaǵy barlyq ónerimizdi, bilimimizdi, kúsh-qaıra­tymyzdy sonyń damýy men órkendeýine jumsadyq. Onyń kez kelgen jerin ózimizdiń Otanymyz dep qaradyq. Kerek bolǵanda qany­myzdy tógip qorǵadyq. Al dál sondaı Altyn Ordany nege bizdiń el dep atamasqa? Altyn Orda bizge KSRO-ǵa qaraǵanda áldeqaıda ja­qyn emes pe? Onyń tili de, dili de, dini de bizdiki boldy. Endi ne kerek?

Biz sekildi tatar handyqtary da Altyn Ordadan bólingen, biraq qazirgi tatarlar Altyn Ordany «bizdiń memleketimiz» dep jeke menshiktegisi keledi. Máselen, «Istorııa tatar s drevneıshıh vremen. Ýlýs Djýchı (Zolotaıa Orda). HIII – seredına HVv.» (Kazan, 2010 g.) degen kitaptyń ón boıynan osyndaı saryn esedi. Shyn máninde tatar degenniń ózi qytaıdyń mońǵoldy solaı ataǵanynan shyqqan ǵoı. «Kıtaısy nazyvalı mongolov «tataramı» (tar-tar). Pozje eto nazvanıe pronıklo v Evropý ı zemlı, zavoevannye mongolamı stalı ımenovatsıa «Tatarıeı», deıdi Vıkıpedııa ensıklopedııasy». Al qazirgi tatar degenińiz býlǵar degen Volga (ózenniń aty da solardyń Býlǵa degen sózinen alynǵan) boıyndaǵy túbi kóshpeli túrki bolǵanymen Altyn Orda kelgenshe otyryqshylyqqa kóshken halyq bolatyn.

Árıne, Altyn Orda qazirgi qazaqqa da, tatarǵa da, noǵaıǵa da, bashqurtqa da, Qap taýyndaǵy túrkitildes halyqtarǵa da, t.b. bárine ortaq. О́ıtkeni, osy halyqtardyń bári de onyń quramyna enip, tolyp jatqan joryqtarǵa da qatysyp, áleýmettik-mádenı ómirde de úlken jetistikterge jetti. Sondyqtan ol jeke-dara bireýge tıesili emes, bárimizge ortaq Otan. Sonymen qatar, onyń qataryndaǵy árbir halyq ony óz Otanym dep aıtýǵa qaqy bar. Alaıda, osy ýaqytqa deıin Keńes odaǵynyń qol astyndaǵy túrki halyqtary, sonyń ishinde biz de barmyz, ony mońǵoldiki dep óz boılarymyzdy aýlaq salyp keldik. Aqyn-jazýshylarymyz da ony «bizdiń otanymyz» dep ataýdan resmı saıasattyń talabynan qoryqty. Altyn Ordanyń jetistigin maqtan tutqan jalǵyz-aq Maǵjan aqyn ǵana shyǵar. Ol ısi túrki álemin Shyńǵys han jáne onyń urpaqtarymen qosa jyrlap, madaqtady. Mysaly:

Adamzatta týmaıdy Shyńǵystaı er,

Danyshpan, tuńǵıyq oı, bolat jiger.

Shyńǵystaı arystannyń qur aty da

Adamnyń júregine jiger berer.

Shyńǵystan Shaǵataı, Úkitaı, Joshy, Tóle –

Ataǵa tartyp týǵan bári bóri.

Shyńǵystyń qol bastaǵan eki kózi –

Jolbarys Supytaı men kókjal Jebe...

Mine solaı, ultymyzdyń uly aqyny ulysty uıystyrý, jigerdi janyp, namysty qaıraý úshin kimdi ulyqtaý kerek ekenin sol kezden bilgen.

Altyn Ordanyń dáýirleýi О́zbek han (1312-1342) men onyń balasy Jánibek hannyń (1342-1357) tusynda. Osy kezde ıslam memlekettik din boldy. Asan qaıǵy sııaqty oıshyl, fılosof, aqyn adamdar memleket qaıratkeri hannyń aqylshysy bolǵan.

О́zbek pen Jánibektiń tusynda qala salý, saýda isteri qatty damyǵan. Orda bir sheti My­syr, Úndistan, Qytaı, bir sheti Batys Eýropa elderimen saýda jasap, kerýen júrgizip turǵan. Oqý, bilim, óner de qatty damyǵan. Qazaq Áz Jánibek deıtin hanymyzdy tipti orys jylnamalary da «meıirimdi» dep ataǵan. Biraq ol kezde orystyń aıtarlyqtaı yqpaly joq, ol Ordanyń bir ulysy ispettes baǵynyshtylary ǵana bolatyn. Knıazderdi taǵaıyndaý quqy da Ordanyń enshisinde edi. Hannyń kóńilinen shyǵyp, oǵan berilgendigin is júzinde dáleldegen adamdar ǵana knıaz retinde taǵaıyndalyp, dýanbasy bolǵan.

Búgingi kúngi arheologııalyq qazba jumystary osy HIV ǵasyrda Altyn Ordanyń Dýnaı men Ertistiń arasynda mádenıeti óz zamanynda barynsha joǵary damyǵan 110 qalasynyń bolǵanyn aıtady. Keıbir derekter tipti olardyń sany 150-ge jaqyndaǵan deıdi.

Jánibekten keıin Altyn Ordadan baq taıdy dep aıtýǵa bolady. Aldymen, onyń ornyna turýǵa tıisti balasy Berdibek qastandyqpen óltirilip, Batý dınastııasy aıaqtaldy. Osy, Jánibek ólgen 1359 jyldan 1380 jylǵa deıingi 21 jylda Altyn Ordada 25 han aýysqan... Han atanýǵa quqy bolma­sa da begderbek (hannan keıingi ekinshi laýazym) Mamaı da bılikke talasyp, handyqtyń kóp bóligin óz ulysyna qaratyp alady. Osynyń kezinde, Ordaǵa baǵynǵysy kelmegen orystarmen Kýlıkovo (Kúlik) dalasynda bolǵan shaıqasta Altyn Orda áskeri alǵash ret jeńilis tapty.

Altyn Ordany ydyrap ketýden Shyńǵys hannyń urpaǵy sanalatyn Toqtamys alyp qaldy. Ol aldymen Syrdarııa boıyndaǵy ulystardy baǵyndyryp, artynan Saraıdy da basyp aldy. Mamaıdy da qýyp shyǵyp, ony jeńgen Máskeý knıazdigin de qaıta shaýyp, ózine baǵyndyrdy.

***

Altyn Ordany ózge emes, óz aǵaıyndarymyz qurtty. Toqtamystyń (1380-1395) kezinde 15 jyl boıy tutastyǵyn buzbaı, kerisinshe, irgesin bútindep alǵan Ordany Ámir Temir shaýyp, aqyrynda ydyraýǵa soqtyrdy.

Osy arada bir aýyz sózben Ámir Temirdiń qaıdan shyqqanyn da aıta ketelik. Shyńǵys han óz handyǵyn Bórteden týǵan tórt ulyna bólgende ekinshi uly Shaǵataıǵa Ámýdarııanyń ońtústigin (Maýerennahrdy) bergen. Qazir bul aýmaqta О́zbekstannyń úlken bóligi, Tájikstan men Qyrǵyzstannyń batysy jáne Qazaqstannyń ońtústigi ornalasqan. Shaǵataı handyǵy da birshama ómir súrip, aqyry 1340 jyly birneshe ulystarǵa ydyrap ketti. Biraq birazy qaıta birigip, áıteýir 1347 jyldan Maýerennahr men Moǵolstan sekildi eki memlekettiń paıda bolǵany belgili. Osynyń Maýerennahr bıligin mońǵoldardyń túrkige sińip ketken Barlas rýynan shyqqan daryndy qolbasshy Temir ıelendi. Onyń ákesi musylmansha tereń bilimdi Taraǵaı bı, al atasy Shaǵataı hannyń oń qoly, Qarashor noıan eken. Temirdiń tili shaǵataı tili boldy degen derek bar. Shaǵataı tili degen Orta Azııa túrkileriniń ádebı jazba tili, ol HV-HVI ǵasyrlarǵa deıin qoldanylǵan. Onyń quramyna arab-parsy leksıkasy da molynan aralasqan. Qazir bul tildi «kóne ózbek» dep ataýshylar kóp.

Temir ózin han dep atamaǵan, óıtkeni ol tóre tuqymynan emes, sondyqtan bıliktiń tóbesine shyqqanda Uly Ámir dep ataldy. Temir Shaǵataı ulysyn tolyǵymen jınap, qaıtadan bir ortalyqqa baǵyndyrdy. Onymen de qoımaı barlyq Ortalyq Azııadaǵy úlkendi-kishili memleketterdi basyp aldy. Odan ári Sırııa, Persııa, Úndistandy, t.b. da baǵyndyrdy.

Ámir Temir 1391-1396 jyldary Toqtamyspen soǵysyp, aqyry Altyn Ordany túpkilikti jeńdi. 1402 jyly ol Osman túrkileriniń basshysy Baıazıdti de jeńip, Kishi Azııany baǵyndyrdy. Qarsaqbaıdan Qanysh Sátbaev tapqan Ámir Temirdiń 1391 jyly oıyp jazdyrǵan tasynda ol óz memleketin Turan dep ataıtyny belgili bolǵan. Sol tas qazir Ermıtajda tur.

Ámir Temirdiń jeńimpaz áskeriniń qatarynda keıin qazaq halqynyń quramyna engen dýlat, qypshaq, naıman, jalaıyr, qııat, t.b. rýlardyń uldary kóp bolsa da búgingi kúni onyń qol jet­kizgen tabystaryn, uly tarıhtyń betinde qaldyrǵan mol murasyn negizinen О́zbekstan Respýblıkasy jeke dara ıelenip otyr.

Sonymen... Altyn Orda ydyrap, birneshe handyqtarǵa bólinip ketti. HV ǵasyrda onyń ornynda Sibir, О́zbek, handyqtary, artynan Noǵaı ordasy, odan Qyrym, Qazan, Qazaq, t.b. handyqtar quryldy... Al Aq Orda men Kók Ordaǵa bóliný Altyn Ordanyń kezindegi eldi batys pen shyǵysqa aıyrǵan ákimshilik-terrıtorııalyq bólinister-tin. Sondyqtan olardy jeke handyqtar dep ataý kúmándi. Degenmen, bulardy da jeke handyqtar dep tanıtyn ǵalymdar kóp.

Másele onda emes. Bizge keregi bárimizdiń túp atamyz Altyn Orda bolǵandyǵy. Qazaq handyǵy, bizge buryn úıretkenindeı, «kóship júrgen taıpalardan» bir kezderi es jıyp, Ábilqaıyrǵa ókpelep, Kereı men Jánibektiń sońynan erip kelip handyq qurǵan joq. Buryn irgeli el bolmasa onyń birden handyq quryp, irgeli el bolyp ketýi múmkin emes-ti. Sondyqtan Qazaq handyǵynyń tarıh sahnasyna kelýiniń ózi Altyn Ordanyń arqasy ekenin umytpaýymyz kerek. Qazaq handyǵy – Altyn Ordanyń tikeleı murageri. Onyń eldik, memlekettilik qurylymdaryn jetildire qoldanyp, qurylǵan derbes memleket. Sóıtip, ejelgi túrki qaǵanattarynan keıingi Qazaq memleketi tarıh sahnasynda Altyn Ordanyń 1266 jyly ortalyq mońǵol ımperııa­synan táýelsizdik alýymen quryldy. Qazaq memleketiniń túp bastaýy Altyn Ordanyń ydyraýymen 1457 jyly, al osy zamanǵy táýelsiz memleketimiz – Qazaqstan Respýblıkasy KSRO ımperııasynyń kúıreýimen 1991 jyly quryldy dep aıtsaq, sózimizden qate shyǵa ma? Endeshe, Altyn Ordany bizdiń orda demeıtin nesi bar?

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan».