Uıańdyq qazaq halqynyń qasterli uǵymy retinde kúni búginge deıin ulttyq rýhanı qundylyq esebinde tulǵa beınesin, ishki tartymdylyqty astarlap jatqan minez. Asyl dinimiz de musylman balasyn uıatty bolýǵa shaqyrady. Alaıda ár nárseniń aǵy menen qarasyndaı, uıań minezdiń de adamǵa bereri men alary bar.
Abaı atamyzdyń qara sózderiniń ishinde uıań minezdiń ulylyǵyn dáripteıtin birneshe tustardy baıqaýǵa bolady. Iаǵnı uıańdyq adamdy ómirde kezdesetin aýyr jaǵdaılarda teris, jat qylyq jasaýdan saqtaıdy, basqa adamnyń ómiri men ómirdegi is-áreketine oń kózben qaraýǵa shaqyryp, etıkalyq qaǵıda esebinde mádenıettiliktiń kórsetkishi bola alady desek artyq emes. Etnopedagogıkalyq tujyrymdarǵa súıener bolsaq, sanaǵa sińgen mentalıtetti ysyryp, kópshilik aldynda qysylyp-qymtyrylmaý adam boıyndaǵy kishipeıildilik, úlkendi qurmetteý, syılastyq sekildi qasıetterdiń, qazaq ultyna tán naǵyz uıańdyqtyń joıylýyna jol delingen.
Alaıda qoǵam men zaman talaby ózgergen saıyn, boıǵa sińgen mádenı asyl qasıetti pedagogıkalyq-psıhologııalyq turǵyda saralaıtyn bolsaq, uıańdyq máselesi bilim berýdegi aıtarlyqtaı kedergilerdi týyndatady. Uıańdyqtan arylý – uıatsyz bolý degen emes. Tek boıdaǵy jasqanshaqtyq pen shekten shyqqan kompleksti joıý.
Qazirgi balalardyń áleýmettik ortadan oqshaýlanýy, adamdarmen tikeleı qarym-qatynasqa túse almaýy beleń alyp otyr. Ásirese ózim jumys istep júrgen mektep oqýshylarynan baıqaǵanymdy jetkizgim keledi.
Birinshiden, tym belsendi balany jeke tulǵa retinde qyzyqtyra bilý, tym jasqanshaq balanyń kóńilin tabýǵa qaraǵanda áldeqaıda jeńil. Salystyrmaly túrde alyp qarasańyz, uıań balamen jumys isteýdiń bilim deńgeıiniń joǵarylaýyna septigi mol.
Ekinshiden, emosıonaldyq qarym-qatynasty arttyra túsý qajet. Áleýmettik jeliniń qursaýyna túsken balanyń shynaıy kúlkisin kórý jáne ony qýanta bilý de jetistiktiń kilti.
Úshinshiden, qarym-qatynas mádenıeti tym dóreki óskindi baıqaǵan da shyǵarsyz. Múmkindik berseń, ómir súrýdiń zańdylyqtaryn úıretýge daıyn tur búginginiń balasy. Sypaıylyq pen daraqylyq, jaqsylyq pen jat qylyq aralasqan tusta uıań bala sanasynda «óz álemimde ózim súre bereıin» degen oı qalyptasa bastaıdy. Osydan baryp, myqtylar ilgeri qadam jasaǵanda, myqtylyǵyn kórsete almaǵandar keıin qaraı kete bermek.
Bizdegi aýmaly-tókpeli bilim júıesinde bilim alǵan, áleýmettik muqtajdyq pen sán-saltanattyń arasynda taǵdyry talqyǵa túsken, tárbıeniń tetikterin rýhanı áńgimeden góri, ınternetten alǵan, jeke oıynan góri, kópshiliktiń pikirin mańyzdy sanaıtyn balany oqytýdyń qanshalyqty aýyr ekendigi ras. Degenmen qazirgi pedagog-psıhologtar qaýymy toptaǵy uıań balalardy anyqtap, olardyń belsendiligin arttyrý jolynda jumys atqaratyn bolsa, bilim berýdiń keıbir olqy tustaryn toltyrar edi.
Áleýmettik ortada jaǵymdy pikirlerge bólenbegen, ishki sezimderin esh búkpesiz syrtqa shyǵarmaǵan, óz oıyn ortaǵa salyp, óz pikirine tótep bere almaǵan bala qoǵamnyń eń qorǵansyz bóligi bolyp qala bermek.
Qyrmyzy JUMABEKOVA,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent