Elimizdiń qorǵanys qabiletin nyǵaıtý, armııany jańǵyrtý men áskerı áleýetti damytý – memlekettik saıasattyń ózgermeıtin basymdyǵy. Otan qorǵaýshy kúni men Jeńis kúni qarsańynda bul taqyryp erekshe qoǵamdyq mánge ıe bolyp, áskerı dástúrlerdiń sabaqtastyǵy men el ıgiligi jolyndaǵy qyzmettiń mańyzdylyǵyn aıqyndaı túsedi. Armııanyń qazirgi jaǵdaıy men tehnıkalyq jaraqtandyrylýy, qorǵanys-ónerkásiptik keshenniń damýy, bitimgerlik qyzmet pen sıfrlandyrý máseleleri týraly Qorǵanys mınıstri, avıasııa general-leıtenanty Dáýren QOSANOVTAN alǵan suhbatymyzda keńirek sóz boldy.
– Dáýren Jumataıuly, aıryqsha mańyzǵa ıe merekeler qarsańynda aıbyndy armııamyzdyń búgingi jaǵdaıy týraly áńgime qozǵaýdyń reti kelip tur. Ony zaman talabyna saı jetildirý jolynda keıingi jyldary qandaı jumys atqarylyp jatyr?
– Eń aldymen, Otan qorǵaýshy kúni men Jeńis kúniniń qatar atalyp ótýi tereń sımvoldyq mánge ıe dep bilemin. Bul urpaqtar sabaqtastyǵy men áskerı dástúrlerdiń jalǵasýy, sondaı-aq beıbitshilik pen táýelsizdik qorǵany – Otan qorǵaýshylarǵa degen qurmet. О́zderińizge málim, elimizden maıdanǵa attanǵan 1,2 mln adamnyń 600 myńnan astamy qaıta oralǵan joq. Talaı batyrlarymyz jaýǵa qarsy kúres pen el qorǵaýdyń eren úlgisin kórsetip, týǵan jerge qaharman bolyp oraldy. Olardyń óshpes erligi jyl ótken saıyn tarıhı sanamyzda jańǵyryp, patrıottyq tárbıeniń eń mańyzdy bóligi bolyp qala beredi.
Qarýly kúshterdiń damýy týraly aıtsaq, táýelsizdik alǵan sátten bastap elimizde zamanaýı, utqyr ári kez kelgen qaýip-qaterge laıyqty jaýap bere alatyn kásibı armııa qalyptasty. Alǵashqy Qorǵanys mınıstri, Keńes Odaǵynyń batyry, Halyq qaharmany, armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetovtiń jetekshiligimen otandyq Qarýly kúshterimizdiń negizi qalanyp, armııanyń uıymdastyrýshylyq ári kadrlyq negizi jasaqtaldy.
Alǵashqy kezeńde negizgi reformalar sátti júzege asty. Atap aıtar bolsaq, áskerı-aýmaqtyq basqarý júıesi engizilip, óńirlik qolbasshylyqtar quryldy. Qurlyq áskerleri brıgadalyq qurylymǵa kóshirilip, desanttyq-shabýyldaý bólimsheleri jasaqtaldy. Áskerı-áýe kúshteri men Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri Áýe qorǵanysy kúshterine biriktirildi. Arnaıy operasııalar kúshteri, Áskerı-teńiz kúshteri men Aýmaqtyq qorǵanys áskerleri quryldy.
Qazirgi ýaqytta Qarýly kúshterdi avıasııalyq, ushqyshsyz ushý júıeleri, brondy tehnıka men joǵary dáldikti qarýlar sııaqty zamanaýı qarý-jaraq úlgilerimen jaraqtandyrý jalǵasyp jatyr. Sonymen qatar ozyq tehnologııalardy engizý men standarttardy halyqaralyq deńgeıge sáıkestendirý basym baǵytqa aınaldy. Áskerı bilim berý júıesi jańǵyrtylyp, zamanaýı ári sıfrlyq oqytý tehnologııalary engizildi. Halyqaralyq yntymaqtastyqtyń kókjıegi keńeıdi.
Prezıdent – Joǵarǵy Bas qolbasshy Qasym-Jomart Toqaev armııanyń damýyna erekshe kóńil bólip otyr. Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerlerine, áskerı-kóliktik avıasııaǵa, Arnaıy operasııalar kúshterine, radıoelektrondyq kúres quraldary men ushqyshsyz ushý tehnologııalaryna basa nazar aýdarylyp keledi.
– Qazirgi zamanǵy qarýly qaqtyǵystardyń sıpaty ózgeriske túskenin kórip otyrmyz. Áskerı drondar men ózge de jańa tehnologııalardyń mereıi ústem bolyp tur. Bul turǵyda Qarýly kúshterimizdiń damý barysy qalaı?
– Iá, armııamyzdyń jaýyngerlik daıyndyq júıesi qazirgi zamanǵy qarýly kúres júrgizý ádisterin eskere otyryp, qarqyndy júrgizilip jatyr. Negizgi nazar oqytýdyń shynaıylyǵyn arttyrýǵa, ózara is-qımyldy damytýǵa, sıfrlyq tehnologııalardy engizýge baǵyttalǵan. Jaýyngerlik áreketterdi modeldeý men ımıtasııalaý arqyly ótkiziletin oqý-jattyǵýlardyń tájirıbesi keńeıtildi. Bul óz kezeginde kúrdeli ssenarıılerdi tıimdi pysyqtaýǵa múmkindik beredi.
Qarýly kúshterdi damytý men tehnıkalyq turǵyda qaıta jaraqtaý – Qorǵanys mınıstrliginiń basym baǵytynyń biri. Qarý-jaraq pen tehnıkany kezeń-kezeńmen jańartýǵa nazar aýdaryp otyrmyz. Bul áskerlerdiń jaýyngerlik áleýetin júıeli túrde arttyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar qoldanystaǵy T-72 tankterin, BMP-2 jaıaý ásker mashınalaryn, BTR-80 brondy transporterlerin jańǵyrtý baǵdarlamasy iske asyrylyp jatyr.
Halyqaralyq áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyq ta mańyzdy ról atqarady. Belarýs, Germanııa, Ispanııa, Reseı, Polsha men Fransııa sııaqty birqatar memleketpen tehnıkany jóndeý, qyzmet kórsetý jáne jańartý mindetterin tıimdi sheshýge múmkindik beretin birlesken jumys júrgizilip keledi. Ushqyshsyz ushý júıeleri, barlaý men baılanys quraldary jetkizildi.
Áskerı-áýe kúshterin damytýǵa da erekshe kóńil bólinip otyr. Atap aıqanda, zamanaýı joıǵysh ushaqtarmen, C-295 jáne A400M kóliktik ushaqtarymen, L-410 oqý-jattyǵý ushaqtarymen, ushqyshsyz ushý keshenderimen jaraqtaný jalǵasyp jatyr. A400M ushaqtaryn bitimgerlik bólimshelerdi tasymaldaý men gýmanıtarlyq mıssııalardy oryndaýǵa qoldanyp kelemiz.
Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesi zamanaýı zenıttik-raketalyq keshendermen, UUA men joǵary dáldikti qarý, keń aýqymdy qaýipterge qarsy tura alatyn otandyq «Nur» radıolokasııalyq quraldarymen jabdyqtalǵan.
Áskerı-teńiz kúshterinde kemeler quramyn jańalaý men 2030 jylǵa deıin flotty damytý jumystary josparlanǵan. Qurlyq áskerleri zamanaýı brondy tehnıkamen, artıllerııalyq júıelermen, radıoelektrondyq kúres jáne qamtamasyz etý quraldarymen qamtamasyz etilip jatyr.
– Al otandyq qorǵanys-ónerkásiptik keshenniń damýy kóńilden shyǵa ma? Importqa táýeldilikti azaıtý jolynda qandaı sharalar qabyldanyp jatyr?
– Memleket basshysynyń otandyq kásiporyndar men qorǵanys-ónerkásip keshenin qoldaý jónindegi tapsyrmalaryn iske asyrý aıasynda elimizdiń qorǵanys ónerkásibi armııaǵa qajetti ónimderdi óndirý deńgeıin arttyrý baǵytynda belgili bir nátıjelerge qol jetkizdi. Bul, eń aldymen, oq-dári óndirisi, keme jasaý, sondaı-aq áýe shabýylyna qarsy qorǵanys quraldaryn jóndeý men shyǵarý, optıkalyq-elektrondyq júıeler men brondy tehnıka salalaryn qamtıdy.
Búginde elimizdiń qorǵanys-ónerkásip kesheni optıkalyq-elektrondyq barlaý quraldaryn, brondy dóńgelekti mashınalar men brondy transporterlerdi, baılanys quraldary men avtomattandyrylǵan basqarý júıelerin, ES-145 tikushaqtary men sý syıymdylyǵy 200 tonnaǵa deıingi áskerı kemelerdi, iri kalıbrli pýlemetter men atys qarýyna arnalǵan oq-dárilerdi, sondaı-aq áskerı qyzmetshilerge qajetti jabdyqtar men kıim-keshek shyǵaryp keledi.
Sonymen qatar kásiporyndarda brondy tankige, áskerı kólikter men reaktıvti dúrkindep atý júıelerine tehnıkalyq qyzmet kórsetý men jóndeý jumysy jolǵa qoıylǵan. Osy oraıda «Qazaqstan Paramaýnt Injınırıng» kásiporny týraly aıta ketken oryndy. Ol álemdik standarttarǵa saı keletin, jarylysqa qarsy qorǵanysy joǵary zamanaýı saýytty dóńgelekti mashınalardy shyǵarýǵa mamandanǵan. Atap aıtqanda, «Arlan», «Alan», «Barys» kólikteri bar. Kásiporyn korpýstardy daıyndaýdan bastap qurastyrýǵa, synaqtan ótkizý men servıstik qyzmet kórsetýge deıingi óndiristiń tolyq sıklin qamtamasyz etedi.
Al Oraldaǵy «Zenıt» zaýyty Áskerı-teńiz kúshterimiz ben ózge de kúshtik qurylymdarǵa arnalǵan kemeler jasaıdy. Máselen, «Barys» jobasyndaǵy kemelerdi, sondaı-aq basqa kúshtik qurylymdarǵa arnalǵan kópmaqsatty «Suńqar», «Búrkit», «Aıbar» katerlerin shyǵarady. Zaýyt jobalaýdan bastap keme qurastyrýǵa, jóndeýge, jańǵyrtýǵa, tehnıkalyq qyzmet kórsetýge deıingi tolyq óndiristik sıkldi qamtıdy. Korpýstar men qosalqy júzý quraldaryn da óndiredi.
Buǵan qosa Almaty qalasyndaǵy 405-shi avıajóndeý zaýytyn da aıta ketken jón. Aldaǵy ýaqytta ózimizdiń zymyran óndirisimizdi qurý josparda bar. Sondaı-aq ushqyshsyz tehnologııalar baǵyty belsendi damyp keledi. Synaqtardan sátti ótken otandyq «Sunqar» kesheni armııaǵa qabyldandy. Bul da osy salada ulttyq tehnologııalyq bazanyń qalyptasyp kele jatqanyn kórsetedi.
– Bitimgerlik qyzmet syrtqy saıasattyń kún tártibindegi mańyzdy baǵyty bolyp qala beredi. Búginde áskerı qyzmetshilerimizdiń BUU mıssııalaryna qatysýy qandaı ról atqarady?
– Elimiz halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qatysý aýqymyn júıeli túrde keńeıtip keledi. Qarýly kúshterdiń áskerı qyzmetshileri Birikken Ulttar Uıymynyń qamqorlyǵymen júrgiziletin bitimgerlik operasııalarǵa, onyń ishinde Golan jotalaryndaǵy mıssııaǵa da tartylǵan.
BUU mıssııalaryna qatysý bir mezgilde gýmanıtarlyq mindetterdi sheshýge ári jeke quramnyń kásibı deńgeıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Áskerı qyzmetshiler kópultty ortada jumys isteýge mashyqtanyp, ahýaly turaqsyz ólkelerde áreket etý daǵdylaryn pysyqtaıdy. Bul olardyń tózimdiligin, áskerı mashyǵyn, jedel daıyndyǵyn arttyrýǵa yqpal etedi.
Qazirgi ýaqytta otandyq kontıngent UNDOF mıssııasy quramynda bitimgerlik mindetterin atqaryp júr. Mamyr aıynda úshinshi rotasııa josparlanǵan. Bul jerde rotasııa júrgizgeni úshin BUU tarapynan qarastyrylatyn ótemaqy da tıimdiliktiń qosymsha faktory bolyp otyr.
– Memleket basshysy elimizdi tolyqqandy sıfrlandyrý mindetin alǵa qoıdy. Osy oraıda áskerı salany sıfrlandyrý men ınnovasııalar jaıynda aıta ketseńiz.
– Bul baǵyt qorǵanys salasynda da tolyq kólemde iske asyrylyp jatyr. Qorǵanys mınıstrligi Qarýly kúshterdi júıeli túrde sıfrlyq transformasııalaýǵa basymdyq berip, bul úderis áskerlerdi basqarýdy, esep júrgizýdi, jeke quramdy daıarlaý men logıstıkany qamtyp otyr. Bul jerde praktıkalyq nátıjege de erekshe nazar aýdarylady.
Memleket basshysy sıfrlandyrý men jasandy ıntellektini ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń eń mańyzdy quraldary retinde aıqyndap berdi. Osyǵan baılanysty basqarýdy avtomattandyrý, sondaı-aq kıberqaýipsizdik, ushqyshsyz júıeler men radıoelektrondyq kúres baǵyttaryn júıeli túrde damytyp jatyrmyz.
Qorǵanys mınıstrligi qurylymynda jasandy ıntellekt tehnologııalaryn jetildirýge arnalǵan arnaıy bólimshe quryldy. Merzimdi áskerı qyzmettiń ashyqtyǵyn arttyrý men áskerı qyzmetshilerdiń týystarymen ózara baılanysyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan «Sarbaz+» jobasy iske asyrylyp jatyr. Halyqpen ózara is-qımyldyń sıfrlyq servısteri eGov.kz jáne mGov, sondaı-aq Armia.kz aqparattyq platformasy arqyly engizildi. Buǵan qosa táýlik boıy keńes berýdi qamtamasyz etetin «AI-sulu» jáne «Shańyraq» chat-bottary sııaqty jasandy ıntellekt sheshimderi keńinen qoldanylady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»