Ojan Qalı – jýrnalıstıka salasyndaǵy alǵashqy qadamyn Soltústik Qazaqstan oblystyq «Lenın týy» (qazirgi «Soltústik Qazaqstan») gazetinde bastap, keıin «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») basylymynda Pavlodar oblysyndaǵy menshikti tilshi retinde 20 jylǵa jýyq qyzmet etken, zeınetkerlikke shyqsa da shyǵarmashylyq jumystan qol úzbegen qaıratty qart qalamgerlerimizdiń biri. Biz búgin aǵamyzdyń osy shyǵarmashylyq qyry jaıly syr shertkendi jón kórdik. О́ıtkeni, jurtshylyq qazaq jáne orys tilderine erkin kósiletin onyń qalamynan «Eho vremenı», «Dáýir jańǵyryǵy» romandary, «Syrtolǵaý» óleńder, «Oıtolǵaý» dastandar jınaǵy, «Jeltoqsan jańǵyryǵy» roman-dastany, el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnaǵan «Elorda» jáne «Beý, qazaǵym, Qazaqstanym» sekildi tolymdy dúnıelerdiń týǵanyn, olardy avtordyń ózi kórkemdep, bezendirgenin bile bermeýi múmkin.
Ojan Qalı – jýrnalıstıka salasyndaǵy alǵashqy qadamyn Soltústik Qazaqstan oblystyq «Lenın týy» (qazirgi «Soltústik Qazaqstan») gazetinde bastap, keıin «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») basylymynda Pavlodar oblysyndaǵy menshikti tilshi retinde 20 jylǵa jýyq qyzmet etken, zeınetkerlikke shyqsa da shyǵarmashylyq jumystan qol úzbegen qaıratty qart qalamgerlerimizdiń biri. Biz búgin aǵamyzdyń osy shyǵarmashylyq qyry jaıly syr shertkendi jón kórdik. О́ıtkeni, jurtshylyq qazaq jáne orys tilderine erkin kósiletin onyń qalamynan «Eho vremenı», «Dáýir jańǵyryǵy» romandary, «Syrtolǵaý» óleńder, «Oıtolǵaý» dastandar jınaǵy, «Jeltoqsan jańǵyryǵy» roman-dastany, el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnaǵan «Elorda» jáne «Beý, qazaǵym, Qazaqstanym» sekildi tolymdy dúnıelerdiń týǵanyn, olardy avtordyń ózi kórkemdep, bezendirgenin bile bermeýi múmkin.
Aldymen prozashyldyq qyry týraly. «Eho vremenı» jáne «Dáýir jańǵyryǵy» romandarynda tarıhı máseleler jan-jaqty qamtylǵan. «Uly» dep aıdar taqqan Qazan tóńkerisi qazaq halqyn da qandy qyrǵynǵa ushyratsa, dáýlettilerdi jappaı kámpeskeleý týǵan jerden shetelge bezdirýge májbúr etkeni belgili. Onyń sońy saıası qýǵyn-súrginge jalǵasyp, halqymyzdyń betkeustar azamattary opat boldy. Osyndaı alapat oqıǵalardy kózimen kórip, janymen sezingen avtor muraǵat derekterimen qosa jergilikti naqty oqıǵalarǵa súıený arqyly eleýli eńbek jazyp shyǵarǵany qýantady. Bas keıipker Qapar men onyń zaıyby– Qyzyljar óńirindegi Sarman aýylynan shyqqan tuńǵysh zııaly qaýym ókilderi. Ekeýi de Omby ınstıtýtyn bitirgen. Máskeýdegi joǵary partııa mektebin aıaqtaǵan soń laýazymdy qyzmetter atqarǵan Qapar «halyq jaýy» atanyp, tutqyndalyp kete barady. Ojekeń osy bir azamattyń ómir-deregin romanǵa arqaý ete otyryp, sol kezeńniń saıası, áleýmettik astarlary men qubylystaryn nanymdy kórsete bilgen. Ojekeńniń qazirgi urpaqty ata-babalarynyń 20-40 jyldar aralyǵynda qandaı kúıge ushyraǵanyn tanyp bilýge, ótkennen ashy sabaq alýǵa, Táýelsizdigimizdiń qadir-qasıetin tanyp-bilýge umtyldyrýy kitaptyń basty qundylyǵy der edik. Qalamgerdiń prozalyq qaı shyǵarmasyn alsaq ta, faktilerge, derekterge, aýyl ómirin sýretteıtin kórinisterge baı. Tili shuraıly.
Endi poezııasy jaıly. Aǵamyz bul salada da qulashty keńge jazǵany baıqalady. Solardyń arasynda óleńder men dastandardyń basyn biriktiretin «Oıtolǵaý» jınaǵynyń shoqtyǵy bıik. Dastandardyń ishinde eń qomaqtysy da, shuraılysy da – «Amanat». Avtor uly Abaıdan bergi eki ǵasyrlyq zamanǵa lırıkalyq sheginis jasaı otyryp, qazaq dalasynyń tarıhyn, turmysyn jyrlaıdy, ózindik baǵa berip, oı eleginen ótkizedi. Eliniń bolashaǵyna alańdaıdy, eleńdeıdi, abyz, aqsaqal retinde tolǵanyp, tebirenedi. Ýaqytynan ozyp týǵan Abaıdaı dana, Abaıdaı jumbaq jannyń obrazy arqyly sol zamannyń polotnosyn jasaýǵa umtylady. Ishki jan tolqynyn aqtarady. Ár taraýdy túıindep, tııanaqtap otyrady. Bir utymdylyǵy, Abaıdy dáripteý sekildi jattandy ádister, taptaýryn oılar joq. Kerisinshe, «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtymnan» alǵan ónegemen ózgeshe sıpat beredi. Oı jáne jyr tutastyǵy bir-birine dáneker bolyp, jalǵasyp jatady. Aqynnyń «Ordabasy Qojabergen» dastany da – qurylymdyq ózgesheligimen, epıkalyq keńdigimen, qıly zamannyń aýyrtpalyǵyn barynsha nanymdy sýretteı bilýimen nazar aýdartatyn kesek dúnıe. Elge tulǵa, tutqa bola bilgen batyrdyń, daýylpaz jyraýdyń beınesi kóz aldymyzǵa keledi. Tarıhı ýaqıǵalardyń túp-tamyryna úńilý arqyly «Elim-aı» jyrynyń týý týraly dereknamasyn dáleldi túrde ashyp kórsetedi. «Oıtolǵaý» jınaǵynda ómirden túıgen syrlaryn jyrǵa aınaldyryp, kóńildiń kúpti oılaryn otty sezimderge ulastyrady.
Ojekeń ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldary aty ańyzǵa aınalǵan qazaqtyń has batyry Baýyrjan Momyshulymen kezdesken, syrlasqan. О́mirindegi osy bir umytylmas, qaıtalanbas sátti «Kúntóbede Kúlánda» poemasynda qaz-qalpynda sýretteıdi. Keıin bul shyǵarma Baýkeńniń 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda jaryq kórgen 30 tomdyq jınaqqa engizilgen. Al «Adam men Jer-ana» ǵylymı gıpotezalyq dastany tyń taqyrypty jyrlaýymen qundy der edik. Jaratylystyń tylsym qubylystaryn poezııa tilinde órnekteý mol bilimdilikti qajet eteri anyq. Munda adamnyń oı zerdesi uǵyp bolmaıtyn dúnıe jumbaqtaryn pálsapalyq túrde zerdeleýdi maqsat tutqany anyq ańǵarylady. Shyǵarma ertedegi saq (skıf) zamany kósemderinen qalǵan ańyz-taǵylym, keler urpaqqa eskertý sózderimen aıaqtalady.
Ojekeń boıyna ana sútimen daryǵan ónerdiń biri– sýretshilikpen bala jasynan áýestengen. Pedagogıkalyq ýchılıshede oqyp júrgende Sálim Ibragımov degen ustazdan tálim alyp, qaryndashpen, akvarelmen, týshpen salýdy úırengen. Keıin Qazaqstannyń halyq sýretshisi Ábilhan Qasteevti jolyqtyryp, maıly boıaýmen sýret salýdy tııanaqty meńgeredi. Onyń «Túngi Astana» sýretin sýret óneriniń korıfeıi joǵary baǵalap, aq batasyn bergen. Ojekeń úıiniń tutas qabyrǵasyn tabıǵat kórinisteri men qazaqtyń aqyn-batyrlarynyń, sal-serileriniń tutas galereıasy alyp tur. Birqatar portrettik jáne polotno eńbekteri túrli kórmelerge qoıylyp, túrli dárejeli dıplomdarmen marapattalǵan. Máselen, «Aqan seri Qoramsauly» portreti «VDNH»-nyń bas júldesin jeńip alyp, aǵamyz Búkilodaqtyq kórmeniń laýreaty atanǵan. Beıneleý ónerindegi eki eńbegine aıryqsha toqtala ketken jón sekildi. Birinshisi – qazaq tarıhynda eskerýsiz qalyp bara jatqan HV ǵasyrdaǵy Kóshim han kóshi. Orys tarıhshylary osy tustaǵy qandy qaraqshy Ermaktyń Sibirge joryǵyn, basqynshylyq áreketterin jaǵymdy turǵyda dáriptese, aǵamyz alǵashqylardyń qatarynda osy olqylyqtyń ornyn Súzge sulýdyń tragedııalyq beınesi arqyly tolyqtyra alǵan. Onyń boıyna qazaq qyzdaryna tán ór minezdi sheberlikpen qıystyrǵan. Ekinshisi – Troıskidegi «Ýazıfa» medresesin bitirip, oqý-bilim izdep, shetel asqan, Mysyrdaǵy ál-Ashar oqý ornynda 5 jyl oqyǵan, qazaq qyzy «Umsyn sulý» portreti, súıgenine qosyla almaǵan onyń muń-zarlyq hali. Sol sııaqty, Baıan batyr, Tursynbaı batyr, Qulsary áýlıe, Segiz seri, taǵy basqa portretteri de erekshe shabytpen salynǵan.
Segiz qyrly, bir syrly Ojan aǵamyzdyń Otan aldynda sińirgen kóp jylǵy minsiz qyzmeti ondaǵan medaldarmen atap ótilse, taıaýda ǵana Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty ataǵy saltanatty jaǵdaıda tapsyryldy. Munyń ózi 85-tiń seńgirine shyqsa da, qatardan qalmaǵan qart qalamgerge kórsetilgen úlken qurmetterdiń biri bolsa kerek.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Soltústik Qazaqstan oblysy.