Akademık Tynysbek Kálmenov – qazaq matematıka ǵylymynyń tórinen oryn alǵan azamat. Ol óziniń tynymsyz da berekeli eńbeginiń arqasynda ǵylym shyńyna kóterildi. Sonyń belgisi, ol fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık, ǵylymǵa eńbegi sińgen qaıratker. Sonymen qatar, ol jastardy tárbıeleýge, shákirt tárbıeleýge de zor úles qosqan belgili pedagog, ustaz-qaıratker. Bilim berý salasyndaǵy barlyq kásibı basshylyq satysynan ótken: oqytýshy, aǵa oqytýshy, dosent, professor, akademık, kafedra meńgerýshisi, fakýltet dekany, ınstıtýt rektory, ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory.
Akademık Tynysbek Kálmenov – qazaq matematıka ǵylymynyń tórinen oryn alǵan azamat. Ol óziniń tynymsyz da berekeli eńbeginiń arqasynda ǵylym shyńyna kóterildi. Sonyń belgisi, ol fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık, ǵylymǵa eńbegi sińgen qaıratker. Sonymen qatar, ol jastardy tárbıeleýge, shákirt tárbıeleýge de zor úles qosqan belgili pedagog, ustaz-qaıratker. Bilim berý salasyndaǵy barlyq kásibı basshylyq satysynan ótken: oqytýshy, aǵa oqytýshy, dosent, professor, akademık, kafedra meńgerýshisi, fakýltet dekany, ınstıtýt rektory, ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory.
Osyndaı úlken qyzmetter atqara júrip, 30-dan astam ǵylym kandıdatyn, 10-nan astam ǵylym doktoryn daıyndady. Bul – asqan beınetqorlyqtyń, zor daryn-talanttyń belgisi. Sol Alla taǵala ózine molynan syılaǵan talantyn halqymyzdyń ıgiligine jarata bilgen Tynysbek Sháripuly búginde sonyń jemisin de molynan tatyp júr. Ol, birinshiden, keńpeıil jan. Daryndy qatarlastaryna, jastarǵa, qaı salanyń mamany bolsa da, qoldan kelgen kómegin aıaǵan emes. Ásirese, jastarǵa barynsha qoldaý jasap keledi. Mundaı qasıet, ıaǵnı ózgeniń jetistikterine ózinikindeı qýana bilý – úlken júrekti azamattyń isi, shynaıy ǵalymǵa ǵana tán qasıet. Ekinshiden, Tynysbek – saqy. Iаǵnı ózinde bardy ózgemen bólisýden esh tartynbaıdy. Bul qasıet onyń ǵylymyna da qatysty. Mysaly, ol óziniń Muqtarbaı О́telbaev týraly jazǵan kitabynda bylaı deıdi: «Ǵylymda mindetti túrde óz alǵan nátıjelerińmen bólisý kerek, keri jaǵdaıda shákirtter óspeıdi. Ǵylymǵa neǵurlym kóp berseń, soǵurlym kóp utasyń, al zattaı baılyq kerisinshe». Buǵan bizdiń qosyp-alarymyz joq. Úshinshiden, Tynysbek adam tanyǵysh. Onyń adamdy jazbaı tanıtyn qasıeti bar. О́zine jaqyn tartqan ǵalymdary, shákirtteriniń alǵyrlyǵy, qyzmetkerleriniń kásibı deńgeıi sııaqty atrıbýttar onyń osy qasıetinen kórinis beredi. Tórtinshiden, Tynysbek asa meıirimdi jan. Onyń meıirimdiligi eń aldymen, otbasylyq qatynastan, balalaryna, jaryna degen kózqarasynan kórinis berse, qyzmette úlkenge izet, kishige qurmetinen baıqalady.
Iá, jaqsy adam týraly, onyń jaqsylyǵy týraly kóp aıta berýge bolady. T.Kálmenov – shynynda da úlken ǵalym. Oǵan eshkimniń de kúmáni joq. Ol ǵylymda elge tanymal, teńdesi joq óz mektebin qalyptastyrdy. Odan oqyp, ónege jınaqtaǵan, óreli isterimen kózge túsip júrgen bilimdi de bilikti ǵalym-ustazdar barshylyq. Olar óz óńirlerinde ónegeli isterimen tanylǵan ozyq oıly ustaz-ǵalymdar. Ustazdyq pen ǵalymdyqtyń tizginin teń ustaǵan óreli de ulaǵatty, kisilik kelbeti qalyptasqan jaısań jandar.
Tynysbektiń oqýshylary (shákirtteri) týraly aıtqanda, jaqynda ǵana doktorlyq (fılosofııa) dıssertasııa qorǵaǵan Suraǵan Dúrbúdhan atty jigitke erekshe toqtalǵan jón. Ol dıssertasııasyn óte tamasha qorǵap shyqty. Ǵalymdar kóp qatysty, suraqtar da kóp qoıyldy, izdenýshi bárine de naqty jaýap qaıtara bildi. Eńbektiń joǵary ǵylymı deńgeıi, onda birshama tyń máselelerdiń qoıylǵandyǵy hám sheshimin tapqandyǵy, sol arqyly ǵylym kókjıegin keńeıtkendigi moıyndaldy. Iаǵnı Qazaqstan ǵylymy bir saty joǵary kóterildi dese bolǵandaı. Bul jigit Mońǵolııadan kelgen qazaq balasy, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń magıstratýrasyn bitire sala doktorlyq dıssertasııa qorǵap otyr. Osynyń ózinen-aq jigitimizdiń kóptiń biri emes, biregeıi ekendigin ańǵarǵandaı bolamyz. Ol odan ári talantyn shyńdaı kelip, matematıka áleminde qazaq atyn odan ári asqaqtata túsetindigine senimdimiz. Bul iste bapkeriniń, ıaǵnı T.Kálmenovtiń eńbegi qomaqty bolǵany sózsiz. Osy turǵydan ol qalaı maqtansa da oryndy.
Akademık Tynysbek Sháripulynyń ǵylymǵa qosqan úlesi shákirtterimen shektelip qalmaıdy. Onyń óziniń oryndaýyndaǵy qanshama eńbegi otandyq, reseılik, sheteldik basylymdarda jaryq kórdi. Onyń ǵylymynda, ıaǵnı ǵylymı eńbekterinde eshqashan úzilis bolǵan emes, ol úzdiksiz jalǵasyp jatyr. Halyqaralyq ǵylymı kongresterge, konferensııalarǵa, otandyq ǵylymı konferensııalarǵa ǵylymı baıandamasymen úzbeı qatysyp turady. Bul onyń árqashan ǵylymnyń aldyńǵy shebinen kórinýine septigin tıgizedi.
Al ǵylymdy basqarý, ǵylymı-zertteý ádisterin ońtaılandyrý, jalpy ǵylymdaǵy uıymdastyrý máseleleri tóńireginde atqarǵan jumystary óz aldyna bir tóbe. Bul salada ınstıtýt dırektory qyzmetin atqara júrip, matematıka ǵylymynyń órisin keńeıtýge, ǵylymı-zertteý jumystarynyń sapasyn arttyrýǵa, ǵalymdardy ǵylymı jumysqa yntalandyrýǵa ǵylymı kommýnıkasııany, ara-qatynasty qalyptastyrýǵa ólsheýsiz úles qosty. Mysaly, ózi basqaryp otyrǵan ınstıtýt ǵalymdary tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynda túgeldeı boldy dese bolady. Qytaı, Úndistan, Japonııa, Amerıka, Eýropa elderinde ótken matematıkalyq forýmdarǵa qatysyp, baıandamalar jasap, Qazaqstan matematıka ǵylymynyń jetistikterin álemge tanytty. Sheteldik ǵalymdarmen ǵylymı almasýǵa qajetti qarym-qatynas ornatyldy. Otandyq ǵalymdardyń eńbekteri sheteldik ozyq basylymdarda kóptep jaryq kóre bastady. Osynyń bári Qazaqstan matematıka ǵylymynyń odan ári órkendep ósýine jaǵdaı jasaıtyn bolady.
Iá, «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn», deıdi qazaq. Az-maz aıtqandaı boldyq. T.Kálmenovke qatysty qansha aıtsaq ta artyqtyq etpeıtini anyq.
Sheráli BILÁL,
fızıka-matematıka ǵylymdarynyń
kandıdaty, fılologııa ǵylymdarynyń
doktory, professor.