Kóńil syıǵan jerge bári syıady

Ortalyq Azııa óńirindegi bes baýyrlas eldiń bereke-birligin arttyrý oraıyna qazaqtyń osynaý kóne naqyly qup jarasar edi-aý

Adamzat órkenıetin saqtaýdyń eń utymdy joly únqatysý úlgisi ekenin búgingi dúnıe moıyndaǵan álpet tanytady. Biraq, moıyndaı tura, sol úlgige júginbeı, shoqpar ala júgiretin mysaldar da jeterlik. «Adam sóıleskenshe...» degendi de atam qazaq áldeqashan aıtqan. Olaı bolsa, qazaq tarabynyń uıtqylyǵymen qyrǵyzdyń Ystyqkólinde tamyzdyń sońǵy aptasynda «Jibek jolyndaǵy suhbattar» atty turaqty halyqaralyq semınarǵa qatysýshylardyń Ortalyq Azııa óńiriniń ótkeni men búginin, bolashaǵyn, qazirgi muń-muqtajy men arman-ańsarlaryn úsh kún boıy talqylaýy álemdik deńgeıdegi óreli únqatysý bıiginen kórindi dep aıta alsaq kerek.

Qazaqstan halqy Assambleıasy, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi, «Muhtar Áýezov qory» jáne «Qazaqstan halqy Assambleıasynyń áleýmettik konsorsıýmy» qoǵamdyq qorlary muryndyq bolǵan osynaý alqaly jıynnyń bıyl jetinshi ret ótýi. Osy joly Qazaqstannyń, Reseıdiń, Qyrǵyzstannyń, Tájikstannyń, Túrkimenstan men О́zbekstannyń ǵylymı jáne shyǵarmashylyq zııalylar ókilderin jınaǵan semınardyń áńgimege ózek etip alǵan taqyryby da erekshe kórindi: «Uly Jibek jolynyń jadyndaǵy soǵys pen beıbitshilik». Burnaǵylar sııaqty, bul kezdesý de Ortalyq Azııa óńiriniń elderi men halyqtary arasyndaǵy rýhanı baılanystardy jańǵyrtyp, jańa satyǵa kóterýdi maqsat etkeni anyq.

 Ortalyq Azııa óńirindegi bes baýyrlas eldiń bereke-birligin arttyrý oraıyna qazaqtyń osynaý kóne naqyly qup jarasar edi-aý

Adamzat órkenıetin saqtaýdyń eń utymdy joly únqatysý úlgisi ekenin búgingi dúnıe moıyndaǵan álpet tanytady. Biraq, moıyndaı tura, sol úlgige júginbeı, shoqpar ala júgiretin mysaldar da jeterlik. «Adam sóıleskenshe...» degendi de atam qazaq áldeqashan aıtqan. Olaı bolsa, qazaq tarabynyń uıtqylyǵymen qyrǵyzdyń Ystyqkólinde tamyzdyń sońǵy aptasynda «Jibek jolyndaǵy suhbattar» atty turaqty halyqaralyq semınarǵa qatysýshylardyń Ortalyq Azııa óńiriniń ótkeni men búginin, bolashaǵyn, qazirgi muń-muqtajy men arman-ańsarlaryn úsh kún boıy talqylaýy álemdik deńgeıdegi óreli únqatysý bıiginen kórindi dep aıta alsaq kerek.

Qazaqstan halqy Assambleıasy, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi, «Muhtar Áýezov qory» jáne «Qazaqstan halqy Assambleıasynyń áleýmettik konsorsıýmy» qoǵamdyq qorlary muryndyq bolǵan osynaý alqaly jıynnyń bıyl jetinshi ret ótýi. Osy joly Qazaqstannyń, Reseıdiń, Qyrǵyzstannyń, Tájikstannyń, Túrkimenstan men О́zbekstannyń ǵylymı jáne shyǵarmashylyq zııalylar ókilderin jınaǵan semınardyń áńgimege ózek etip alǵan taqyryby da erekshe kórindi: «Uly Jibek jolynyń jadyndaǵy soǵys pen beıbitshilik». Burnaǵylar sııaqty, bul kezdesý de Ortalyq Azııa óńiriniń elderi men halyqtary arasyndaǵy rýhanı baılanystardy jańǵyrtyp, jańa satyǵa kóterýdi maqsat etkeni anyq.

Taqyrypqa saı, Qordaıdan ótken soń, Ystyqkólge barar jolda sol jaqtan kóringen, urpaqtardyń keshirim ótiný belgisi retinde qoıylǵan Kenesary hanǵa arnalǵan syntasqa alystan qurmet bildirip, arýaqqa tájim etýimiz de kóńilde bir tolqý týdyrdy. Al endi jıynnyń shalqar tildi, salqar oıly, tizgin ustaýshy sardar moderatory M.Áýezov qorynyń prezıdenti, aıtýly mádenıettanýshy, altynnyń synyǵy, asyldyń tuıaǵyndaı Murat Áýezovtiń bolýy bul únqatysýlarǵa ózgeshe úndestik bitirgendeı edi.

Forýmdy, ádettegishe, onyń barlyq aýyrtpalyq salmaǵyn, jaýapkershiligin teń bólisip kóterisip júrgen, Murat Muh­tarulynyń pikirles te tilektes qoldaý­shysy derlik, jylma-jyl jıynǵa qa­ty­sýshylar saılap qoıǵan birinshi ha­nym, «QHA Áleýmettik konsorsıýmy» qoǵamdyq qorynyń bas dırektory Lıý­bov Nıdiń ashýy da bek jarasyp turdy. Resmı rásimderin indete aıtsaq, semı­narǵa Qyrǵyzstannyń mádenıet mı­nıstri Sultan Raev, Qazaqstan Respýb­lı­­kasy Mádenıet jáne aqparat mı­nıs­tr­liginiń departament dırektory Danııar Taýmurat, IýNESKO men ISESKO isteri jónindegi Ulttyq komıssııalar ókilderi Ásel О́tegenova (bas hatshy, Qa­­zaqstan), Shahlo Abdýrahımova (bas hat­shy, Tájikstan), Saıdfazal Mal­la­hanov (bas hatshynyń orynbasa­ry, О́z­bekstan), QHA tóraǵasynyń orynbasary, «Mısva» evreı mádenı ortalyqtary qaýymdastyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi Aleksandr Baron, QHA ǵy­lymı-saraptamalyq keńesiniń hatshysy, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Na­talıa Kalashnıkova, L.N.Gýmılev atyn­da­ǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń IýNESKO ka­fedrasynyń meńgerýshisi Ǵa­dilbek Sha­lahmetovter quttyqtap, oı bólisti.

Álbette, semınarda salıqaly oı tıegi aǵytyldy, janaıqaıly tolǵanystar órbidi, pikir de talastyryldy. Sonyń bári «Yrys aldy – yntymaq» deıtin bir arnaǵa toǵysyp jatty. «Bólingendi bóri jeıdi, birleseıik, úndeseıik, tildeseıik, túıtkildi máselelerdi birigip aqyldasyp shesheıik» deıdi. Osy oraıda óz baıandamalarynda Farhod Tolıpov (О́zbekstan) «Uly Jibek jolynyń keńistigi búgingi tańda kıkiljińderden azat aımaq pa?» dep suraqty tótesinen qoıyp, soǵan jaýap berýge tyrysty. Gollandııadan kelgen qaryndasymyz, «Eýrazııa keleshekteri» ortalyǵynyń dırektory Zıfa-Alýa Áýezova burynǵy keńestik aýqymdaǵy tarıhtar soǵysyn zerdelese, Reseı Ǵylym akademııasy Shyǵystaný ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, shette júrgen taǵy bir qandasymyz Aleksandr Qadyrbaev Uly Jibek jolynyń tarıhyn oı eleginen ótkizdi.

О́ńir taǵdyry, onyń qıly shıelenis­­teri zııatkerlerdiń pikir talastyrǵan tolǵanysty sózderinde qyzǵylyqty turǵydan kórinis tapty. Tájikstan Ǵylym akademııasy Til, ádebıet, shyǵystaný jáne jazba mura ınstıtýtynyń dırektory Akbar Týrsýnov, kórnekti qazaq jazýshysy Smaǵul Elýbaı, belgi­li shyǵystanýshy, Abylaı han atyn­daǵy ýnıversıtettiń professory Safar Abdýllo syndy zııatkerlerdiń kóki­rek kóriginde balqytylǵan ustamdy da ulaǵatty tolǵamdary kópshilik kóńi­line birlikshil de beıbit ómir kóger­shinderindeı qonaqtap jatty. Uzyn-yrǵasy qyryqqa jýyq gýmanıtarlar Jibek joly biriktirgen halyqtardyń jadynda saqtalǵan túbi birge týystyqty, rýhanı baýyrlastyqty, ortaq mádenıetti qaıta jańǵyrtý úshin ne isteý kerektiginiń joldaryn nusqap, amaldaryn izdestirdi. Mustafa Shoqaı aıtqan eken kezinde: «Qazaqtar, túrkimender, ózbekter, qyr­ǵyzdar, tájikter birge bolaıyq» dep. Al bizdiń qazir bir-birimizdi jatyrqap, jatbaýyr bolyp bara jatqanymyz ótirik pe? Tipti, Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵafýr Gulám, Berdy Kerbebaev, Mırzo Týrsyn Zade, Túgelbaı Sydyqbekov pen Shyńǵys Aıtmatov kezindegi bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarǵan mádenıet salasyndaǵy baýyrlastyq qaıda? Keı-keıde «óletuǵyn taı úshin, qalatuǵyn saı úshin» shekarada shekisip qalyp jatqanymyz úshin osyndaı uly arýaqtardan uıalmaımyz ba? Osyndaı usaq-túıektiń ýshyǵýyna álden toqtaý bolmasa, jatsynýymyz budan ári de ulǵaıa tússe, qýyrdaqtyń kókesi sonda bolyp júrmegeı. Iá, ashy da bolsa osyndaı kóp aqıqattar aıtylyp baqty. Ásirese, elderimiz ben halyqtarymyz arasyndaǵy mádenıetter únqatysýynyń aýadaı qajettigine eshkim shák keltirmedi. Bul degenimiz Ortalyq Azııadaǵy baýyrlas bes eldiń bıligine qazirgi kúrdelene túsken geosaıası jaǵdaıdyń shıelenisinen shısiz shyǵýǵa aqyl qosyp, dem beretin naǵyz halyqtyq dıplomatııanyń shynaıy kórinisi boldy desek, artyq emes.

Al endi kóne tarıh ne deıdi? Osynaý «Suhbattardyń» úlken muratyn maz­datqan Uly Jibek joly jaıynda ne bilemiz? Osy suraqqa máskeýlik ǵalym A.Qadyrbaev birsydyrǵy jaýap bergen sııaqty. Uly Jibek joly týraly alǵashqy derekter bizdiń dáýirimizge deıingi II ǵasyrda paıda bolady. Bul – ertedegi qytaılyqtardyń geografııalyq tanymdaryn keńeıtýine baılanysty. Olar buǵan deıin ózderine beımálim bolyp kelgen «Sı-ıýı» delinetin Batys ólkeni, bylaısha aıtqanda, «álem terezesin» ashqan. Bul ólkege, eń aldymen, qazirgi Shyǵys Túrkistan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan, Túrkimenstannan quralǵan Ortalyq Azııa, odan ári Qytaıdyń batysynda jatqan barlyq jerler kirgen. Han áýletinen shyqqan Qytaı ımperatory ǵundardan qorǵaný úshin odaqtas izdep Ortalyq Azııaǵa elshi attandyrady. Osylaısha keıin «Uly Jibek joly» degen at alǵan transkontınentaldyq halyqaralyq jol qyzmet ete bastaıdy. Ol ejelgi Qytaıdy Qashǵar, Jetisý jáne Ferǵana oazısteri arqyly Ortalyq jáne Batys Azııa, Eýropa órkenıetterimen baılanystyrady. Al ǵylymı ádebıettegi «Jibek joly» degen ataý Jańa zamanda paıda bolady.

Ortalyq Azııa elderi tarıhyndaǵy Jibek jolynyń mán-mańyzy qaıshy­lyqqa toly. Ol bir jaǵynan búkil Eýrazııa keńistigindegi ekonomıkalyq, rýhanı jáne mádenı baılanystardyń damýyna yqpal etti. Ortalyq Azııa qurlyqtyń uly órkenıetteri toǵysqan toǵyz joldyń torabyna aınaldy. Saýda kerýenderi arqyly taýar ǵana emes, din men dil de aǵyldy. Qytaıǵa býddızm keldi. Ejelgi jáne orta ǵasyrlarda Jibek jolynyń qyzmet etýi arqasynda Ortalyq Azııada qalalar men oazıstik otyryqshy mádenıet gúldendi. Solarmen osynaý óńir halyqtarynyń kóshpendiler órkenıeti úılese damydy. VI-VIII ǵasyr­larda tek Shý alqabynda ǵana Sýıab, Taraz sııaqty 18 iri qala tirshilik etip turdy.

Uly Jibek joly soǵysty da kóp kórdi. Ásirese, Ortalyq Azııaǵa qaraı baǵyttalǵan Qytaı basqynshylyǵy dúrkin-dúrkin órlep turdy. Aqyry, 751 jylǵy Talas shaıqasynda tarıhı tańdaý jasaldy. Jergilikti odaqtastarǵa súıengen arabtar qytaı áskerin jeńiliske ushyratqannan keıin óńir halyqtarynyń haq dindi qabyldaýyna jol ashylǵan edi. Mońǵol shapqynshylyǵy men Shyńǵys han ımperııasy tusynda Uly Jibek joly ortaǵasyrlyq alǵashqy jahandanýǵa yqpal jasady. Uly geografııalyq ashylymdar dáýirinde Uly Jibek jolynyń kúni batady. Álemdik saýda joldary muhıt aıdyndaryna aýysady. Sóıtip, Ortalyq Azııanyń qalalary toqyrap, Reseı ımperııasy sheńgelin salǵan ýa­qyttarda óńir ózi de daǵdaryńqy kúı keshken musylman áleminiń bir shalǵaı túkpirine aınalǵan-dy.

Jaqynda táýelsizdik alǵan Ortalyq Azııa elderi úshin Uly Jibek jolyn jańǵyrtý urany tym jaqyn ekendigin semınarǵa qatysýshylar bir kisideı qurmettep, biraýyzdan ýsto, ıaǵnı ustaz dep atap ketken Akbar Týrsýnovtyń oı-paıymdarynan da jaqsy baıqaldy. Bul kisi Shyńǵys Aıtmatovpen syılas dos bolǵan, endi Shyqańnyń baıaǵy «Ystyqkól forýmyn» qaıta jańǵyrtýǵa muryndyq bolyp júrgenderdiń biri kórinedi. Akbar ýsto osy semınarǵa dańqty jazýshy Muhtar Áýezovtiń balasynan shaqyrý alǵanyna qatty qýanǵanyn aıtty. Munda izgilik órkeni bar. Basqa bir gýmanıst Shyńǵys Aıtmatovtyń da bas­ty muraty mádenıetterdi jalǵastyrý bolatyn. Qazirgi jahandaný zamanynda munyń mánisi bólek. Sebebi, Jibek joly jahandanýdyń alǵashqy úlgisi bolǵan-dy. Bul jolmen eki balama – beıbitshilik pen soǵys qatar júrdi. Osy jaıdy aıqyndap zerdelegende ǵana biz Jibek jolynyń tarıhı ózindik qunyn dál baǵamdaı almaqpyz. Sondyqtan, Akbar ýstonyń bul eki uǵymdy tereńnen túsinýge shaqyrýy tegin emes-ti. Jańa zamandaǵy jahandaný amerıkalanýmen astarlasyp jatyr. Osy jaǵdaıda árbir el óziniń daralyǵyn, bet-beınesin saqtap qalýǵa umtylýy zańdy. Bul degenimiz – sol ulttyń saqtalýy, jahandaný alasapyranynda aman qalýy. Lenın beıbit qatar ómir súrý qaǵıdatyn alǵa tartqan bolatyn. Búgingi tańda ony mádenıetterdiń, ulttar men órkenıetterdiń beıbit qatar saqtalý qaǵıdaty yǵystyryp jatqany anyq. Árıne, biz osy rette Akbar ýstonyń dinder qazir únqatysýǵa daıyn emes, olar jaqyndasa almaıdy degen pikirimen ishteı kelisińkiremeı de otyrdyq. Al endi mádenıetterdi jaqyndastyrý degen ne? Aldymen osyny anyqtaý qajet. Áıtpese, áýeli maqsat-muratyn aıqyndap almaı, uly memleketti qulatyp tynǵan Gorbachevtiń kebin kıip júrmeıik. Mádenıetterdi jaqyndastyrýdyń jóni osy eken dep bárin bir tilge, bir dástúrge tyqpalasa, soǵys sodan shyǵady. Tobyrlyq mádenıet zulymdyq ákeledi, óshpendilik týǵyzady.

Tózimdilik tanytý men beıbit qatar ómir súrýde, qansha aıtqanmen, bir-birine degen samarqaýlyq, enjarlyq basym. Al bizge túsiniktiregi, janymyzǵa jaqynyraǵy – mádenıetterdiń ortaq indetten birlese qorǵanyp, bir-birine degen janashyrlyqpen jan saqtaýy. Olaı bolsa, alda ótkeli jatqan «Ystyqkól forýmynyń» da, búgingi «Jibek jolyn­daǵy» suhbattardyń da muraty bir. Suhbattas shyn peıilmen, dos retinde qabyldanady. Munda bir-birine degen janashyrlyq, tilektestik basym. «Men jáne sen», «Biz jáne olar» degen ekiniń birin tańdaý sátindegi qarym-qatynas mádenıeti qandaı bolmaq kerek? Etnostar biz olardan kem emespiz, biz olardan jaqsymyz degendi ornyqtyrsa, «Biz ne olar» dep máseleni shıryqtyryp shekesinen qoısa, ondaı órkókirektik órkenıetterdi tyǵyryqqa tireıdi. Beıbit qatar jan saqtaý qaǵıdaty «Bizge de bolsyn, olarǵa da bolsyn» bolýy tıis. Onyń dástúri menikin, meniń dástúrim onykin joqqa shyǵarmaıdy. Meniń saý-salamat saqtalýym basqalardyń da amandyǵy. Barlyq mádenıetter óz daralyǵymen aman bolsyn, jer betinen joıylyp ketpeı, saqtalyp, ómir súrsin dep oılaýymyz lázim. Áıtpegende, bir mádenıet ekinshi bir mádenıettiń iske aspaǵan múmkindigi emes ekendigine kim kepil? Ulttardyń jaqyndasýy, qosylýy degen kommýnıstik ertegi bolǵan. Ol búgingi tańda qabyl alynbaıdy. Ǵaryshtyq temperatýralar teńelse, ǵalam kúıreıdi eken. Jer betindegi halyqtardyń bárine birdeı ortaq bir mádenıet bolsa, bitken jerimiz de osy. Endeshe, álemdik progrestiń qozǵaýshy kúshi – áralýandyq.

Osy arada qazaq – qyrǵyz, qazaq – ózbek, qazaq – tájik, qazaq – túrkimen ádebıeti men mádenıetindegi ulaǵatty baılanystardy eske túsirip qana qoımaı, qaıta jandandyrǵan abzal. Qazaqstan halqy Assambleıasy mádenıetterdiń birlese saqtalýy qaǵıdatyn usynyp otyr. Bir kezde Muhtar Áýezovti Babajan Ǵafýrov qorǵaǵan eken. Búginde tájik Safor Abdýllonyń qazaqtarǵa syıǵany bylaı tursyn, syıly zııatkerine aınal­ǵanyna qýanyshtymyz deı kele, Akbar Týrsýnovtyń basqa mádenıetti qurmetteı otyryp, óz dara mádenıetimizdi saqtaý­ǵa shaqyrýyn suhbat-semınarǵa qatysý­shylar ábden qup aldy.

Smaǵul Elýbaı aǵamyzdyń osynaý jıynda ámbe óreli oılar aıtyp, qanshama elderdiń tanymal zııatkerleri aldynda zııat bıikten tabylǵanyna taqymymyzdy biz de qysa túsken edik. Ol Akbar ýsto ortaǵa tastaǵan mádenıet­terdiń aman qalýy teorııasy osyndaǵy ár mádenıettiń, ár etnostyń ókilin tolǵandyratynyna toqtaldy. Bylaısha aıtqanda, mádenıetterdiń tirshilik úshin kúres, joıylyp ketpeý jolyndaǵy jantalasy. Ásirese, shaǵyn halyqtardyń basyndaǵy osy jaǵdaıdy Smaǵul Elýbaıdyń janaıqaı dárejesine jetkize aıtýy túsinistikpen qabyl alyndy. Izgilikke toly Jibek jolyn adamzattyń qarý ustaǵan qudaısyz bóligi qaýip-qater jolyna, ulttyq mádenıetterdiń joıylý jolyna aınaldyrýy qynjyltady. Bul zulmatty jol – jahandaný dep atalady. Izgi nıetti adamzattyń oǵan qarsy shyǵýy da sondyqtan. Bul kókeıkesti másele keńes dáýirinde óziniń ana tilin joǵaltyp ala jazdaǵan qazaq ultynyń aldynda da ótkir tur. Álbette, mundaı problemalar Ortalyq Azııanyń basqa respýblıkalarynda da joq emes. Demek, mádenıetterimizdiń birdeı saqtalýyna, qatar ómir súrýine bizdiń bárimiz birge umtylamyz. Ata-babalarymyz, ákelerimiz muraǵa qaldyrǵan mádenıetti saqtaýǵa óz úlesimizdi qosamyz.

Uly Áýezovter, Aıtmatovtar, Sadrıddın Aınıler, Berdy Kerbebaev­tar, Ǵafýr Ǵulıamdar bir-birimen dos boldy. Solar kótergen, bizge sol uly­lardan qalǵan mádenıet. Olar bizge osy mádenıetti saqtaýdy amanat etti. Qazaqta amanat sózi óte qasıetti. Endeshe, Ortalyq Azııanyń uldary men qyzdary tól mádenıetimizdi jahandanýdyń jalmaýyz aranyna túsirmeı, sol amanatty adal oryndaýymyz kerek.

Qazaq jazýshysynyń kórshiles elderdiń aqparattyq keńistigi bir-birinen ajyrap qalǵandyǵy týraly pikiri de nazar aýdartty. Teledıdar arnalarynda olardyń tynys-tirshiligi kórinis tappaıdy. 20 jyl boıy qyrǵyz, ózbek, túrkimen, tájik zııalylary ne istep, ne qoıyp jatqanynan beıhabarmyz. Qazaq zııaly qaýymynyń ómir tynysyn olar da bilmeıdi. Ásirese, aqparattyq turǵydan biz nege osynshama alys bolýǵa tıispiz. Túsinbeımin. Olaı bolsa, mádenıet jáne aqparat salasyndaǵy bes mınıstrimizden de bir ústel basyna jınalyp, osyndaı aqparattyq bytyrańqylyqty joıýyn, mundaǵy kedergilerdi alyp tastaǵanyn suraýymyz kerek shyǵar degen Smaǵul aǵa paıymdary kimdi bolsa da oılandyrǵandaı edi.

О́zbek ǵalymy Farhod Tolıpovtyń oılary da bes týysqan eldiń bereke-birligin saqtaý oraıyndaǵy qazaq jazýshysynyń paıymdarymen oraılas keldi. Iá, buryn Keńes Odaǵy degen alyp bir eldiń bes saýsaǵyndaı bolyp, bir judyryqqa jumylǵanymyz ras. Qazir óńirdiń bes respýblıkasy árqaısysy óz aldyna egemen memleketter. Demek, óńirlik jáne halyqaralyq saıasat turǵysynan alǵanda olardyń árqaısysy ulttyq múddege júginýi zańdy. Mine, keıbir qaıshylyqtar men kelispeýshilikter de naq osydan shyǵady. Árıne, ár eldiń ulttyq múddesi ózine qymbat. Biraq osy kategorııanyń da obektıvti ári sýbektıvti jaqtary bar ekenin eskerý kerek sııaqty. О́z múd­desinde árkim-aq artyq ózimshildik tanytary aıan. Endeshe, ulttyq múddelerdi úılestirýdiń joldary qandaı?

Keńes Odaǵy qulaǵannan keıin kóp uzamaı-aq Ortalyq Azııa respýb­lı­kalarynyń bes prezıdenti óńirlik ınte­grasııalyq qurylym – óz Dostas­tyq­tarynyń qurylǵany týraly jarııa etti.

Tarıhı aıǵaq mynany aıtady: shyq­qan tektiń birligi, meken etken ortanyń birligi, mádenıetter men tilderdiń jaqyndyǵy, din men tarıhı taǵdyrdyń birligi. Sóıtken baýyrlas memleketter jaı beıbitshildikti ǵana pash etip qoımaı, jańa odaq qurýǵa talpynysyn tanytqan edi. Al 1997 jyly О́zbekstan, Qazaqctan men Qyrǵyzstan arasynda jasasylǵan Máńgilik dostyq týraly kelisimshart baǵa jetkisiz qujat boldy. Baýyrlastyq pen dostyq solaı bekitilgen edi. Kelesi jyly óńirdiń barlyq bes memleketi taǵy bir mańyzdy qadam jasap, Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep jarııalady. Osynaý úderis odan ári damı túsip, 2001 jyly Ortalyq Azııa yntymaqtastyq uıymy quryldy. Aqyrynda, 2005 jyldyń basynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Ortalyq Azııa memleketteriniń odaǵyn qurýdy usynyp, buǵan berik negiz bar ekendigin atap kórsetti.

F.Tolıpovtyń paıymdaýynsha, osynaý ıntegrasııalyq úderiske eki jaıt – ulttyq múdde týraly ásire túsinik pen dáıeksiz geosaıasat keri áserin tıgizgen. Sonyń saldarynan óńir elderi ártúrli shıelenis, qaqtyǵys, janjaldar, tipten, soǵys yqtımaldyǵymen betpe-bet kelgen. 1990 jyly Osh qalasynda ózbekter men qyrǵyzdar arasynda burq ete qalǵan ultaralyq kıkiljiń sondaı betalystyń alǵashqy nyshany-tyn. Naq osyndaı janjal 2010 jyldyń maý­symynda odan da úlkenirek aýqymda qaıtalandy. О́ńirdiń árbir eliniń ishinde áıteýir bir túıtkil bar. Tájikstandaǵy 1992-1997 jyldardaǵy azamat soǵysy. 2005 jylǵy mamyrdaǵy Ándijan oqıǵalary. Qazaqstandaǵy 2011-2012 jylǵy birqatar lańkestik áreketter. Sonymen birge, Aýǵanstandaǵy ahýal, osynaý eldiń aýmaǵynan bas kótergen qaýip-qaterler de Ortalyq Azııadaǵy ıntegrasııalyq úderisti aıtarlyqtaı tejep otyrǵany anyq.

Eń bir qynjylarlyq jaıt, 2006 jyly qaıdaǵy bir qaımana sebeppen Ortalyq Azııa yntymaqtastyq uıymy taratylǵannan keıin óńirdegi túıtkildi ahýaldardy úılestiretin jáne ıntegrasııalyq úderisti strategııalyq turǵydan qamtamasyz etetin derbes te táýelsiz saıası qurylym qalmady. Prezıdent Nazarbaevtyń 2007 jyly Ortalyq Azııa odaǵyn qurýǵa taǵy da shaqyrýy sondyqtan bolsa kerek.

Ortalyq Azııa elderiniń qarym-qatyna­synda shekaralarda jıi bolyp jatatyn daý-damaı, atys, jergilikti tur­ǵyndardyń narazylyǵy da birigýge qyzmet etpeıdi. Janjaldyń taǵy bir kózi – sý máselesi. Munyń da sheshim tappaýynyń sebebi ásire ózimshil ulttyq múddelerde jatyr. Demek, osy jáne basqa janjal týdyrýǵa beıim úlkendi-kishili problemalardy tar sheńberli, ózimshil, teris túsinilgen ulttyq múdde emes, ınnovasııalyq turǵydan sheshý jolyna túsken abzal. Mine, osyndaı paıymdarmen kelispeý de qıyn. Osy rette bıylǵy maýsymda Qazaqstan men О́zbekstan arasynda strategııalyq áriptestik týraly kelisimshartqa qol qoıylýy óńirdiń jańa ıntegrasııalyq úderisine jol ashady dep úmittenýge bolar. «Integrasııa jóninde birlesken konferensııa nege ótkizbeske?» dep saýal tastaýdyń da jóni bar sııaqty. Iá, Ortalyq Azııa elderiniń aldynda birleskennen, úndeskennen, úıleskennen, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarǵannan basqa jol joq. Qaı sheshen sóılese de, sóziniń tııanaǵy osyǵan saıady.

Ǵasyrlar boıy beıbit ómir keshken halyqtarymyzdyń arasynda kıkil­jiń týdyratyn qıyndyqtar qol­dan jasalǵan, dedi Safar Abdýllo. Áıt­pese, eki túrkiniń bir-biriniń tilin túsin­beýi qalaı? Bir kórpeniń astynda jatyp ártúrli tús kórýimiz nelikten? Biraq endi qandy Qa­ra­bah qaıtalanýy tıis emes. Osyny uqpaǵandar eshteńeni de uq­paı­dy. Halyqtar birin-biri eshqashan jek kór­gen emes. Osyndaı júrekjardy tol­ǵa­nystaryn aıta kele, qazaqtyń tájik zııat­keri Safor Abdýllo Qazaqstanda «Or­­talyq Azııa halyqtarynyń máde­nıe­­ti» atty jýrnal shyǵaryp turýdy usyndy.

Jıynda aqparattar soǵysynyń, tarıhtar soǵysynyń qaýiptiligi, ult­tyq tarıhtardyń ár elde ózinshe burma­lanyp, óz múddesine ıkemdeı jazylýy­nyń keleńsiz saldarlary jaıynda da az aıtylǵan joq. Árıne, bul rette zııatkerler arasynda az-kem parasatty pikirtalas ta bolmaı qalmady. Bizdiń Álimjan Hamraevtyń tarıhshylarda tutas kózqaras joq degenine A.Qadyrbaev, A.Týrsýnovtyń din mádenıet sııaqty oń yqpal jasaı almaıdy dep qaıyrǵanyna bizdiń Gúlnar Annaqulova kelispedi. Degenmen de, Akbar ýstonyń óńir halyqtarynyń úndesýinde zııatkerler men zııalylardyń, mádenıetterdiń róli zor ekendigi týraly tolǵanys-paıymdary pármendi estildi. Meniń stýdent kezimde mádenıettiń 250 anyqtamasy bolǵan, odan beride oǵan órkenıettiń 70 anyqtamasy qosyldy. Osy rette biz aǵartýshylyq qyzmetke kóp kóńil bólýimiz kerek degeni de kókeıge qonady. Al endi ǵylymnyń tym saıasattanyp bara jatqany shyndyqtan alys emes-aý. Tarıh ǵylym bolýdan qaldy, ol ıdeologııaǵa aınaldy degen janaıqaı da jaıdan-jaı týmaǵanyn ańǵaramyz. Keńes kezeńinde is júzinde gýmanıtarlyq ǵylymdar bolmaǵanyn eskersek, endi táýelsiz elderde onyń mańyzy da, jaýapkershiligi de arta túspek. Tarıhtar soǵysynan tartynbasa, saqtanbasa bolmaıdy. Ana jylǵy armıan-ázerbaıjan janjaldarynyń aldynda áýeli tarıhshylar men akademıkterdiń aıtysy bolǵanyn esten shyǵarýdyń reti joq.

Semınarda «Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi» halyqaralyq uıymy atqarýshy dırek­torynyń orynbasary Qanat Týmysh myrzanyń mazmundy baıandamasy yqylaspen tyńdaldy. Shynynda, Orta­lyq Azııanyń memleket quraýshy bes halqyna – qazaq, qyrǵyz, tájik, túrkimen men ózbekke búgingi tańda eń keregi baýyrlastyq, birlik jáne ıntegrasııa emes pe? Tipti, 1940 jyly japon mınıstrin qabyldaı otyryp, Stalınniń ózi: «Biz, azıattar, birge bolýymyz kerek» degen áýlıelik sózderdi aıtyp jibergen eken. Endeshe, Qanat Týmysh baýyrymyzdyń aqparattyq máńgúrttiktiń aldyn alýǵa shaqyryp, «Bir Azııa – bir arman» muratyn alǵa tartýyn da azamattyq parasat úlgisi dep tanydyq. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy О́ńirlik lańkestikke qarsy qurylymy atqarý komıtetiniń aǵa sarapshysy Bahram Aýanasovtyń ShYU keńistigindegi esirtki terrorızmi men trafıginiń qaýip-qateri men zalal-zardabyn egjeı-tegjeıli baıandaýy jáne ony álsiretý oraıyndaǵy naqty usynystary da kópshilikti keleli oı-túıinderge jetelegeni kámil.

Úsh kún boıy ótken alqaly jıynda aıtylǵan ulaǵat, kóterilgen kókeıkesti máselelerdiń bárin bir maqalada qamtý, árıne, múmkin emes. Smaǵul Elýbaıdyń semınar materıaldaryn jeke kitapsha etip shyǵarýdy eske salǵany da sol sebepten bolar. Qalaı bolǵanda da, «Jibek jolyndaǵy suhbattardyń» ıntegrasııalyq, birlestirýshi, birikti­rýshi, dostyqqa dáneker faktor ekendigin qoǵamdyq pikir moıyndap úlgerdi. Ystyqkóldegi kúnder halyqtyq dıplo­matııanyń mereıin asyryp, ystyq yqylas pen yntymaqty tirlik jolyn nusqaǵandaı. Jibek jolynyń jasampaz tarıhı jady biz sálem etken Sholpan Atadaǵy M.Áýezovtiń murajaı-úıinde, semınardyń birinshi kúngi jıyny ótken Sh.Aıtmatov atyndaǵy «Rýh Ordo» mádenı ortalyǵynda da jańǵyra kúmbirlep turǵandaı bolǵanyn umyta alar emespin.

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan».

Almaty – Ystyqkól – Almaty.