Osydan eki jyl buryn, 2018 jyly 19 maýsymda burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysy men óńir ortalyǵy Shymkent qalasyna qatysty tarıhı sheshimder qabyldandy. Osylaısha, zamana kóshinde alma-kezek Shymkent oblysy, Ońtústik Qazaqstan oblysy atanǵan óńirge túrkige ortaq Túrkistan ataýy berilip, jurt nazary Túrkistanǵa aýdy. Dál osy aıtýly oqıǵamen tuspa-tus eńseli Aqordadan shyraıly Shymkent qalasy týraly da aqjoltaı habar tarady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev Shymkent qalasyna respýblıkalyq mártebe berý týraly tarıhı Jarlyqqa qol qoıdy.
«Bul ómir bir-aq ret beriledi, al ony Shymkentte súrý kerek».
Nursultan NAZARBAEV,Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti
Ári Shymkenttiń respýblıkalyq mártebe alýy qalanyń odan ári ilgerileýine septigin tıgizetinine jáne jańa perspektıvalar ashylatynyna senim bildirdi. «Bul qadam shahardyń teńgermeli áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna jáne búkil óńir turǵyndarynyń turmys sapasynyń dáıekti túrde artýyna tyń serpin beredi», dedi Nursultan Nazarbaev.
Osylaısha, telqońyr eki óńir enshi bólisip, damýdyń dańǵyl jolyndaǵy ádil básekege tústi. Eki ataý da – ult, el úshin qasterli uǵym. Sebebi alasapyran shaqtarda elge pana, elim degen erlerge arasha túsken mekenniń qarakózder úshin qadiri Qap taýynan da qasterli-tuǵyn. Mine, turǵyndarynyń sany mıllıondy eńsergen shahardyń respýblıkalyq qala mártebesin alǵanyna da eki jyl tolypty.
Eldiń damýy, ekonomıkalyq ósim kórsetkishi iri qalalarynyń kóptigimen ólshenetini belgili. Lokomotıv qalalardyń qatary kóbeıgen saıyn dalalyq ulttan qalalyq ultqa birtindep beıimdele túsetinimiz anyq.
Tarıhqa kóz júgirtsek, óner men mádenıet ár kezeńderde ońtústik aımaqtarda jaqsy damyǵan.
«Qazaqtyń Shymkentte besten biri,
Eshqashan shyǵarmańdar esten muny.
Árqashan bizge qarap ólshenedi,
Qazaqtyń qanshalyqty óskendigi».
Áselhan Qalybek,
aıtysker aqyn
Ushaq qanatynan qaraǵanda
Shymkent – elimiz boıynsha aýmaǵy jaǵynan eń alyp qalanyń biri jáne biregeıi ári elimizdiń basqa qalalarynan ózindik «brendterimen» erekshelenip turady. Sońǵy jyldary jaqyn úsh aýdannan 40-tan astam eldi meken Shymkent aýmaǵyna qosyldy. Bul – Qazaqstan boıynsha qalalardyń ishindegi eń úlken aýmaq. Sonyń nátıjesinde qala halqynyń sany kúrt ósip, shahardyń mıllıonynshy turǵyny 2018 jyldyń 17 mamyry kúni dúnıege keldi.
Shahardyń shyǵys qaqpasy sansyz babtar mekeni Saıram aýdanynan bastalsa, batysy qazaqtyń tegin quraǵan úsh júzdiń basy qosylǵan ordaly Ordabasy aýdanymen shektesedi. Tústiginde Tólebı, Qazyǵurt, teriskeıinde Báıdibek aýdanymen qońsylas ornalasqan.
Shymkentke kelgen qonaqtyń kez kelgeni áýeli qala aýmaǵynyń keńdigin sóz etedi. Jer úıler kóleminiń kóptigin, ushaq qanatynan kóz salǵanda Shymkentti eki taýdyń ortasynda jambastap jatqan shopanǵa, ǵımarattardy jasyl jelekke jaıylǵan Shopan ata túligine uqsatyp jatady. Anyǵynda, joǵaryda aıtyp ótkendeı, respýblıkalyq mártebe alǵan qalaǵa qosylǵan eldi mekender Shymkenttiń shekarasyn keńeıte tústi.
Tarıhqa kóz júgirtsek, Shymkent – 2200 jyldan astam tarıhy bar Qazaqstannyń eń eski qalasy. Bul faktini qala ortalyǵyndaǵy eski qalashyqty zertteý barysynda arheologterdiń ózi rastaǵan. Sondaı-aq jurt aıtyp júrgendeı shahar elimizdegi kúnge eń jaqyn qala. Munda jylyna 300 kúnge deıin shýaqty aýa raıy saqtalady. Qysy jyly, jazy óte ystyq jáne uzaq bolatyn Qazaqstannyń eń shyraıly óńiri. Sol sebepti aımaq agrosharýashylyqtyń otany, jylyjaılar men iri qurylys alańy. Mine, shymkenttikter óńirdiń osy artyqshylyǵyn óz paıdalaryna jaratýda.
El arasynda Shymkentti jemisti mekenge teńep jatady. Jemis-jıdek pen kókónis, qarbyz-qaýyn, dámdi taǵamdardan bul shaharǵa teń keler qala joq. Bul óńirdiń jyldyq tabysy turǵyndarynyń qajettiligin tolyǵymen óteı alady.
Tirshilik úshin eń qajetti dúnıe – sý. Al Shymkent – sýly qala. Sebebi elimizdiń ońtústik megapolısi óz aýmaǵy arqyly ótetin kóptegen sý arterııasy bar jalǵyz qala. Shahar aýmaǵynan Qarasý tarmaǵy men Badam jáne Qoshqarata ózenderi aǵyp ótedi. Sondaı-aq qalany shyǵystan batysqa qaraı kesip ótetin Badam, Shymkent, Jańashek jáne Tekesý kanaldarynyń jasandy sý joldary bar. Osy artyqshylyq qala turǵyndarynyń otbasylyq baý-baqsha sharýashylyǵymen aınalysýyna zor múmkindik týǵyzyp otyr.
Kók júzinen tómenge kóz salsańyz, Shymkenttegi jylyjaılar menmundalap kórinedi. Shymkenttiń jer kólemi Máskeýdiń aýmaǵymen birdeı. Shahardyń aýmaǵy 117 myń gektarǵa deıin keńeıip, tipti Máskeýden asyp tústi. Qalada 3 myńǵa jýyq kóshe salynyp, oǵan qazaq batyrlary men mádenıet qaıratkerleriniń jáne ǵalymdardyń esimi berilgen. 2500 shaqyrymdy quraıtyn kósheleriniń uzyndyǵymen absolıýttik rekord ornatqan qala.
«Shymkent Qazaqstansyz ómir súre alady, Qazaqstan Shymkentsiz ómir súre almaıdy».
Muhtar MAǴAÝIN, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
Mádenıettiń máıegi tereńde
Bıyl Shymkent TMD elderiniń mádenı astanasy atanyp, álemdik mádenıetterdiń basy eldiń tústigindegi kóne shaharda qosylatyn edi. Álemdi jaılaǵan pandemııa saldarynan josparlanǵan halyqaralyq, respýblıkalyq deńgeıdegi is-sharalardyń merzimi kesheýildeýde. Alaıda buǵan bola qala mádenıetiniń mereıi tómendemesi anyq. Sebebi Shymkenttegi mádenıettiń máıegi tym tereńde. Úlkenge qurmet, kishige izet, eńbekke adaldyq, jaqynǵa baýyrmaldyq, qonaqqa iltıpat, qazaqy salt-dástúr, eski rásim bári-bári áli kúnge deıin osy shahar turǵyndarynyń arasynda saqtalǵan.
Otyryqshylyq mádenıettiń oshaǵy sanalǵan qalaǵa eldiń ańsary aýyp turatyny da osy eskiden jetken esil qundylyqtyń qudireti sekildi. Degenmen Shymkent dese «shart» ete qalatyn adamdardyń kózqarasy keıde qoǵamdyq pikirge ulasyp jatady. Biraq oǵan bola «ókpeleıtin» shymkenttikter joq. Mańdaı terin tirshiliktiń qaınaǵan qazanynan nápaqalaryn tabýǵa jumsap júr.
Qonaqjaılylyq jaǵynan da Shymkent alda tur. Ońtústiktiń adamdary qonaq kelgenin jaqsy kóredi, jalpy qonaqtardy óte joǵary baǵalaıdy. Olar qonaqty elge maqtanyp, jurtqa kórsetý úshin emes, júrekpen kútedi jáne shymkenttikterdiń bul qasıeti birinshi kezekte sheteldikterdi qatty qyzyqtyrady degen pikir jıi aıtylady. Anyǵynda, bul qasıet te ultymyzdyń «Bir sháýgim shaı – qazaqtyń bólinbegen enshisi» degen sózin dáleldeı túskendeı.
Shymkent dámdi jáne arzan taǵamdarymen eldi ózine baýrap alady. Kúngeı óńirdiń turǵyndary astyń dámin jaqsy biledi. Baýyrsaq, palaý festıvaldary Shymkentte ǵana dástúrli túrde ótip turady. Respýblıka boıynsha eń dámdi taǵam Shymkentte ázirlenetini el aýzynda ańyzǵa aınalyp ketken. Degenmen bul ańyzdyń aqıqaty joq emes. Qurmetti qonaǵyn iltıpatpen kútip alǵan shymkenttikter onyń aldyna eń dámdi jyly-jumsaǵyn usynady. Aýa raıynyń qolaılylyǵyndaı qoshemet kórsetedi. Erte pisken jemis pen kókónis baǵanyń aspandaýynyń aldyn alady. Buǵan jergilikti halyqtyń eńbekqorlyǵy men ortaǵa tez beıimdelgish ekeni taǵy sep bolmaq. Shymkenttiń dámi til úıirer taǵamyn umytpaıtyn adamdardyń esteligi – bólek áńgime. Al tańdaıyńnan ketpeıtin káýaby týraly sóz bolsa, tábetiń ashyla beretini taǵy bar.
Belgili ánshi, qoǵam qaıratkeri Bekbolat Tileýhannyń: «Qazaq bolyp qalǵymyz kelse, Shymkentti eteginen ustap júrýimiz kerek», degen sózi bar. Túbirine úńilsek, ultty keshegi orystandyrý, otarlaý saıasaty, búgingi jahandaný, jat aǵymdardyń jeteginen saqtap qalatyn bir ǵana resept – ulttyq mádenıet ekendigin túsinemiz.
Qaı bir jyly otandyq rejısser Jánibek Janqaraev túsirgen «Potomý chto shymkentskıı» fılmi qoǵamnyń talqysyna túsken, Shymkentke degen qate kózqarasty ashyp bergen kórkem týyndy boldy. Bylaıǵy jurttyń arasynda Shymkentte áıel teńdigi joq degen uǵymǵa ulttyń ejelden kele jatqan jasy úlkenderge ıilip sálem berý – ádeptiliktiń belgisi ekendigin taǵy bir dáleldep berdi.
Bir ǵana mysal, eldegi egizderdiń sany boıynsha Shymkent – birinshi oryn alatyn qala. Demografııalyq ósim turǵyndary ekken qyzanaq pen qııardaı jemisti. Statıstıkalyq málimetterge súıensek, sońǵy 10 jylda óńirde jeti myńnan astam egiz jáne 81 úshem týylǵan. Jyl saıyn aımaqta shamamen 800 jup egiz dúnıege keledi eken. «Bir qozy týsa, bir túp jýsan artyq shyǵady» degendeı, shymkenttik minez-qulyq urpaǵynyń kóptigimen maqtanady. Qara qazan, sary bala qamy úshin tyrbanyp eńbek etedi.
Qazaq memlekettiliginiń basynda turǵan Alash arysy Ahmet Baıtursynuly tar zamannyń ózinde «Álhamdýlla, alty mıllıon qazaqpyz!» dep aqjoltaılaǵany belgili. Búginde táýelsiz elimizde shymkenttikter de ulttyń sanyn kóbeıtken osy egiz, úshemderdiń sanymen maqtanady.
Ultty tárbıeleıtin, mádenıetin ósiretin rýhanı ordanyń biri – teatr. Bul baılyqtyń úlesi de Shymkentte kósh bastap tur. Jalpy, Shymkenttiń ortalyǵynda alty teatr ornalasqan. J.Shanın atyndaǵy qazaq drama teatry, orys drama teatry, opera jáne balet teatry, satıra jáne ázil-syqaq teatry jáne qýyrshaq teatry, Saıram ózbek drama teatry Shymkent turǵyndary men qala qonaqtaryn óz qoıylymdarymen qýantyp keledi.
«Qazaq bolyp qalǵymyz kelse, Shymkentti eteginen ustap júrýimiz kerek».
Bekbolat TILEÝHAN,
Májilis depýtaty
Tulǵaǵa taǵzymy bólek qala
Shymkent qalasyndaǵy kez kelgen nysanǵa ataý berýde respýblıkamyzdyń, óńirimizdiń damyp, órkendeýi jolynda eńbek etken tulǵalardyń esimin bir sát nazardan tys qaldyrǵan emes. Sondyqtan qaladaǵy eń kórikti oryndar men saıabaqtardy ult tóbesine kótergen ulylardyń esimmen atap keledi. Bul áýeli tulǵaǵa taǵzym bolsa, ekinshiden óskeleń urpaqty ulylyqqa, izgi qasıetke, otansúıgishtikke baýlý bolmaq.
Máselen, alyp Báıdibek baba eskertkishi, Abaı saıabaǵy, D.Qonaev gúlzary, «Shámshi álemi» alleıasy, J.Shanın atyndaǵy Shymkent qalalyq akademııalyq drama teatrynyń ataýlary Alashtyń arda týǵan uldaryna kórsetilgen taǵzym bolsa kerek. Jýyrda osy jaqsy dástúrdiń jalǵasy retinde Shymkent dendrosaıabaǵyna qazaqtyń aıaýly perzenti Asanbaı Asqarovtyń aty berildi. Osylaısha, atalǵan meken Asanbaı Asqarov atyndaǵy dendrosaıabaq atandy. Jańa ataý qala ákiminiń buıryǵymen bekitilgen. Alǵash ret dendrosaıabaqqa qoǵam jáne memleket qaıratkeriniń esimin berý týraly usynys 2016 jyldyń 22 jeltoqsanynda qalalyq máslıhattyń kezekten tys sessııasynda aıtyldy. Sodan keıin depýtattar bul sheshim úshin biraýyzdan daýys bergen bolatyn. Shymkent dendrologııalyq saıabaǵyn qurýdyń tarıhy 1979 jyldan bastaý alady. Belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri Asanbaı Asqarovtyń bastamasymen boı kótergen bul saıabaq araǵa jyldar salyp tulǵanyń atyn qaıta jańǵyrtty.
Tarıh betterin paraqtasaq, atalǵan aýmaq sol jyldary qala mańyndaǵy qoqys tastaıtyn oryn bolǵan desedi. «Atadan mal qalǵansha, tal qalsyn» degen babalar amanatyn berik ustanǵan sol kezdegi óńir basshysy Asanbaı Asqarov qoqystan qobyrap jatqan aımaqqa aǵash otyrǵyzǵan eken. Qalanyń aýa retteýshisine aınalǵan oryn Shymkenttiń klımattyq ereksheligine oń áser berip keledi. Endigide tamasha demalys ornyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, ony búldirmeý – árbir qala turǵynynyń azamattyq boryshy.
Qala turǵyndary men qonaqtarynyń súıikti demalys oryndarynyń birine aınalǵan saıabaq shaharǵa at basyn burǵandardyń soqpaı ketpeıtin súıikti mekenine, jas jubaılardyń toı aldyndaǵy saltanatty serýeniniń bir bólshegine aınaldy.
Bul jaqsy bastama, jarasymdy ataýlar áli de jalǵasyn taýyp, urpaqtar sabaqtastyǵynyń jarqyn úlgisine aınalary daýsyz.