Kóneden jetken kúı kúmbirindeı...

...Almatydan Zaıdahan jeńgeı telefondaıdy.

– «Egemen Qazaqstan» gazetin kúnige asyǵa kútip, qolyma alyp, aǵań jaıynda seniń maqalań shyq­ty ma eken dep alańdap asyǵyp qaraı­myn...

Men ne derimdi bilmeı ishten tynamyn.

Budan buryn Mákıza, Kúl­jámıla, Baǵdad, Bádesh, Qazyna, Úrsulý... jeńgeıler telefondar edi. Báriniń tilegi – bir tilek. Hal­qyna qalamymen qulandaı jortyp qyzmet etip, jaryq dúnıeden baqılyqqa attanyp kete barǵan jarlaryn ańsaý. Aǵymdaǵy bas­pasózde óz ómiriniń búkil mán-mazmunyna aınaldyrǵan jarlary jaıynda jaqsy lebiz aıtylsa degen tilek. Tilek te oryndy-aq. Halqymyzǵa daryn dáremeti jetken jerge deıin qyzmet etken ardaqty aǵalar jaıynda jazylyp ta jatady. Biraq, kózi tirisindegi úlpi qurmet joq. Nemese ortaıǵan. Ol da zańdy. Aǵalar qanshama daýyldardan ótti, qanshama seldetken jaýyndardan ótti. Ol ýaqyt ta kelmeske ketti. Ýaqyt-zamanamen jaǵalasa júrip jasaǵan aǵalar ádebıeti jaıynda áńgime áýeni de olardyń kózi tirisindegideı «qalamymen sovettik Otanyna adal qyzmet etti» degen sarynnan tipti bólek sabaqtalatyn ýaqyt jetti. Degende, jarlary jaıynda tipti qandaı sóz aıtylsa da kóz kórgen, jaqsylyǵyn kórgen, syılasqan inileri aıtsa degen tilek-aý jeńgeılerdiń kóksegeni.

...Almatydan Zaıdahan jeńgeı telefondaıdy.

– «Egemen Qazaqstan» gazetin kúnige asyǵa kútip, qolyma alyp, aǵań jaıynda seniń maqalań shyq­ty ma eken dep alańdap asyǵyp qaraı­myn...

Men ne derimdi bilmeı ishten tynamyn.

Budan buryn Mákıza, Kúl­jámıla, Baǵdad, Bádesh, Qazyna, Úrsulý... jeńgeıler telefondar edi. Báriniń tilegi – bir tilek. Hal­qyna qalamymen qulandaı jortyp qyzmet etip, jaryq dúnıeden baqılyqqa attanyp kete barǵan jarlaryn ańsaý. Aǵymdaǵy bas­pasózde óz ómiriniń búkil mán-mazmunyna aınaldyrǵan jarlary jaıynda jaqsy lebiz aıtylsa degen tilek. Tilek te oryndy-aq. Halqymyzǵa daryn dáremeti jetken jerge deıin qyzmet etken ardaqty aǵalar jaıynda jazylyp ta jatady. Biraq, kózi tirisindegi úlpi qurmet joq. Nemese ortaıǵan. Ol da zańdy. Aǵalar qanshama daýyldardan ótti, qanshama seldetken jaýyndardan ótti. Ol ýaqyt ta kelmeske ketti. Ýaqyt-zamanamen jaǵalasa júrip jasaǵan aǵalar ádebıeti jaıynda áńgime áýeni de olardyń kózi tirisindegideı «qalamymen sovettik Otanyna adal qyzmet etti» degen sarynnan tipti bólek sabaqtalatyn ýaqyt jetti. Degende, jarlary jaıynda tipti qandaı sóz aıtylsa da kóz kórgen, jaqsylyǵyn kórgen, syılasqan inileri aıtsa degen tilek-aý jeńgeılerdiń kóksegeni.

Endi, mine, Zaıdahan jeńgeı Bekhojına. Qadirmendi Qalekeń, qazaqtyń adýyn aqyndarynyń biri – Qalıjan Bekhojınniń jary.

Eki dúnıe arasynda jatyp, baqılyqqa attanarda: «Ashyp qoıshy terezemdi, Zaıdahan. Myna keń álemge kózimdi toltyryp bir qaraıyn», dep aqyn jyr arnaǵan arý jan. «Aınalady jel bılep, Ysyrady tún álemin. Otyr ana áldılep, Sol súıkimdi bóbegin», dep Mırasgúlin keýdesine qysqan ana obrazyna beıne etip alǵan Zaıdahan.

Tabıǵattyń mızamy sol áýelgi, –

Kún bolmasa túnek basar álemdi.

Meńireý bolyp júrmesin dep

erkekter,

Shuǵyladan jaratypty áıeldi,

– dep tolǵanǵanda túptulǵa etip alǵan Zaıdahan!

Asyly Zaıdahan jeńgemiz, kóleńke basy uzarǵan shaǵynda aqyn baýyryna jar bolyp kirip, Erlan, Mırasgúldeı perzent súı­gizip, eńkeıgen ekindisin shańqaı túske aınaldyrǵan, Qalıjandaı aǵamyzdy aldymen adam raıynda ómirde qaıta túletkendeı asyl jar. Keýip qalǵan alpys eki tamyryna qaıyra qan júgirgeni sekildi, Zaıdahan jeńgemizge oń­taıymen jolyqqan aqynnyń sol tusta: «Jasa-jasa, meniń sovettik Qa­­zaqstanym» degen jalańdaý pa­fosqa qurylyp semip bara jat­qan poezııasynyń da qaıta gúr­lep, qaıta dúrlep júre bergenin qaı­tersiz...

Sóıtken, Qalekeń joq mynaý jalǵanda. Jalǵandy jalpaǵynan basyp, kóńiline alǵan taqyrybyn jyrlap-jyrlap óte shyqty ómir­den. Zaıdahan jeńgemizdiń Qalekeń jaıyndaǵy ádebıettegi endigi sóz qalaı sabaqtalar eken dep alańdap otyrysy anaý! Jarynyń qolynan talaı dám tattyq. Birde bala, bir­de dana shaıqy shalmen talaı syr­lastyq. KSRO Jazýshylar oda­­ǵyna múshelikke ótýge óz qoly­men jazyp kepildik berdi bizge. Qaryz­darmyz.

Ádebıetke bireý kezdeısoq keledi, iz tastaı almaı kezdeısoq ketedi. Endi bireý zańdy jolmen keledi, ádebıetke qyzmet etedi. Áralýan iz qalady qalamgerden. Qalıjan Bekhojınniń ádebıetke kelýi tabıǵı qubylys. Ákesi Nurǵoja Troıskidegi Zeınolla ıshannyń medresesinen eskishe oqyǵan kisi. Troısk – Muhamedjan Seralınniń ataqty «Aıqap» jýrnalyn ashatyn qalasy. Onda tatar, bashqurt, qazaqtar mıdaı aralasyp, «atamyz bir túrik» dep qoralas tirshilik keshken. Zııaly shaharda Shıǵabýddın Marjanıdyń «kýlti» júrgen. «Aıqaptyń» ishi-syrty túrikshildikke toly bolatyn sebebi osy jerden bas­taý alady. Ol kezdiń oqyǵany tatar yqpalynda. Al anasy tatar qyzy Muhamedjan Seralınniń qazaqy ultshyldyǵyna kisi qaıran qalady. Tatar ultshyldyǵynan aman. Kezinde materıal jınaý maqsatynda Qarabalyqqa baryp, kózkórgenderge jolyqqanda týysqany Aqysh aqsaqal Beı­sembaı Kenjebaıulyna: «Muqań asqan ultshyl kisi edi ǵoı. Ony zertteý qater emes pe?!» degen eken. Muhamedjannyń naǵashysy Iаýyshev ataqty baı kisi. Qazaqtyń jún-jurqasyn jınap alyp Reseı asyryp satyp baıyǵan. Biraq, barynsha zııaly. Jıeni Mu­ha­medjanǵa óz qarjysyna «Aıqap!» sııaqty jýrnal ashyp berýiniń ózi ne turady deseńizshi?! Nurǵoja, mine, osyndaı ortadan bilim alǵan kózi ashyq kisi. Kitabı aqyn, sýyryp salmalyǵy bar, shejire kisi.

Nurǵoja eki ulynyń úlkeni Qaıyrjandy jańasha, tipti, oryssha oqýǵa, kishi uly Qalıjandy dinı eskishe oqýǵa beredi. Munda jańa zaman jańalyǵyn da, jańa zaman záıilin de jiti ańǵarǵan zııalylyq jatady. Eskini qımaý, jańanyń ańysyn ańdý. «Dıqannyń bir ıini bolmasa, bir ıininen...» ákelik beıili taǵy bar. О́zi aıtady: «Sirá men alty jasymda hat tany­ǵan shyǵarmyn. Meni ákem sol alty jasar kezimnen es­­ki­she hat tanýǵa baýlydy da, jal­dama­ly moldasymaqtarǵa dinı oqý­ǵa berdi. Al menen úsh jas úl­­ken Qaıyrjandy arab álip­pe­sin úırenip, hat bilgennen keıin jas­­taıynan orys mektebinde oqytty...

Al ákem meni din oqýyna qar­shadaıymnan shyrmap qoıdy. Arab álippesiniń áripterin ataýdyń ózi bir qııamet. «Bısin be, bııasin-bı, bá-bı-bo» degen birdemelerdi ejelep birneshe kún jattap qaqsaıtynbyz», dep qııas tarta sóılegeni málim. Shamasy, keńestik ıdeologııadan qaımyǵý, kezeń saıa­satyna jalpaqtaý... Áıtpese, Qalıjan Bekhojındi aqyn etken mektep sol dinı oqý oryndary. Árıne, «qadym» men «jádıd» arasynda aıtys, tartys júrgeni haq. Báribir, ol kezdiń dinı oqý oryndary ári bilimdi, ári jańasha. Ýaqytynda «Batyr Naýan» das­tany úshin qatty qýǵyndalǵan júrekshaıly aqyn dinı oqýdy kóz qylyp jamandap otyrǵany. Áıtpese, bilimdar aqyn Qalıjan tap sol jerden dinı oqý, dinı qıssa-dastandardan bastalady.

Onyń ózi de: «Alaıda, sol bala shaǵymda arab álippesin jete bilgendigimnen qanshama tań­ǵajaıyp qıssalar, ańyz-hıkaıalar, ertegi-dastandardy káni­ge oqyp shyqtym. Ákemniń qos ábdiresi kitaptarǵa toly bola­tyn. Jáne qaladaǵy (Kereký – Q.E.) tatar dúkenderinde Buharada, Qa­zanda, Tashkentte basylyp shyqqan kitaptar kóp satylatyn. Bala kezimde sol Qazan, Tashkent shaharlarynda basylyp shyqqan qıssa-dastandardy, batyrlar jyrlaryn túgel oqysam kerek. Solardyń ishinen bala kezde oqy­ǵanym tatardyń uly shaǵıry Ǵab­dolla Toqaıdyń 1913 jyly shyq­qan «Kóńil ıemshileri» atty óleń­der jınaǵy», dep taǵy birde eski oqýǵa qııas qaraǵan kózqarasyn qaıyra túzeıtini bar. Aqyndyq minez!

Qalekeńniń aqyndyq jolǵa shyndap den qoıýy, jorǵa ashýy– otyzynshy jyldary. Otyzynshy jyldary aqyn romantıkalyq sarynda birsypyra óleń jazdy. Meniń arhıvimde bir fotosýret bar. Kúmis qospadan aryla bastaǵan kezeńniń juqaltańdaý fototýyndysy. Abdolla aqyn (Jumaǵalıev) jáne Qalıjan. Qalıjan qalypty bozbala keıpinde. «Jany sábı, ánshil bóbek, Erkeledi-aý dúnıege az?! Aqyn edi týǵan bólek, Jastaı ólip ketti-aý, sabaz!» dep jyrlaıtyn aqyn dosy – Abdolla buıra shashyn silkip jiberip baryp fotoobektıv aldyna otyra qalǵan bolýy kerek. Tolqyndy buıra shashy tógilip betin jaýyp tur... Romantık aqynǵa jarasady. Baıronǵa eliktep ósip kele jatqan qos qazaq aqyny. Biriniń óleńi romantıkalyq rýhta tabıǵı óriledi. Ekinshisiniń óleńi jasandylaý shyǵa beredi. Qolyma qaıdan túskenin bilmeımin ol fotosýrettiń. Tysyna: «Tenge! Súıgen júrekten!» dep jazylǵan. Ten – Abdolla Jumaǵalıevtiń soǵysqa deıin súıgen, súıgen de úılengen jary desedi. (Soǵystan soń qazaq ushqyshyna turmysqa shyqqan). Koreı qyzy.

Bir sýrettiń izine túsip áńgi­meleýde mán bar. Qalıjan men Abdolla jan aıaspas, qıyspas dos­tar. Ekeýi de Baıron poezııa­syn kúndiz qoltyqtap júredi, túnde jastyqtyń astyna jastap jatady... Qalıjan aqynnyń otyzynshy jyldardaǵy poezııasy romantıkalyq rýhta. Kúıingish te súıingish. Qandaı taqyrypty jyrlasa da óz kóńil áýenin qyzyqtap otyryp alady. О́z kóńil sózińdi aıtýdy ol ýaqytta saıa­sat kótermeıdi. Intımdik lırıka sanalady. Uly Baıronǵa elikteýden jas aqyn óleńderine leptilik (bálkim, ottylyq) darydy. Alaıda, tájirıbesiz jas romantıkalyq saz, romantıkalyq lepti eptilikpen damytyp ala jónelgen joq. Ony ýaqyt ta kótermedi. Aqyndyq tabıǵat degen jáne bar. Jas aqyn áp dep bastaǵanda únin asqaq ala otyra ózi joǵaryda aıtqan qıssa-dastandar rýhyna túsip kete berdi. Poetıkalyq sheshimniń biri – kompozısııa ál-ázir aqyn qaperinde joq. Alaıda, aqyndyq san taraý izdenis bar. Tipti Sultanmahmut rýhymen syrlasýy da sátti. Asaý júrek aqyn jaıynda Qalekeń ilgeri-keıindi úsh óleń jazǵan. Sátti derlik. Aqynnyń aqyndy tanýy bar. Aqyndy aqynnyń rýhpen syrlasa otyryp tulǵalaýy bar.

Aqyndyq keıde bir ǵana sóz, bir ǵana joldyń ádemiligi, ob­razdylyǵy, tosyndyǵynan da jalt etip kórinip qalyp jatady. Aqynnyń jyr sultany – Sul­tanmahmut jaıly óleńinde:

Túngi bozdaq, juldyzdaı,

Jarq etti de, ol sóndi.

Azaly bolǵan Arqany,

Jyry kezip jóneldi – degen joldar bar.

Qazaq aǵyp túsken juldyzdy quıryqty juldyz ataıdy. Uly Abaıda osyndaı dástúrli aıada qoldanylady. «Quıryqty juldyz sekildi, Týdy da kóp turmady.» Jan perzenti Ábdirahmanyn joqtap sóıleý. «Quıryqty juldyzdy» «aqqan juldyz» atap, Shoqan jaıynda shyǵarma jazǵan úlken jazýshy Sábıt Muqanov. Keıde «Aqqan juldyz» atamaı, Shoqan jaıyndaǵy shyǵarmany «Quıryqty juldyz» atasa qaıter edi dep oılaısyń. Qalypty oılaý, mashyqty oılaý. Biraq, dástúrli. Alaıda eski. «Aqqan juldyz» dástúrli uǵymnyń ózin jańalap berý. Uǵymnyń mazmunyn saqtap, jańasha túrlep berý! Sátti. Sol sekildi Qalıjan aqyn Sultanmahmutty mezgilsiz aǵyp túsken juldyz retinde ataı otyra ony «Túngi bozdaq, juldyzdaı, Jarq etti de, ol sóndi» dep jańasha bere bildi. Aqyn sol sııaqty Baýyrjan Momyshulyna arnaǵan «Qol bastaǵan batyr» óleńinde: «Qarsy ushqan qardaı borap ashýlary», dep keıipker minezine tup-týra bastaı jóneletin poetıkalyq tirkes tabady. Poetıkalyq she­berlik kóp komponentti. Qalıjan aqynnyń biryńǵaı utystan ǵana emes, birsypyra utylystan da turatyn otyzynshy-qyrqynshy jyldardaǵy izdenis soraptary kóbine tutas óleńnen góri, óleńniń ón boıyna jan berip, qan taratyp, poetıkalyq rýh darytyp turatyn jekelegen utqyr aıtylym, ushqyr qııal jemisindeı jekelegen obrazdy joldardan bas quraıdy.

Jasyn jyr qaldyryp ótken Sultanmahmut – Qalıjan Bek­ho­jın jıi barǵan, tálim alǵan bir aqyndyq mektebi. Sultanmahmut aýyz ádebıeti men jazba ádebıet arasyna óleńdi roman jazyp kópir salsa, Qalıjan aqyn óleńmen kádimgi realıstik roman jaratqan sırek aqynymyz. Onyń «Márııam Jagor qyzy» dep atalatyn týyndysy ádebıet tarıhyna «das­tan» atymen engen. Alaıda, atalǵan kólemdi poetıkalyq shyǵarmany janry jóninen das­tan emes, óleńdi roman dep tanımyz. Shyǵarmada jyr jasyny Sultanmahmut áseri aıqyn jatady. Sonymen qatar, kádimgi Sábıt Muqanovtyń ilgeride «Jumbaq jalaý», bertinde «Botagóz» atalatyn qarasózdi romanynyń áser-yqpaly mol-aq.

Sultanmahmutty Qalıjan aqyn súıýdeıin súıedi. Rýhymen syrlasyp jyr jazady. Bilip, tanyp, kózge kórsete elikteıdi. Sóıte tura, ana bir qıly kezeń, qıyn jyldary ózi súıgen Sultanmahmutynyń qorǵaýshysyna aınalý ornyna, ony zertteýshilerdi jazalaýshyǵa aına­lyp sóılegeni bar. Sultan­mahmutty úzilis-úzdiksiz zerttegen (Sodan da solaqaı saıasattan aman alyp qaldy ǵoı) tabandy zertteýshisi professor Beısembaı Kenjebaıulyn ýaqytsha naýqanǵa berilip «býrjýazııashyl-ultshyl aqynnyń advokaty» atap «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde solaqaı maqala da jazǵan Qalekeń. Ýaqyt solaı, zamana jeli joıdasyz soqqanda maıyspaı, qaıyspaı tura almaǵan aqyn. Onyń ústine óziniń urma minezi de jeterlik. Já, ol úshin úlken aqyn, bilimdar jan Qalıjan Bekhojınge ókpe artyp jatýdyń qajeti joq. Nege? Sultanmahmutty aıtamyz, Qalekeń ózi jazǵan, óziniń búkil shyǵarmashylyǵyndaǵy ulttyq bolmysty, aıryqsha asqaq týyndy «Batyr Naýannan» bezingen kezinde. Jazdym, jańyldym dep sosıalızm jaınamazyna bas urǵan qalbalaqtap...

Aqyn zamananyń teris úderi­sinde aıaǵyn shalys basqanyn Qa­dyr aqynǵa:

Saǵan qyzyq kóktemdeı ǵoı

ótken kún,

Jas shaǵyńnan madaqty da

kóp kórdiń,

Biz juqarsaq, máni bar ǵoı,

Qadyr-aý,

Qaterinen óttik talaı ótkeldiń, – dep muń shaǵa otyryp syr etip aıtqan.

Otyzynshy-qyrqynshy jyldary Qalıjan Bekhojın qazaqtyń beldi, bedeldi qalamgerine aınalady. Muhtar Áýezov jas aqynǵa senip qabatyna alyp «moıynserik» etip maqalany birge jazady. Sábıt Muqanov oqýlyq-hrestomatııany birge qurastyryp shyǵady. Taǵy da senim. Taǵy da «moıynserik». Úlken senim edi. Otyzynshy jyl­dary Ilııas Jansúgirovtiń «Kúı», «Kúıshi», «Qulager» poema­lary jaryq kórdi. Sovettik saıasatqa ıyǵyn bere jazylǵan epıkalyq dúnıeler shynynda ádebıettegi úlken qubylys derlik. Sábıt Muqanovtyń «Sulýshash» poetı­kalyq romanyn da oqyrman jurt atalǵan shyǵarmalarǵa terezesi teń qubylys retinde qabyldapty. (Búgingi jaı basqaraq). Bozym Qalıjan eliktegen de, elikteı otyryp úırenip dastandyq oılaý bıigine kóterilýine sebepker de osy atalǵan shyǵarmalar shoǵyry. Ásirese, Sábıt Muqanovty ustazy raıynda aýzynan tastamaı aıtyp ta, jazyp ta ótti aqyn. Saparlarda shákirttik beıilden qosyna ilesti ini bolyp. 1962 jyly jazýshy Shyǵys Qazaqstan oblysyna saparlaǵanda qalamgerlik quramda birge bolǵan Qalıjan qalamdas aǵasymen ókpelesip qalady jol-jónekeı. Burtııýy ońaı edi jaryqtyqtyń. Shyǵystyń shyńynyń birine «Sábıt shyńy» (Burynǵy «Qyzyl shyń») ataǵy berilip, ol resmı qattalyp jámıǵatqa habarlanǵan bir sátte baıqampaz Sábeń: «Shıirip murtyn, Burtıtyp urtyn, otyrysyn qarashy anturǵannyń», dep óleńmen qaǵytady. Aqyn ininiń arqasynyń qurysy, kóńiliniń tyrysy jazylyp, qaıta jadyraıdy. Kelesi bir aýylda «Qalıjan asýy» paıda bolady. Sábeńniń baǵalaýy, halyqtyń qurmeti. Sábıt Muqanovtyń kitapqa jazǵan eń sońǵy alǵysózi de Qalıjan Bekhojınniń alpys jyldyǵyna arnap shyǵarylǵan «Alty asý» qos tomdyǵy!

Bálkim otyzynshy jyldardaǵy oırannyń, sodyrly soıqannyń saldary, bálkim qoǵam boıynan ótip jatqan qaterli shyndyqty aıtý, oqyrmanǵa jetkizý jolyn­daǵy tabylǵan poetıkalyq tásil – ol kezeń aqyndarynyń ańyz­dyq taqyryptarǵa kóbirek den qoıǵanyn baıqaısyz. Á.Tájibaev, H.Erǵalıev, Q.Bekhojın esimin osy oraıda atap aıtý paryz. Otyzynshy jyldardyń aıaq sheninde «Aqsaq qulan», «Batyr Naýan» atalatyn eki poema keldi dúnıege. Ekeýi de Qalıjan aqynnyń eleýli tabysy. Bala kezde qunyǵa oqyǵan qıssa-dastandardyń sıýjet ótkirligi, shyǵystyq órnekter, til qunary poetıkalyq sheberlik bolyp qyzmet etti Qalıjan aqynǵa.

Aqyn osy eki shyǵarma arqy­ly ózin, óziniń boıyndaǵy aqyn­dyq daryn beıimin taýyp, aqyndyq ańǵaryn birjolata poe­ma, dastanǵa burdy dep bilemiz. «Orman qyzy», «Aqsaq qulan», «Suńqar týraly ańyz», «Márııam Jagor qyzy», «Turlaýly taǵdyr», «Meniń mekendesterim», Seri kúıshi», «Teńiz dastany», «Áppaq-name» sekildi epıkalyq týyndylar týdy aqyn qalamynan. Atalǵan shyǵarmalardyń qaı-qaısysy da qazaq poezııasyna qosylǵan úles bolyp keldi kezinde. Búgingi urpaqqa Qalekeńdeı bekzat aqynnyń ýaqyt eleginen ótken eleýli týyndylaryna aınalyp jetip otyr.

Poema, dastandardy aqyn erekshe izdenispen jazǵanyn ańǵarasyz. Keıipkeri áreket eter tarıhı kezeń aqyn tarapynan shuqshııa zertteledi. Taqyrypty ashatyn ýaqyt, kezeńge saı til órnegi, sóz, sóılem baılamdary, poetıkalyq yrǵaq asa talǵampazdyqpen suryptalyp, shyǵarma aǵzasyna barynsha tabıǵı jymdasyp paıdalanylady ol epıkalyq týyndylarda.

«Darıǵa, qandaı edi Syǵa­naǵym? Sáýleti jadyratqan Syr alabyn. О́rteldi máýeleri, kúm­bezderi, Tuldyr joq, obasyndaı sur dalanyń», – degendeı ańyzdyq taqy­rypty tarıhı derektermen dáıek­tep, naqtylandyra túsedi. «Áp­paq-namede» el júregindegi ańyz ben tarıhı shyndyq telqa­bysyp, ózara ádemi jarasym túzedi.

Epıkalyq týyndylarynda Qalıjan aqyn dramatızmdi de asqyndyra túsedi. Ámirshi Joshy hannyń qahary jer basyp júrgen jumyrbasty pende túgili tabıǵatty da titiretkendeı etip beıneleıdi. Bul bir jaǵynan Tabıǵat pen Adamnyń tilqatysý dıalogy sekildi. «Aqsaq qulan» poemasyndaǵy

Taý shirkin, titirenedi:

«Tyqpadym» – dep,

Silkindi jer:

«Ulyńdy jutpadym» – dep.

Erkesi en dalanyń jel júgirdi,

«Aýdaryp atynan men

jyqpadym»,

– dep keletin tebirenisti joldar sonyń aıǵaǵy.

Ańyzy men tarıhy aralas, aqyndyq fılosofııamen ádemi kómkerilgen «Aqsaq qulan» bir ǵana Joshy han emes, bıleýshi ataýlynyń astamshylyǵyn aıaýsyz synaıtyn shyǵarma. Tarıhı turǵydan alǵanda Shyńǵys han­nyń qypshaq dalasyna joryǵy eski kózqaraspen (jaýlaýshy, kúıretýshi, joıympaz) jyrlanady. Ol úshin aqynǵa kiná arta almaısyz. Shyńǵys han jaıynda kúni keshege deıin tarıhı kózqaras kináratty bolyp kelgeni málim. Onyń ústine kez kelgen soǵys, belgili dárejede qantógis, kisi ólimine soqtyrady, órkenıettiń kúıreýine alyp barady. Esesine, aqyn Shyńǵys han týraly kózqarasyn «Batyr Naýanda» aqyryndap, abaılap bylaı beretini bar:

Ol ózi qalyń joldan

taımaıdy eken,

Bir ózi myń kisini

jaıpaıdy eken.

Beıne bir atyshýly

Shyńǵys deıdi,

Daýyldaı órt ishinde

oınaıdy eken.

Er Naýryzbaıdy beıneleı otyryp, onyń arǵy atasy Shyńǵys handy aqyn oqyrman esine osylaı baspalaı salyp otyr. Ýaqytynda bulaı sóıleý, sóıleı alý – úlken erlik. Budan artyq ashyq aıtýdy, ashyp sóıleýdi saıasat kótermeıdi ol kezde.

Sol sııaqty, patshalyq Reseıge shen-shekpen úshin satylǵan shen qumar, shekpen qumar qazaqty da aqyn:

Yrjyńdap áńgime aıtyp

otyr qazaq,

Sheltıgen ofıserge taǵzym

jasap:

«Bar qazaq bas ıedi endi Sizge,

Kónbese tartqyzamyn

bárine azap»,

– dep lırıkalyq keıipkerin asha ishteı áshkerelep beredi.

Aqynnyń belgili bir shyǵar­masyna naqtyraq toqtalýda mán bar. «Batyr Naýan» – ýaqytynda zamana shyndyǵyn tarıhı taqyrypqa arqa súıep ashy aıta bilgen shyǵarma. Áriptes aǵasy Ábdilda Tájibaevtyń «stalınızmdi» ańyz­dyq astarly týyndysymen synaıtyn, synaıtyn da aıyqpas bálege basy shatylatyn (KOKP Ortalyq Komıtetiniń arnaıy qaýlysy alynǵan) «Biz de qazaqpyz» poetıkalyq dramasy sekildi ulttyq múdde aıqyn jyrlanatyn, poetıkalyq ajary ashyq týyndy. Shyǵarma keler kúnderi de ult batyry rýhyn asqaqtata jyrlaǵan shyǵarma raıynda ómir súre beredi.

«Aqsaq qulan», «Batyr Naýan» sııaqty taǵy bir asyl týyndysy «Áppaq-name» poemasy aqynnyń. Áppaq apamyzdyń Nızamıdeı uly aqynnyń jary retinde keshken baqytty ómiri, týǵan jerden jyraqta ǵumyr keshken qypshaq qyzynyń týǵan elin, týǵan jerin saǵyný sheri, aqyn jaryn azaǵa bólep qapııada qaza tabar baqytsyz ólimi Qalıjandaı kórnekti aqyny­myz qalamynan óristi óleń, shyǵys sazyna bólengen órnekti poezııaǵa aınalyp, tamasha jyrlanady.

Poema, dastan jazý jolyndaǵy tarıhı izdenis, epıkalyq janr talabyna saı asqynǵan dramalyq qýat, áleýmettik tartys aqyndy aqyr-sońy dramatýrgııaǵa alyp keldi. Ol qazaq halqynyń táýelsizdigin ańsap «Ulan asý» poetıkalyq dramasyn ákeldi dúnıege. Qazaq handyǵy dáýiri shyndyǵyn ýaqyttan oza aıshyqty tartysty kórsete bilgen týyndy «Ulan asý» poetıkalyq drama ýaqytynda kádeli teatr sahnalaryna qoıyldy. Ádebıetpen birge rejısser, akter degendeı teatr trýppasy qatysýymen sahnaǵa kóterilgen týyndy teatr ónerine shegilgen sátti sapary boldy aqynnyń.

Aqyn sońyna birsypyra «múlik» qaldyryp, máńgilikke atta­nyp ketkeli de birsypyra ýaqyt. Bári birdeı asyl bolmas, bári birdeı jasyq bolmas. Ulttyń ulan asý joldaryn jyrlaǵan aqyn ulttyń rýhanııatyna birsy­pyra asyl dúnıeler berip ketti. Aqynnyń endigi ǵumyryn uzartary da, eger tutynar urpaq bolsa, dúıim jurt ıgiligine jarar sol jahut jyrlar! Aqyn jyr, dastandary beıne kóneden jetken bir kúı kúmbirindeı...

...Aqynnyń tabıǵı ǵumyryn uzartqan, endi kelip onyń jyr-murasynyń jaıyna aq-adal beıilden alańdap otyrǵan Zaıdahan jeńgeıge de, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń oqyrmandaryna da aıtarymyz mine, osy jaılar!

Qulbek ERGО́BEK.

TÚRKISTAN.