Tórtkúl dúnıeni titirentken koronavırýstan keıingi ómir qalaı bolmaq? Dál búgingideı shekara bitken tars jabylyp, sharýashylyqtyń irkilip qalýy buryn-sońdy bola qoımaǵan jaǵdaı. Jumyssyz qalǵan áleýmetke kómek kórsetýge múmkindigi bar elderdiń daǵdarysta abyrjı qoımaıtyndyǵy belgili. Bizdiń el de qarjysy bar memleketterdiń qatarynda. Áıtse de, keler kúnniń tynys-tirshiligin búgin oılaýymyz qajet sııaqty.
«Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamasy aıasynda 11 myńnan astam aqmolalyqty jumyspen qamtý josparlanyp otyr. Bul shyn máninde sharapaty mol úlken kómek deýimiz kerek. Indetten arylǵan soń da sol 11 myńnan astam otbasynyń dastarqanynan buıyrǵan dám arylmaıtyn bolady. Qazirdiń ózinde eki júzge jýyq jumysshyǵa suranys bar. Áıtse de, ózekti órter ókinishi sol – daıyn jumysty isteımin dep bel býyp, belsenip shyǵatyndar bolmaı turǵany qynjyltady. Kókshetaý qalalyq jumyspen qamtý ortalyǵynda jumyssyz retinde 540 adam tirkelgen. Osy aradaǵy qısynsyzdyqqa qarańyz, jańaǵy jumyssyz retinde tirkelgen jarty myńnan astam adamnyń arasynan jumysshy taba almaý degen qısynǵa kele me? Munyń sebebi nede?
– Jumyssyz retinde tirkelgen adamdardyń kópshiligi qara jumys isteýge qulyqsyz. Keıbireýleriniń aıtýyna qaraǵanda, usynylǵan jumystan tabatyn jalaqy jarytymsyz. Endi bireýleri tipti jumys istegisi kelmeıdi. Jalaqy týraly da ýáj aıtýǵa bolady. Máselen, eń tómengi jalaqy 85 000 teńgeden bastalady. Jumys aýqymyna qaraı odan áldeqaıda joǵary bolýy ábden múmkin. Bir qyzyǵy esepte turǵandardyń basym kópshiliginiń joǵary bilimi bar. Bálkim sondyqtan bolar, mundaı adamdar qara jumys istegisi kelmeıdi, – deıdi qalalyq jumyspen qamtý ortalyǵynyń mamany Aleksandr Solodka.
Zer salyp qaraıtyn bolsańyz, dál qazirgi qıynshylyq kezinde qurylys pen jol jóndeý salasynda jumysshyǵa suranys óte joǵary eken. Mundaı jumystardy isteý úshin kádege aspaı jatqan dıplomnyń túkke de qajeti joq.
Tek masyl bolyp otyrǵan adamdardyń boıyndaǵy otbasyna degen jaýapkershilik artyp, qara jumys istesem de kúnimdi kórýim kerek degen umtylys bolsa jetip jatyr. Tipti koronavırýs indeti sharpymaı turyp-aq qalalyq jarnama gazetiniń betinen dánekerleýshi, mehanızator, júrgizýshi, tokar, qurylysshy mamandyqtary boıynsha jumysshy izdeıtin jarnama kóz súrindiretin.
Biz bir jaǵynan elimizdi jumyssyzdyq jaýlap aldy dep sary ýaıymǵa salynyp jatamyz. Bul shamasy boıkúıez, borkemik, saýsaǵyn qımyldatpaı aqsha tapqysy keletin adamdardyń jumysqa degen peıiliniń joqtyǵynan shyǵar.
Kópke topyraq shashýdan aýlaqpyz. Jastar tarapynan jumys isteýge degen sál-pál yntany kórgende úmit oty tutanǵandaı.
– Jumyspen qamtý ortalyǵyna jazǵy demalys kezinde stýdentterge laıyqty jumys taýyp bere ala ma degen úmitpen kelip otyrmyn. Tabyla qalsa, jazdaı eńbek etkim keledi, – deıdi stýdent Aısulý Batyrbekova, – azdaǵan qarajat jınap, ata-anama salmaq salmaı, oqýǵa qajetti zattarymdy satyp alar edim.
Osy baǵdarlama aıasynda Kókshetaý qalasynda jalpy kólemi 10,4 mlrd teńgeni quraıtyn 33 joba iske asyrylýda. Bul degenińiz 2600 jańa jumys orny. Onyń 1300-i jumyspen qamtý ortalyǵy arqyly ótýge tıisti. Endi bir myna derekke nazar aýdaryńyzshy, qazirgi kúni qajet bolyp otyrǵan jumysshylardyń tek 26-y ǵana tabylǵan. Mine, búgingi zamandastarymyzdyń boıyndaǵy eńbekke degen yqylastyń shynaıy kórsetkishi.
Bul arada eń basty aıtarymyz, jas tolqynnyń mamandyq tańdaýdaǵy jańsaq basýy. Oǵan aldymen ata-analardyń teris yqpaly kóp tıedi.
– О́tpeli kezeńde jekemenshik oqý oryndary qoǵamǵa qajeti bar ma, joq pa, sarapqa salmaı keıbir mamandyqtardy jaýynnan keıingi sańyraýqulaq tárizdi qaptatyp jiberdi, – deıdi psıholog Baqytgúl Ospanova, – áne bir jyldary zańger men ekonomıst mamandyqtary boıynsha oqyǵysy kelgen jastardyń sany kúrt ósip ketti. Al eńbek naryǵyna munshama maman qajet emes edi. Mine, jumyssyzdyqtyń kóbeıgen tusy da osy. Kádege aspaıtyn dıplom kóbeıdi. Dıplomy bar jastardyń qara jumysqa qulyqsyz bolatyny da osydan.
Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, ata-analar baýyr eti balalary memlekettik grant boıynsha oqýǵa baly jetpeıtin jaǵdaıda qaı mamandyq boıynsha úmitker az, soǵan tapsyra beredi. Keıin bala ol mamandyq boıynsha jumys isteı me, joq pa, mamandyǵy ony qyzyqtyra ma, ol jaǵy qaperge alynbaıdy. Tússe boldy, qolyna dıplom tıse boldy. Endi bireýler úlpildetip baǵyp, úkilep ósirgen aınalaıyndaryn qasynan qarys qadam uzatpaı, óz qalalarynda oqytýǵa tyrysady. Mamandyq tańdaýdaǵy jańsaqtyq ta osy jerde oryn almaq.
– Qazir bilim oshaqtaryna oqý jylynyń aıaǵynda árbir oqý oryndarynan kelip jarnama jasaıtyndar bolyp turady. Biraq olar ózderine qatysty basqa mamandyq týraly esh málimet bermeıdi. Qaı mamandyq boıynsha qyzmet barysynda tez kóterilýge bolady, qaısynyń tabysy tolymdy degen suraqtarǵa jaýap bolmaǵannan keıin úlken ómirge endi ǵana qadam basqan jastardyń aldynda beımaǵlum dúnıe turmaq. Sondyqtan bilim oshaqtarynda joǵary synyptarda mamandyq daıyndaýǵa baılanysty aqparat beretin úıirmeler jumys istese oń bolar edi, – deıdi qart ustaz Alpysbaı Tursynbaev, – ár shákirttiń ómirlik mamandyq tańdaýy óte mańyzdy qadam ǵoı.
Jumysshy mamandyǵyn daıarlaý týraly másele búgin ǵana kóterilip otyrǵan joq. Negizinen myńdaǵan jumysshy armııasyn uıasynan ushyryp otyrǵan kásiptik-tehnıkalyq kolledjderdiń jumys aýqymyn bir ekshep alý ábden kerek. Máselen, mehanızatorlardy daıarlaıtyn kolledjderde búgingi kúni egistik alqaptarda kezdespeıtin astyq kombaındary men traktorlardyń eski úlgileri oqytylýda. Bul máseleni biz de indete izdep kórgenbiz. Kolledj basshylarynyń aıtýlaryna qaraǵanda, oqý quraly retinde quny áldeneshe mıllıon turatyn jańa sheteldik úlgidegi astyq keshenderi oqý ornyna buıyratyn túri joq. Tek plakattar men beınebaıan arqyly ǵana oqytylady. Kózben kórip, qolmen ustamaǵan soń sanaǵa sińe me? Onyń ústine eńbek tájirıbesi de keshegi keńes zamanyndaǵydaı tııanaqty ótkizilip otyrǵan joq. Qazir shaǵyn aýyldardaǵy sharýa qojalyqtaryna, seriktestikterge tájirıbeden ótkizý úshin kolledjdiń bilim alýshylaryn top-top qylyp jiberý múmkin emes. Biraq bul arada biz mynandaı usynys aıtar edik. Esesine aýdan ákimdikteri arqyly kelisip, ár sharýashylyqqa tórt-beseýden jiberýge ábden bolady. Sonda olar búgingi qoldanystaǵy tehnıkanyń tetigimen tyńǵylyqty tanysa alar edi.
Sóz joq, memleket tarapynan sharapaty mol qamqorlyq kórsetilip otyr. Kolledj oqýshylary arnaıy memlekettik tapsyrys boıynsha bilim alady. Oqý, jataqhana tegin, áleýmettik jaǵynan az qamtamasyz etilgen otbasylardyń balalary tegin tamaqtana alady. Jol aqysyna da jeńildik jasalǵan. Biraq kolledj bitirgen bilim alýshylardyń barlyǵy birdeı ózderi oqyp-bitirgen mamandyq boıynsha jumys istemeıdi. Kolledj basshylary túlekteriniń jumysqa ornalasqan, ornalaspaǵanyn zeınetaqy qoryna túsetin jarna arqyly ǵana tuspaldaıdy eken. Ol túlek ózi oqyǵan mamandyq boıynsha mehanızator bolyp jumys istep júr me, joq ánsheıin basqa jumysqa ornalasty ma, ol jaǵy tas qarańǵy.
Bul da úlken másele. О́ıtkeni jańaǵy mehanızatordy oqytyp daıarlaýǵa memleket tarapynan qyrýar qarjy jumsaldy ǵoı. Máselen, Krasnoıar aýylyndaǵy №3 agrotehnıkalyq kolledjdiń memlekettik tapsyrys boıynsha oqyǵan 10, Shýche qalasyndaǵy joǵary pedagogıkalyq kolledjdiń 10, osy qaladaǵy orman sharýashylyǵy, ekologııa jáne týrızm kolledjiniń 15, Kókshetaý qalasyndaǵy joǵary tehnıkalyq kolledjiniń 50 túlegi mamandyqtary boıynsha jumys istemeıdi. Eger áýel basta belgili bir mamandyq alyp, jumysshy bolyp isteımin degen balalar osy oqý oryndarynda oqyǵanda, dál búgingideı jumysshyǵa jarymaı otyrmas edik.
Qos-qos dıplomdy sandyqqa salyp qoıyp, ne qoǵamǵa, ne ózine kók tıyn paıdasyn tıgizbeı otyrǵan jumyssyzdar armııasynyń kún sanap ósip kele jatýynyń bir sebebi osy tárizdi. Endigi bir sebebi, myń ret aıtylyp, júz ret jazylǵanymen, masyldyqtan aryla almaı otyrǵanymyz.
Aqmola oblysy