Epos Eıfeli

Bıyl Bishkekte ótken manasshylardyń birinshi halyqaralyq festıvalinde Qyrǵyzstannyń A.Maldybaev atyndaǵy halyqaralyq syılyǵynyń laýreaty, jazýshy, aqyn, dramatýrg, jyrshy, manasshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Baıanǵalı ÁLIMJANOV Qyrǵyzstannyń «Myqty mádenıet qyzmetkeri» tós belgisimen marapattalǵan edi.

Jıyrmaǵa tarta tanymal manasshynyń basyn qosqan óner saıysynyń basty ereksheliginiń biri – Manas rýhy halyqaralyq deńgeıde ulyqtaldy. Bul derek uly epostyń Alataý asqarynan bıiktep, búkil adamzattyq qundylyqqa aınalyp otyrǵanyn ańǵartady. Tómende manasshy-jyrshy kóne jaýhardyń qazaq dalasyndaǵy jańǵyryǵy týraly oılarymen bólisedi.

 

Bıyl Bishkekte ótken manasshylardyń birinshi halyqaralyq festıvalinde Qyrǵyzstannyń A.Maldybaev atyndaǵy halyqaralyq syılyǵynyń laýreaty, jazýshy, aqyn, dramatýrg, jyrshy, manasshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Baıanǵalı ÁLIMJANOV Qyrǵyzstannyń «Myqty mádenıet qyzmetkeri» tós belgisimen marapattalǵan edi.

Jıyrmaǵa tarta tanymal manasshynyń basyn qosqan óner saıysynyń basty ereksheliginiń biri – Manas rýhy halyqaralyq deńgeıde ulyqtaldy. Bul derek uly epostyń Alataý asqarynan bıiktep, búkil adamzattyq qundylyqqa aınalyp otyrǵanyn ańǵartady. Tómende manasshy-jyrshy kóne jaýhardyń qazaq dalasyndaǵy jańǵyryǵy týraly oılarymen bólisedi.

– Qyrǵyz halqynyń batyrlyq epo­synyń negizgi ıdeıasy – bostandyq pen birlikke, baqytty turmys jolyndaǵy qaharmandyq kúreske saıatyny jazyl­ǵanmen, turmys-salt pen ata-baba na­nym-senimderiniń ónege-órnekteri saq­tal­ǵan týyndyǵa qazaq ǵalymdary da qadym zamannan kóz qadap keledi. Mysaly, Sh.Ýálıhanovtan bastap kóp­te­gen belgili ǵalymdar men ádebıet maı­tal­mandary baıtaq týyndy týraly kesek-kesek keremetterdi dúnıege keltirdi. Al jasampaz jyr rýhyna mun­daǵy jurttyń qazirgi kózqarasy men súıis­­penshiligi qalaı eken, Baıanǵalı Ta­qanuly?

– Shoqan 1856 jyly Ystyqkólge barǵan sapary kezinde «Kóketaıdyń asyn» alǵash ret qaǵazǵa túsirip, orysshaǵa aýdarsa, 1862, 1869 jyldary V.V. Radlov «Manastyń» túrli nusqalaryn ǵylymı aınalymǵa túsirýge talpyndy. Epostyń 60-tan astam úlgisi el aýzynan jazyp alyndy. «Manasty» zertteýge M.Áýezov, Á.Marǵulan sııaqty qazaq zııa­lylary eńbek sińirse, keıin qalamgerler «Manasty» aýdarýǵa barynsha atsalysty. Tipti, qalam ustaǵan tulǵanyń uly eposqa soqpaı ketkeni az deý qısyndy. Jyr alyby Jambyl «Manasty» toı-jıyndarda aıtsa, Kenen óziniń jyr-dastandarynda sıýjetterin jıi qoldanǵany málim. Sol súrleýmen kele jatqan keıingi tolqynnyń ókili retinde qyrǵyz topyraǵyna alty jyldan keıin aıaq basyp turmyn. Meni, ásirese, festıvaldi uıymdastyrýshylar men demeýshilerdiń patrıotızmi tańǵaldyrdy. Batken Shernııazov esimdi otanshyl azamat pen manasshy Rysbaı Isaqov basqaratyn «Manas» qoǵamdyq qoryn, Shaıyrbek Abdrahmanuly jetekshilik etetin respýblıkalyq «El» teleradıo korporasııasyn, aqyn Azamat Bolǵanbaev jetekshiligindegi «Aıtys» qoǵamdyq uıymyn ult rýhanııatyna qaltqysyz qyzmet kórsetkeni úshin ondaǵy jurt óte qoldap, barynsha qoshemet bildirip otyr. Bul jobaǵa Qyrǵyzstan úkimetiniń aıryqsha qoldaý kórsetýi saıysty burynǵydan da mańyzdyraq ete tústi.

Bunyń eń bir kóńilge unaǵany – balǵa úıirilgen baladaı qujynaǵan halyqtyń yntasyn biz telekópir arqyly ańǵardyq. Bishkek, Osh, Talas óńiri manasshylary ret-retimen «Manasty» aıtsa, ara-tura aqyn-jyraýlar arnaý jyrlaryn oryndap otyrdy. Tańǵy saǵat 10-nan túngi 12-ge deıin búkil qyrǵyz aıyly keremet áserge bólendi. Osy dúbirli oqıǵanyń ortasynda bolý men úshin baǵa jetpes baılyqpen teń. Alataýdyń arǵy betindegi aıyr qalpaqty aǵaıyn Qazaq elinen qatysyp otyrǵan maǵan aıryqsha yqylastanyp, tórine otyrǵyzdy. «Qazaǵymnyń «Manasty» aıtatyn balasy» dep aıryqsha qurmettep, qımastyq sezimmen áldıledi. Maǵan olar: «Ortamyzdaǵy jalǵyz qonaqsyz ǵoı, sondyqtan bir márte aıtyp, demalamyn deseńiz erkińiz bilsin» dedi. Sóıtsem, men aıtyp bolǵannan keıin jurtshylyq telearna basshylaryna telefon soǵyp: «Qazaqtyń manasshysyna rahmet! О́neri órge júzsin! Taǵy da aıta tússin!» dep alǵys-tilegin qarsha boratqan kórinedi. Keshke taǵy shyqtym. Eki ret shyqqanymdy qosqanda, bas-aıaǵy 40 mınótteı «Manasty» aıttym.

– Shoqannyń «Ystyqkól sapa­rynyń kúndeligin» ár oqyǵanda buryn kezik­pe­gen tamasha oljaǵa tap bola beresiz. Sol sııaqty, «Manasqa» qalam tartqan sheteldik basqa ǵalymdardan kimderdi bilesiz?

– Keshe ózimiz kózin kórgen Qaba Atabaev, Shabaı Ázızov, sonymen qatar, Urqash Mámbetálıev, Asanhan Jumanálıev sııaqty sańlaqtar áldeqashan o dúnıelik bolyp, búginde kózi tiri jasy 80-ge taıap qalǵan Saparbek Qasmambetov degen aqsaqal qalypty. Ol kisiden men qyzyq áńgime estidim. «Anglııaǵa barǵanymda, – deıdi qarııa. – Hatton degen aǵylshyn ǵalymy maǵan keremet jańalyq ashty. Shoqan atamyzdyń jazǵan nusqasyn, «Kóketaıdyń ertegisin» aǵylshyn tiline aýdarǵan eken! Álgi ǵalym: «Men baqytty adammyn. «Manas­ty» zertteýge búkil ǵumyrymdy arnadym. Endi, mine, kózi tiri manasshymen betpe-bet kezdesip otyrmyn», depti. Men de Shoqannyń eńbegine sheteldikterdiń ózi sonshalyq qurmet kórsetip jatqanyna júregim tolqyp, qýanyp qaldym. Sondaı-aq, Nazarqul Seıdrahmanov esimdi taǵy bir iri manasshy bar, bul kisiniń jasy bizden sál egdeleý, biraq shashasyna shań juqpaǵan naǵyz dúldúl, «Manasty» túgel jatqa aıtatyn adam. Keıingi jyldary daýysy az-kem zaqymdanyp, úni shyqpaı sybyrlap aıtqannyń ózinde saı-súıegińdi syrqyratyp, júregińdi terbep jiberedi. Al Bazarbaı Sólpıev Osh qalasyndaǵy aýdanda ákim bolyp qyzmet isteıdi eken. Mine, bul kisilerden keıin qazirgi manasshylardyń arasyndaǵy jasy úlkeni men boldym. Qyrǵyzdyń búkil manasshysy aǵa tutyp, aldyma túspeı, inilik izetpen ıildi. 80-shi jyldar túleginiń ishinen tamasha talantty órender taý sýyndaı tasqyndap ósip keledi. О́zderi zyr júgirip osy toıda qyzmet jasap júr. Álemdegi eń uly eposty jyrlaımyz degen olardyń boıyndaǵy ystyq mahabbatqa yqylastana qaraısyz. Sharshap shaldyqpaı, qaıta boıy­myz taý samalymen sergigendeı óte bir jeńil júrdik.

«Manastyń» rýhy degeniń tylsymnan tartylǵan qudiret ekenine ılandyratyn mundaı qasıettiń qazaq balasy mańdaıyna buıyrýyn Allanyń syıyna balaǵan aǵaıyndar: «Mynadaı alaman báıgege qatysýǵa tipti, myqtymyz degenderdiń ózi júrek juta bermeıdi. Siz naǵyz azamat ekensiz. Qazaqtan shyq­qan shoń batyr ekensiz» dep maıy­n tamyzyp, maqtap, madaqtap jatyr. N­a­zar­qul, Qýanyshbek, Sálimbaı, Rysbaı, Zamırbek, Kámil, Samat, Ulan, Tilek sııaqty manasshylardyń ekpindi únderi nóserdeı tókpeleıdi. «О́te joǵary deńgeıde óner kórsettińiz. Myń jasa, baýyrym!» degen júrekjardy lebizder jan-jaqtan qulaǵyma shalynady.

Ekinshi kúni Toqtaǵul Satylǵanov atyndaǵy memlekettik fılarmonııada gala-konsert ótti. Zal lyq toly ha­lyq. Mádenıet mınıstri Sultan Raev, depýtattar, El batyry, jazýshy Bek­sultan Jákıev, memleket qaıratkeri, Qyrǵyzstannyń burynǵy Memlekettik hatshysy Dastan Saryǵulov degen kisiler kelip tamashalady. «Baıanǵaly, bul keshke men seni arnaıy kórý úshin ǵana keldim», – dep Talasta 2007 jyly Manasqa arnap shara uıymdastyrǵan manaszertteýshi D.Saryǵulov qımastyq kóńil bildirýde.

«Manastyń» uly Semeteıden tea­tr­­landyrylǵan úzindini halyq ár­ti­si Zámir Saýranbaev óte tartymdy úl­gide usyndy. О́zi Semeteıdiń rólin oı­nady. Osy qoıylym búkil qyrǵyz balasynyń bir aýyz­dan «Manas! Manas!» dep urandaýymen aıaqtaldy. Zámir Saý­ranbaevty ne úshin aıtyp otyrmyn. Ol ataqty Tynybek manasshynyń ne­meresi eken. Tynybek týraly Shoqan da, Álkeı de jazǵan. Biraq, Shoqan «Manasty» Tynybektiń aýzynan jazyp aldy degen derek joq.

Álkeı Marǵulan: «Bulardyń barly­­­ǵyna ortaq nárse, manasshy bolardyń aldynda olardyń túsine Manas pen onyń qyryq shorasy kirip, aqyndyq qasıetin olardyń aýyzdaryna quıady-mys. Sodan «Manas» jyry olarǵa túsinde qonady» degen. ...Sol sııaqty, Keldibek, Tyny­bek, Saǵymbaı, Saıaqbaı sııaqty manas­shy­lardyń boıyndaǵy jyrshylyq óner de sondaı erekshe qupııada qondy degen áńgime bar.

– «Eposta qyrǵyz ben qazaqtyń taǵdyrlastyǵy sýrettele kelip, qa­zaq batyry Kóksheniń Manasqa senimdi jaqtas, tipti, keı tusta óte ja­qyn serigi bolǵany tereń sıpattalady» dep jazady ǵalymdar. Osy tu­tastyqqa jyr alyby Jambyl men Kenenniń tý tigýi – ǵalamat óner týyndysynyń eki halyqqa ortaq ekenin bildiredi. Sol bútindikti jalǵastyrǵan keıingi izbasarlardan jurt ózińizdi jaqsy biledi. Áriptesterińiz eńbegińizdi qalaı baǵalaıdy? Jáne «Manasty» qaıdan, qalaı úırendińiz?

– Qyrǵyzdar qaljyńdap maǵan: «Se­niń ne ákeń, ne anań jaǵynan bireý qyr­ǵyz emes pe?» dep suraq qoıady. О́z dos­tarym da: «Saǵan áldeneniń shalyǵy tı­gen be, álde boıyńa ónerdiń kıesi qondy ma?» dep ázildeıtin. «Sen jazýshy ediń, aıtysqa shyqtyń, jaraıdy, al endi myna «Manasyń» ne, aınalaıyn-aý?» dep marqum Sabyrhan Asanov aıtyp edi. Ázilsiz áńgimelesek, munyń sebebi bylaı – bala kezimizden bastap aýyz ádebıetiniń nebir jaýhar týyndylarymen sýsyndap óstik. Bizdiń kezimizde kitap oqý moda bolatyn. Ákem Taqan maıdanǵa qatysqan adam. Anamnyń aty – Bátıma. Turǵan jerimiz – Stepnıak qalasy. Keshqurym mal jaılap, úıge kirgen soń ne isteımiz? Teledıdar joq. Radıonyń úni emis-emis qana estiledi. «Qazaq eposy» atty úlken kitap bar edi. Úlkenderden bizge kezek tımeıtin bolǵandyqtan kóbine túnniń bir ýaǵyna deıin qolshammen oqıtynbyz. 60-shy jyldary «Manastyń» tórt tomdyq, muqabasy sary kitaby jaryq kórdi. Muhtar Áýezovtiń alǵysózimen. Qyrǵyzdardyń ózderi biriktirgen nusqasy bar emes pe, dál sol úlgiden aýmaıdy. Marqum Meırambaı aǵam alyp keldi. Oqydyq. Bir qaraǵanda, bizdiń jyrlarǵa qatty uqsap ketetin sııaqty, al endi birde múlde basqasha. Uzaq, úlken oqıǵalar. Nege ekenin bilmeımin, á degennen-aq bul jyr maǵan «Alpamys», «Qobylandydan» esh kem kóringen joq.

– Alǵash ret «Manasty» qaı kezde oryndadyńyz?

– Qudaı aıdap birde «Býkınıst» kitap dúkenine bas suǵa qalaıyn. Kóp kitaptyń ishinen kók kitap kózime ottaı basyldy. Bizde jaryq kórgen qazaqtyń «Manasyna» uqsaıdy. Biraq Bishkekten shyqqan eki kitap ta qyrǵyz tilinde. Birinshi, ekinshi tomdary qatar tur. Baǵasy – sý tegin. Kórgen boıda satyp aldym. Aýdarmadaǵy nusqadan múlde bólek. Oqyp otyrǵanda qulaǵyma bir áýen kelgendeı terbeldim. Keı úzindilerin dastarqan basynda, jazýshylar arasynda aıta bastadym. 1984 jyly «Qazaqstan» telearnasyna «Halyq qazynasy» atty sıkldy habarlardy júrgizýge meni shaqyrdy. Redaktor, marqum aqyn Erik Asqarov stýdııada óner kórsetýge tıis jyrshy áldeqandaı sebeppen kele almaıtyn bolyp, kimge qolqa salaryn bilmeı, janushyryp otyr. Kóp aqsha kúıip ketkeli tur. Redaktor maǵan: «Baıeke, «Manasty» jazyp jibereıik, bizdi qutqar», dedi. Men: «Munyń ne? Joǵary deńgeıde aıtýǵa áli jaqsy daıyn emespin. О́zim úshin aıtyp júrgen adammyn» dep at-tonymdy ala qashqanyma qaraıtyn túri joq. «Joq, endi bylaı ǵoı, eger durys shyqpaı qalyp jatsa barlyq kináni sizge aýdara salamyz, qyrǵyzshany onsha durys aıta almady dep qutylamyz», deıdi. Sonymen, olardyń aıtqan sózderine kónip, «Manastan» toqtaýsyz bir saǵat úzindi aıttym. Muny olar keıin qysqartyp, 25 mınóttik «Manas – qazaq jerinde» atty habar jasap berdi de jiberdi. Osy ýaqytta bizge qyrǵyz teatry gastroldik saparmen kelgen edi. Muny jurt qonaqtardyń qurmetine berilgen habar dep qabyldapty. Bir kúni qomyzshy, kúıshi, «Qazaq eli», «Qyrǵyz kóshi» degen kúılerdiń avtory Asanbek Qydyrnazarovtyń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde «Alataýdaı alǵys aıtamyz» dep atalatyn alǵys sezimindegi maqalasy shyqty. Otyzdaǵy jigitke tutas bir halyqtyń atynan aqtarylyp, alǵys estý qandaı ǵanıbet deseńizshi. Janym marqaıdy. Osydan keıin úzbeı aıtyp kelemin. Meniń de túsimde Manas batyr attyń ústinen tónip kelip: «Maqamyńdy túze, áýenińdi jónde» degen. Ateıstik tárbıemen ósken urpaqtyń mundaı aıan, arýaq degen nárselerge onsha kóp mán bermeıtin ádeti degenmen, áke-sheshemiz áýeli bismilláni aıtýdy úıretken. Ákem 39 jasynda namaz oqyǵan. Kúnde mektepte qulaǵymyzǵa «qudaı joq» dep quıyp jatqanmen júregimizdiń túbinde táńirdiń qudiretine degen bir senim sáýleniń sónbegenin sezetinbiz.

Qazaqtyń jyrlaryn bir kisideı oryndap júrmin. Batyrlar jyrynan, aıtystardan repertýarymda biraz dúnıe bar. Men «Manasty» olarmen birdeı súıdim. Bul jyr júregime mahabbatpen ornyqty. 93-shi jyly Qyrǵyzstanda aıtys ótti. 5 qyrǵyz, 5 qazaq aqyny otyrmyz. «Meımansyzdar ǵoı, jol birinshi sizderdiki» dedi. Birinshi bolyp qaǵazdy alsam, Orazbek Qutmanálıev degen aqsaqal ilikti. Saqaly dóńgelengen, qyzyl shyraıly kisi eken. Qasyna baryp ıilip sálem berdim. «Qaı jaqtyń balasysyń?» dedi. О́ıtkeni, aıtysý úshin aqyndarǵa ilik kerek. Al men odan: «Mamandyǵyńyz kim?» dep suradym. Ol: «Men tókpe aqynmyn, kıno akterimin», dedi. «Qandaı kınoǵa tústińiz?» – degenimde, «Aq kemege» tústim», dedi. Fılmde Orazqul esimdi buzaqy keıipker bar ǵoı, mine, sol rólde oınaǵan eken. Sahnada zaýlata jóneldim:

«Kınoǵa da túskensiń,

Bóshkelep araq ishkensiń.

Qatynnyń bárin soıǵansyń,

Buǵynyń bárin joıǵansyń».

Álgi kisi rıza bolyp, batasyn berip jiberdi. Sóıtsem, onyń ózi qazaqqa jıen bolyp keledi eken. Maǵan ázildep: «Myna qarystan súıem jaqyn degen ǵoı. Basqa qyrǵyzdan góri saǵan men jaqyndaýmyn! Anam qazaqtyń qyzy» dep aǵynan jaryldy. Álgi aıtystan men túıe minip qaıttym. Aıtystyń arasynda qyrǵyzdyń aqyny Abylda Nurǵalıev «Manastan» úzindi oryndady. Meniń de biletin ónerim ishime syımaı barady. Biraq olardyń eshbiri maǵan: «Al, shyq, aıta ǵoı» dep qolqa salatyn syńaı tanytpaıdy. О́zimnen ózim bastap ketýdiń amalyn tappaı dymym quryp tur. Aqyry shydamnyń da shegi bar degendeı, «aıtamyn» dep kestim. Bizdiń jigitterdiń biri sybyrlap jetkizip qoıǵan bolýy kerek, «aıtyńyz» degen ısharat bildirildi. Meni bes-alty aýyz shýmaqpen shekteledi dep oılaǵan bolýlary kerek, al men toqtamaı 10-15 mınót «Manastan» aıttym. Zaldaǵylar «qazir qazaqtar «Manasty» qalaı aıtar eken?» dep demderin ishterine jutyp, kózderin qadap qalypty. Men aıtyp bolǵan soń, dúrkirete qol soqty. Aıtystan keıin shashyn artyna qaraı ásemdep qaıyrǵan, qyrǵyzdyń kelbetti bir azamaty keldi. Qushaqtap: «Týǵanym, baýyrym. Men Sherimbek Sharsheevpin – Mádenıet mınıstriniń orynbasarymyn, «Manas – 1000» dırek­sııasynyń dırektorymyn», dedi. – «Manas­tyń» myńjyldyǵy ótkeli jatyr. Biz sizdi sol myńjyldyqqa shaqyramyz. Resmı qaǵazyńyzdy keıin jiberemiz. Dál osy qazir shaqyrtý aldym dep esepteı berińiz», dedi. Onda men Kókshetaýdamyn. Anam qaıtys bolǵan soń, ákemdi jalǵyz qaldyrmaı birge turatynbyz. Sodan 1995 jyly «Manastyń» myńjyldyǵyna oraı baıqaýǵa qatystym. Taqyrypty bılet sııaqty ústeldiń ústinen aldyq. «Manas» túpsiz tereń muhıt, epopeıa desek, osynyń ishinen túrli-túrli suraqtar qoıylady. Qolyńdy salyp alǵan jerden bastap jalǵastyra almasań, ary qaraı jol kelte kesiledi. Qyrǵyzdardyń ózderi jarty jolda shań jutyp, sharasyzdyq tanytyp jatyr. Biz eń sońynda turmyz. Qazaqstannan menimen birge eki adam qatysty. Olar osy toıǵa laıyqtap jattap alǵandaryn aıtyp jatyr. Qyrǵyzdardyń segiz komandasyna biz toǵyzynshy bolyp qosyldyq. Ortaǵa men shyqtym. Qazir men qyrǵyz baýyrlarymnyń aıtpaǵan jerin aıtamyn dep ázildeı kúldim. Bir týr ótti. Biraz adam syrǵyp syrtqa shyǵyp qaldy. «Táýekel, – dedim. – Qyrǵyzdardyń ózi jeńilgenin moıyndap jatqanda bizdiń esh jasıtyn jónimiz joq. Buıyrǵanyn aıtamyz», dep edim, bireýi: «Siz, qonaqsyz ǵoı, qalaǵan jerińizdi aıta berińiz», dep meni aıaǵan syńaı tanytty. Men: «Qolymnyń tıgen jerinen emes, kóńilimniń súıgen jerinen aıtaıyn», dedim. Bizge arnaıy syılyq berildi. Mine, meniń manasshy retinde qyrǵyzdardyń aldyna alǵash shyqqan jerim osy.

– Epostyń myńjyldyǵyna qandaı syı ázirlep bardyńyz?

– Elbasymyz N.Nazarbaev bastaǵan memlekettik delegasııanyń quramynda toıǵa qatystym. О́mirbek Baıgeldı, Sherhan Murtaza, Qaltaı Muhamedjanov, Beken Jylysbaev, Kenjeǵalı Saǵadıev, Ábish Kekilbaev, Muhtar Shahanov sııaqty halqymyzdyń ardager uldarymen bardyq. Talasqa attandyq. «Manastyń» kúmbezine aıaldadyq. Qalaǵań: «Al endi aralaryńda qaısysyń quran oqısyń?» dedi. Sonda jasymnyń kishiligine qaramastan: «Ruqsat pa?» – dedim. «Manastyń» kúmbeziniń túbinde quran oqydym. Talasqa qaraı bet alǵan tusta qyrǵyzdyń azamaty: «Baıanǵalı, Manasty aıt, Talasta turyp «Manasty» darııadaı tasytpasań jaramaıdy» dep qolqalady. «Aldymda menen de úlken aǵalar turǵan joq pa, osy kisiler sóılesin» dep shegine bastap edim: «Joq, «Manasty» basta, «Manasty» aıt» dep qadalǵan oıynan qaıtpaı turyp aldy. Aıanyp turýǵa ýaqyt joq, jyrdy jorǵalata jóneldim. Mine, osy sapar kóp túıindi sheshkendeı. Ras, biraz jyldar aradaǵy baılanys úzilip qaldy. Sóıtse de, «Manasty» qalyń qazaq­­tyń arasynda qaltqysyz aıtyp júrdim.

«Manastyń» myńjyldyǵynda Bazar­baı Sólpıev pen Asanhan Jumanálıev ekeýi: «Sen qazaqsyń, «Manasqa» salym qos» dedi. Salym degen ne nárse? Jyrdy óz tarapyńnan jańǵyrtyp, baıytyp qosyp aıtýdy osylaı deıdi. «Sen, qazaq jaǵynan Er Kókshe atańdy jyrla» dedi. Oılanyp qaldym. Biraq táýekel ete almadym. Sebebi, «Qalaı men janymnan jyr qosyp, «Manasty» ózgertemin?» degen oıdyń shyrmaýynan shyǵa almaı otyryp qaldym. Keıin, biraq, «Aıkól Manas pen Er Kókshe» degen jyr shyǵaryp, «Ańyz ben aspan» degen kitabymda jarııaladym.

– Jyrshy, jyraý men manasshynyń aıyrmashylyǵy nede sonda?

– Mysaly, Saǵymbaı Orazbaqov, Saıaqbaı Qaralaev júzdegen myń jol jyrdy mura ǵyp qaldyrǵan, kitapqa túsirgen. Al olardyń arǵy jaǵynda Tynybek, Keldibek, Naımantaı, Balyqaýyz dep jalǵasyp kete beretin esimder qanshama.Qazaqtyń burynǵy jyraýlary da sondaı bolǵan. Al «Manastyń» kitabyn biz aıaqtalǵan jyr dep esepteımiz. Mu­ny buzbaı, bastapqy qalpyn saq­tap oryndaýdyń ózi jetkilikti dep tııa­naqtaımyz. Shyn mánine kelsek, bul durys emes. Olarda jattap aıtqan adamdy manasshy demeıdi. Sondaǵy oqıǵalardy saqtaı otyryp, oǵan ózinshe boıaýmen ún qosqan, ary qaraı jalǵastyra bilgen adamdy manasshy dep aıtady. Qyrǵyz aǵaıyndar: «Dúnıejúzindegi barlyq epostyq jyrlar óli epostar», deıdi. Olar qaǵazǵa túskennen keıin joly aıaqtalyp, ǵumyr darııasy toqtaǵan bolyp sanalady. Al «Manasqa» kelsek, bul – álemdegi dara da jalqy turǵan tiri epos. «Manas» ǵumyry áli kúnge deıin jalǵasyp jatyr. Muny sarqylmas sazben, úzilmes únmen áli talaı urpaq toqtatpaı shyrqamaq. Demek, manasshy bolýyńyz úshin aldymen oqıǵanyń bárin sanańyzǵa saf aýadaı sińdirip alýǵa tıissiz. Odan ári taǵy bastapqy nusqaǵa súıenip, óz tarapyńyzdan baıandaı otyryp baıytasyz. Eń bastysy, bolashaq manasshyǵa aıan berilýi kerek. Aıan bolmasa, qandaı kúshti aqyndarǵa da «Manasty» aıtýǵa bolmaıdy degen senim bar qyrǵyzdarda!

Joǵarydaǵy áńgimege oraı, men manas­shylarǵa: «Mysaly, seniń búgingi shyǵarǵan jyryń myqtylardyń sózindeı asyl da marjan bolmaı jatsa, jyrdyń sapasyna nuqsan tımeı me, burynǵy bas­taýlar búlinbeı me?» – dedim. Bizdiń jyrshylardyń negizgi erekshelikteri – tól muralardyń murtyn buzbaı múltiksiz oryndaýynda, – dedim. – Al mundaı en baılyqty ózgertýge haqymyz joq. Sýyryp salma aqyndar úshin jyrdy oryndap shyǵý óte jeńil, bir sózdi umyta qalsaq, óz janymyzdan qosa salamyz. Muny kópshilik baıqaı bermeýi múmkin. Sebebi, top aldynda toqtap qalmaý mańyzdy. Biraq, atalardyń asyl sózin ózgertpeı aıtý paryz!» – dedim. Biraq, qyrǵyzdarda jaǵdaı múlde basqasha. Olar: «Durys aıtasyzdar. Muny da aıta bilýimiz kerek, sonymen qatar, manasshylar eposty jalǵastyrýǵa, damytýǵa úles qosýlary tıis», deıdi. Tipti menen: «Qazaqta manasshy jigit bar eken dep estip, qýanyp jatyrmyz. Jattap aıtady ekensiz. Shynymen jattaǵanyńyzdy oryndaısyz ba?» dep surady. «Jattap aıtpaǵanda, endi meni oıynan shyǵarady demeksizder me? – dedim. – Meniń oıymnan shyǵarǵan jyrym sizderge unaı ma, joq pa? Atalardyń asyl sózin aıtyp turyp, arasynda qysqartyp ózimshe tolǵaımyn. Tól nusqalarym bar».

– «Manastyń» ǵumyryn uzartýda qyrǵyz aǵaıyndar taǵy ne istep jatyr eken?

– Qyrǵyz baýyrlarymyz qazirgi manasshylardyń oryndaýynda «Uly Manas baıany», «Uly eldiń uǵyly – er Manastyń tuqymy, Semeteı batyr baıan­y» degen eki albom shyǵarypty. Árqaısysynda úsh dıskiden bar. Mun­da osy zamanǵy manasshylar túgel qamtylyp otyr. Árıne, «Manastyń» bárin qaldyrmaı qamtý qıyn is degenmen, alty dıskige toptap, úlken jumys atqaryldy. Ony shyǵarýǵa «Aıgıne» mádenı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Gúlnár Aıtbaeva muryndyq bolǵan. Gúlnár ózimizben qandas qazaqtyń qyzy. Ata-babasy 30-shy jyldary asharshylyq zamanynda qyrǵyz eline ótip ketken. Ákesi – qazaq, sheshesi – qyrǵyz. Meni kórgende: «Oı, aǵamyz keldi», – dep ardaqtap, búkil qyrǵyzdyń arasynda asqaqtatyp otyrdy. Ol qyrǵyz mádenıetiniń úlken qaıratkerine aınalǵan adam eken. Sol kisiniń uıytqysymen «Uly Manas baıany – urpaqtarynyń aýzynda», «Er Manastyń tuqymy, Semeteı batyr baıany» sııaqty qazirgi zamanǵy manasshylardyń aıtýynda dıskisi shyǵarylǵan. Osyǵan qosa taǵy bir aıta ketetin nárse, bizde de batyrlar jyrynyń mátinimen jáne jyrshylardyń oryndaýymen jaryq kórgen dıskisi bar. Kólemi óte úlken. Jekeleı Saǵymbaı Orazbaqovtyń, Saıaqbaı Qaralaevtyń, Tynybektiń, Shapaq Rysmendıevtiń oryndaýyndaǵy, Qytaıda turatyn manasshy Júsip Mamaıdyń jazýyndaǵy «Manasty» tom-tom kitap etip basyp shyǵaryp jatyr. Mysaly, Saǵymbaıdyń kitaby 2 myń betten turady eken.

– «Manasty» jyrlamaıdy, ne­­gi­zinen aıtady degen pikirdi alǵa tartyp otyrsyz. Bul ekeýi eki túrli nárse me?

– «Manasty» jyrlaıdy deý óte qate uǵym, sebebi, ony qyrǵyz baýyrlar aıtady dep túzetedi. Biz keıde ózimizdiń sózimizge salyp, qyrǵyzdar «yrlaıdy» dep qoıatynymyz bar. Joq. Olaı aıtý týralyqqa janaspaıdy. Týrasy – «Manas» aıtylady. «Manas» týraly aıtady, janynan qosyp tolǵaıdy.

«Manastyń» ulylyǵy men qudireti – ǵasyrlar boıǵy qyrǵyz halqynyń talantty ul-qyzdarynyń aqyl-oıy men parasaty, rýhanı qýaty bir arnaǵa toǵysqan. Alyp bir dúnıe, taýdaı, muhıttaı poezııa týyndysy jaratylǵan. Álemdegi eń uly, eń mártebeli epostardan artyq demeseńiz, kemdigi sezilmeıdi. Kólemi jaǵynan «Manasqa» teńdesetin álemde bir de bir epos joq. Mazmun-qýaty, taǵdyr-taıqysy jóninen kelip sóılesek, onda neshe túrli beınelermen qatar Manastyń týmaı jatyp qýǵyn-súrgin kórgeni, týǵan eliniń ar-namysy men azattyǵy jolyndaǵy kúresi baıandalady. О́zi ómirden ozǵannan keıin áıeli men bala-shaǵasy shyryldap, Buqarǵa deıin ótip ketedi. Semeteı jat elde er jetedi. Qyrǵyzdyń tarıhyn tapjylmaı baıandaıtyn taram-taram oqıǵalar men tarıhtar jatyr munda. Men osyǵan kishkentaı bolsyn qatysym bolǵanyna qýanamyn.

– Qyrǵyzstannan syrt aımaqtarda «Manasty» aıtýshylar kóp pe?

– Qytaıda biraz manasshy bar dep estidim. Bir áńgime esime túsip otyr. Qytaıda, Haııan óńirindegi bir aýylda túgel qyrǵyzdar turady eken. Biraq, olar qytaıǵa ábden sińip ketken. Sebebi, aty-jónderine deıin qytaısha. Sonda jasy egde tartqan eki kempir turady. Bireýi qyrǵyzsha birden júzge deıin sanaýdy biledi, al ekinshisi qyrǵyzsha eki jyr biledi-mis. Qyzyǵy – «Manas» týraly áńgime qozǵalyp, álgilerdiń qula­ǵy­na jetpeı me? Júsip Mamaıdyń shyǵar­ǵan «Manasyn» tyńdap, IýNESKO-ǵa engen­digin qulaqtary shalǵan bolýy kerek. Qytaı bolyp ketti degen qyr­­­ǵyz­dar muny estip: «Manas bizdiń atamyz eken. Nege bul kisini ulyqtap, erekshelep eske almaımyz?» dep másele qoıady. Qysqasy, sol jerdegi turǵyndar bas qosyp, memlekettik baǵdarlamaǵa engizip, er Manastyń eskertkishin turǵyzypty. Ne degen rýh! Netken halyq! Muny maǵan «Manas jańǵyryǵy» telekompanııasynyń bas dırektory Temirbek Toqtaǵazıev aıtyp berdi. Telearna menen bir saǵat suhbat alyp, aıaǵynda «Manasty» aıtqyzdy.

– «Manas» jyry negizinen qandaı mýzykalyq aspaptyń súıemeldeýimen oryndalady? Manasshylar mýzyka­lyq aspapty paıdalana ma?

– «Manasty» oryndaý degennen góri, aıtý degen qısyndy. Ony eshqandaı aspapsyz, aqyryn ǵana otyryp aıta beredi. Al men:

«Atamnan qalǵan jerimdi,

Atasy basqa dushpanǵa.

Aldyrsaq Qudaı urmaı ma?» dep keletin jerin, Shoqan jazǵan úlgini – «Kóketaıdyń kerezin (qoshtasýyn)», «Manas batyrdyń Kóketaıdyń asyna kelýin», «Qosaı dáý men Jolaı dáýdiń kúresin» aıttym. Talas saparynyń shýaǵyna jylyna bergiń keledi. Sondaǵy dıskilerdiń bárin kózdiń qarashyǵyndaı saqtap júrmin. О́ıtkeni, bul keıin baǵa jetpes baılyqqa aınalýy múmkin.

– Sońǵy ýaqytta kıno ónerine aıtarlyqtaı ter tógip júrsiz... Qansha fılm túsirdińiz?

– Keıbir zamandastarym basqa ónerińizdiń bári durys-aý, al endi kınoda neńiz bar dep qyzyq suraq qoıady. Kitapty qazir bireý oqysa, bireý oqymaýy múmkin. Al kıno arqyly kóp nárseni aıtýǵa bolady, kóp máseleni kóterýge bolady. Qazir jańa tehnologııanyń sharyqtap damyǵan zamany. Muny eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Sondyqtan men de zaýlaǵan zamanǵa ilesip eńbek etkim keledi. Biri tasada qalyp qoıǵanmen, basqa bireýi izdegen júrektiń uıasyna qonaryna kúmánim joq.

Operatorlyqqa VGIK-ti bitirip kelgen jigitterdi qabyldadym. Qazir kıno túsirip júrmin. Jumysym ózime unaıdy.

Bizdiń stýdııamyzdyń ónimderi – «Aran», «Asaý tolqyn», «Aıhan» fılm­­de­ri kórermen kózaıymyna aınalyp úlgerdi.

– Otbasyńyzda óner jolyn qýǵan kimder bar?

– Ulym Nurlan Álimjanov, qyzym Aqkenje Álimjanova belgili akterler, kóptegen fılmderge túsken. Kórermen jaqsy biledi.

Áńgimelesken

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan».