Qazaq jylqysynyń jeti joǵy qashan túgendeledi?

El Prezıdenti Qasym-Jo­mart Kemel­uly saılaýaldy baǵdar­lama­synda da, Pre­zıdent atanyp, el al­dynda ant bergende de Tuń­ǵysh Pre­zıdentimiz – Elbasy Nur­sultan Ábishulynyń saıasatyn jalǵas­tyra­­tynyn aıtqan bolatyn. Biz osy retpen atalǵan bastamany negizge ala otyryp, qazaq jylqysynyń jaı-kúıine qatysty tolǵaqty máselelerdi tizip shyǵýdy jón kórdik. Qazaq jylqysynyń joq-jitigin tú­gen­deıtin jeti joǵymyz tómendegideı boldy.

Álemde «qazaq jylqysy» degen ataýmen tirkelgen jylqy tuqymy joq

О́tken 2019 jyldyń sońynda Mońǵolııa ǵalymdary amerıkalyq jáne reseılik áriptesterimen birlese otyryp, «osydan 5-6 myń jyl buryn mońǵol jylqysy álemde alǵash ret qolǵa úıretildi, álemdegi barlyq jyl­qy tuqymdarynyń negizi qazirgi moń­ǵol jylqysy» degen tujyrym jasady.

Bul qanshalyqty aqylǵa syıymdy nemese tarıhı shyndyq bolatynyn ǵalymdar aıta jatar. Biraq bizge belgilisi búkil álem 1989 jyly osydan 6000 jyl buryn eń alǵashqy jylqy qazaq dalasynda, naqtyraq aıtsaq qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysy, Aıyrtaý eldi mekenine jaqyn jerdegi «Botaı qonysynan» tabylǵandyǵyn moıyndaǵan bolatyn. Bul týraly álemde talaı zertteý eńbekter jasalyp, bes memlekettiń birlesýimen «EQUS. Jylqy tarıhy» atty úsh bólimnen turatyn derekti fılm de túsirildi.

Alaıda...

Bastaýyn osydan 6 myń jyl buryn Botaı qorymynan alatyn adamzattyń abzal serigi jylqy tarıhynyń búgingi paraǵynda 256 túrli jylqy tuqymy tirkelgen. Osy álemge taraǵan 256 túrli tuqymnyń qa­tarynda «qazaq jylqysy» dep kórsetip berer birde-bir tuqymnyń tirkelmegeni qyn­jyltady.

Alaıda bizdiń bul olqylyǵymyzdy ózgeler tıimdi paıdalanyp otyr. Sóz júzinde «qazaq jylqy minezdi», «qa­zaq pen jylqy egiz», «qazanat pen azamatty bóle-jarýǵa kelmeıdi» dep kúpingende úzeńgi baýymyz segiz qa­bat bolady. Alaıda «jylqynyń ota­ny» atanǵan Qazaqstanda «qazaq jyl­qysy» dep kórseter bir qotyr taıdyń bolmaýy qalaı?

Jylqytaný ınstıtýty joq

Asa qurmetti oqýshymyz, buǵan sen­beýińiz múmkin. Biraq ınstıtýt bylaı tur­syn, bizdiń elde Jylqytaný kafedrasy da joq. Elimizde aýylsharýashylyq salasynda beldi-beldi joǵary oqý oryn­dary jeterlik. Ár iri qalada bir Agroteh­nıkalyq ýnıversıtet bar desek te bolady. Jylyna myńdaǵan veterınar bilim alyp shyǵady. Alaıda olardan esh paıda joq. Sebebi júıesiz, naqty berilmegen bilim, eshqashan óz jemisin bermeıdi. Táýel­sizdik alǵanymyzǵa 30 jyl boldy, alaıda álemde «Qazaq jylqysy» degen jylqy tuqymyn qalyptastyryp, shyǵyra almaı otyrǵanymyzdyń ózi osy júıesiz, maqsatsyz berilgen bilimniń kórinisi. Iá, bir jylqy tuqymyn suryptaý úshin kemi 25-30 jyl kerek desek, biz úshin endi 2050-di kútkennen basqa amal joq.

Qazaqstanda 125 jyldan astam tarıhy bar «Qazaq tulpary» (Qostanaı) jylqy zaýyty baryn eldiń bári biledi. Biraq ol mekemeniń aty bar da, zaty joq. 125 jylda «Qostanaı jylqysy» degen bir ǵana tuqym shyǵardy. Sony maldanyp áli júr. Qazaqtyń etti-sútti baǵyttaǵy «jaby», «muǵaljar», «kóshim», tuqymdary ósirilip ja­tyr. Biraq bul tuqymdar elishilik qana deńgeıde qalyp otyr.

Jylqy tuqymyn asyldandyrý, sapa, zertteý, jylqytaný salasymen túbegeıli aınalysatyn Jylqytaný ınstıtýtyn ash­paıynsha álemdik dárejede «Qazaq jyl­qysy» degen tuqym shyǵarý isi sol aıtylǵan kúıi qala beredi dep oılaımyz.

Jylqy sharýashylyǵyna qoldaý joq

Álemde Jylqy mınıstrligi bar birden-bir memleket – Túrkimenstan. Túrkimender ahaltekesin álemdik brend­ke aınaldyrdy. Bizge jylqy mı­nıstrliginiń keregi joq, alaıda jylqy sharýashylyǵymen aınaly­satyn sharýalarǵa naqty qoldaý kór­setilse dep oılaımyz. «Qulan» baǵ­darlamasy bar. Alaıda ol tıimsiz jáne bir eldiń jylqy sharýashylyǵy úshin bir ǵana baǵdarlama azdyq etedi. «Qulannyń» tıimsizdigi – birinshi­den: sýb­sıdııa tek etti-sútti tuqymdy jyl­­qyǵa, onyń ishinde bıelerge ǵana be­ri­letindigi, ekinshiden: jyldyq pa­ıyz­dyq mólsherlemesiniń kóptigi (16 paıyz).

Qazirgi kezde asyl tuqymdy aı­ǵyr­­dyń bir basyna 100 myń teńge kó­le­minde sýbsıdııa beriledi. Ekiniń biri asyl tuqymdy aıǵyr satyp ala almaıdy. Ekinshiden, onyń ózi etti-sútti baǵyttaǵy jylqyǵa ǵana tólenedi.

Al qymyz sharýashylyǵy boıynsha 1 lıtr qymyzǵa 60 teńge sýbsıdııa beriledi. Bul rette de elimizdiń ulttyq sýsyny bolýǵa ábden laıyq, densaýlyqqa asa paıdaly, dıetalyq taǵam retinde álem moıyndaǵan babalar sýsynyn óndirýshilerge memleket tarapynan naqty qoldaýlar bolsa nur ústine nur bolar edi.

Jylqy bar, jylqyshy joq

Bul jylqy sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerlerdiń janaıqaıy dep uqsańyz da bolady. Belgili jyl­qytanýshy ǵalym, qazaqtyń «muǵal­jar», «kóshim» jylqylarynyń negizin qalaýshy Serikbaı Rzabaev bir suhbatynda týra osylaı degen edi. Qudaıǵa shúkir, qazir qazaq dalasynda 2,8 mln (2019 jylǵy esep boıynsha) jylqy bar. «Jylqyny jylqy tuıaǵynan da qatty adam baǵa alady» deıdi dana halqymyz. Tipti «Ulyń ynjyq bolsa – jylqy baq­tyr, ulyń tentek bolsa – qoı baqtyr» deıtin de bizdiń qazaq. Alaıda búgin jylqy baǵatyn «jylqy tuıaǵynan da qatty» baqtashy tabý qııamet. Kásipker bar jaǵdaıyn jasap, basyna baspana, astyna mashına, kıim-tamaq, jalaqysymen berýge daıyn, biraq jylqyshy joq.

Sol sebepti, bul kásippen aınalysýshylardy yntalandyrý úshin memleket tarapynan tek osy jylqy baǵýǵa beıildi azamattarǵa jaǵdaı jasaýdyń, olarǵa túr­li qoldaýlar kórsetýdiń qajettiligi anyq sezilip otyr. Mysaly, jylqyshynyń aqy­ly oqýdaǵy balasynyń oqý tólemin azaıtý; jylqyshy bolam degenderge memleket tarapynan arnaıy ústemeaqy tóleý; jol júrý aqylaryn jeńildetý t.b. degen sekildi qoldaýlar qajet. Bul elimizdegi jyl­qy sharýashylyǵynyń damýyna, jyl­qy basynyń kóbeıýine óte úlken kómek bolar edi.

Qazaqstanda jylqy mýzeıi joq

Bul óte ózekti másele dep oılaımyz. Sebebi qazaq halqy – keshegi kóshpendilerdiń zańdy jalǵasy jáne sony saqtaýshy sanaýly ulttyń biri. Babalarymyzdan qalǵan mol mura, júz myńdaǵan jádigerdiń tamtyǵyna tamsanyp qaldyq.

О́z basym elimizdiń ár óńirine barǵan kezde áýeli sondaǵy mýzeıler­ge barýǵa tyrysamyn. Alaıda kóretinim – qazaqy erdiń qańqasy, tot basqan úzeńgi, shirigen terlik, qurysqan qu­ıysqan.

Osynyń barlyǵyn túgendep, Qazaq­stan­nyń shynymen «jylqynyń ota­ny» ekenin áıgileıtin bir mýzeıdiń kerek ekenin moıyndaýymyz kerek. Belgili jylqytanýshy ǵalym, etno­graf Ahmet Toqtabaı: «Eger Qazaq­standa jylqy mýzeıi ashylsa, ishin jádigermen toltyrýǵa ózim qolǵabys jasar edim» degeni bar. Al ózi­miz jaqsy biletin, Botaı qo­ry­mynan, Berel­den tabylǵan altyn tulparlardyń jańǵyrt­palary elimizdiń ár mýzeıinde tarydaı sha­shyrap júr. Osynyń barlyǵyn bir orta­lyqqa jınap, alys-jaqynnan keler týrısterge, qadirli qonaqtarǵa maqtanyshpen kórsetetin kez keldi.

Jylqy týrızmi joq

Bul da elimizdegi orny úńireıip tur­ǵan sala. Osynaý Altaı men Aty­raýdyń, Alataý men Arqanyń arasyn jaılaǵan ulan-ǵaıyr dalany keshegi babalarymyz qazaq jylqysynyń kúshimen ıelenip qalǵany aqıqat. Bizge jetken jyr-dastandarda tul­par tuıaǵymen jazylǵan tarıhymyz aıqyn kórinis tapqan. Al osy dala­nyń kórkin, kerbez sulýlyǵyn, asqar taý, aqqan bulaǵyn, aıdyn shal­qar kóli men kórgenniń kózi talar apaıtós alqaptaryn nege biz atty týrızm arqyly dáriptemeımiz? Nelikten osy ýaqytqa deıin babalardan qalǵan aıryqsha dástúr – atqa miný mádenıetin qaıta qolǵa almaı, ony jandandyra almaı otyrmyz?

Jylqy týrızimi qazirgi kezde eń sura­nysqa ıe sala. Ol at sporty nemese kókpar tartyp, alamanǵa at qosý emes. Ol – osy saıyn dalanyń tósinde salt atpen saıahat jasaý.

О́tken jyly astanalyq Berik Aqylbekov esimdi azamattyń bastamasymen elordadan Baıanaýylǵa deıin 500 shaqyrym joldy atpen júrip óttik. Sol saparda AQSh-tyń Chıkago qalasynan kelgen Dýglos Larson esimdi azamat bizben birge júrdi. Sol jigit: «Men qazaq dalasynyń keń-baıtaq ekenin bilýshi edim, biraq osynshama ulan-ǵaıyr dep oılamappyn», deıdi. Bul bir ǵana mysal. Eger elimizde jylqy týrızmine mem­leket tarapynan qoldaý bolsa, bul Qazaq­stannyń ishki jáne syrtqy týrızmine aıryqsha úles qosar edi.

Elbasy aıtqan «Atqa miný mádenıetine» qoldaý joq

Joǵaryda aıtylǵan alty joqtyń joq bolýyna tikeleı osy «jetinshi joq» áser etip otyr. Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev ózi­niń «Uly dalanyń jeti qyry» maqa­lasynyń alǵashqy qyryn «Atqa miný mádenıetinen» bastaǵan bolatyn.

Eger Elbasy aıtqan «Atqa miný máde­nıetin» qalpyna kelti­rip, eli­mizdegi jyl­qytanýshy ǵalym­dar­dyń basyn qosyp, jylqytaný ınstıtýty qurylsa, álemdegi 256 jyl­qy tuqymynyń qataryna «qazaq jylqysy» degen tuqym da qosylar edi. Sondaı-aq jylqy sharýashylyǵyna qoldaý bolyp, jylqyshynyń da jaǵdaıy jaqsarar edi. Jylqy mýzeıi ashylyp, elimizdegi jylqy týrızminiń damýyna negiz qalanar edi.

Erjan JAÝBAI,

Argymaq.kz ulttyq-tanymdyq portalynyń bas redaktory