Aýyl degen jalǵyz aýyz sóz til ushyna oralǵanda, óne boıyńdy jyp-jyly sezim kernep ketetini bar. Bıyl oblysta Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qoldaýymen júzege asyrylyp jatqan «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda jalpy quny 7,5 mlrd teńgeni quraıtyn 35 joba qolǵa alynyp otyr.
El eńsesin tikteıtin osy jobalardyń aıasynda eń aldymen bilim berý, densaýlyq saqtaý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy salalaryna kúrdeli jóndeý júrgizý kózdelgen. Jalpaq jurttyń kókireginde qýanysh lebin asqaqtatyp, jańasy da salynyp jatyr. Bári de kerek, el úshin qajet dúnıe. Ádette turǵyndar tarapynan aıtylatyn aryz-shaǵymnyń kóbirek oryn alatyn jeri de osy. Sonymen qatar uzaq jyldan beri qarajattyń kemdiginen qaraýsyz qalǵan aýylishilik joldarǵa ortasha jóndeý jumystaryn júrgizý de qolǵa alynýda.
Negizinde, óńirdegi 590 eldi mekenniń 289-y bolashaǵy bar aýyldar sanatynda. Qazir Alashtyń aq besigi sanalatyn, jaqsy men jaısańnyń kindik qany tamǵan, qaıran da qaıran alaqandaı aýyldy bolashaǵy bar jáne joq dep ekige bóletin boldyq qoı. Atalǵan joba aıasynda qamqorlyqtyń jyly lebi negizinen osyndaı aýyldardy qamtymaq. Al sonda bolashaǵy joq degen qarǵys tańbasy basylǵan shoq juldyzdaı shaǵyn aýyldardyń sharýasy odan ári shatqaıaqtaı túspeı me?
Jeti joba bilim salasyna shuǵylasyn sebezgilegeli tur. Máselen, Atbasar, Astrahan, Býrabaı, Shortandy jáne Sandyqtaý aýdandarynyń mektepteri kúrdeli jóndeýden ótkizilýde. Joba aıasyndaǵy jaqsylyq aýyz sýmen qaltqysyz qamtamasyz etip, sport jáne mádenıet oshaqtaryn ortasha jóndeýden ótkizip, sharapatyn tıgizbek.
– Bir utymdysy, – deıdi oblystyq ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasynyń basshysy Qanat Dúzelbaev, – qolǵa alynǵan jobalardy júzege asyrý barysynda 1900 jumys orny ashylady, onyń 53-i turaqty. Qamqorlyqqa sýsap otyrǵan aýyldarmen qatar turǵyndarǵa da táp-táýir tıimdiligi bar.
Joba aıasynda Sandyqtaý aýdanyna respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetten 1 mlrd 333 mln teńge qarajat bólingen. Kólik jáne áleýmettik ınfraqurylymdy damytý barysynda 7 joba qarastyrylsa, 3 mektep pen aýdandyq aýrýhana kúrdeli jóndeýden ótkizilmek.
– Aýyldyq mektepter men aýdandyq aýrýhana sapaly jóndeýden ótkizilgennen keıin jas muǵalimder men dárigerler turaqtap qalyp, el ıgiligi úshin jumys isteıdi dep úmittenemin, – deıdi Sandyqtaý aýdanynyń ákimi Asqarbek Úısimbaev, – jergilikti jurtshylyq tarapynan jol sapasy máselesi jıi kóteriledi. Osy oraıda halyqtyń qalaýyna oraı, Balqashın jáne Sandyqtaý aýyldarynyń arasyndaǵy jolǵa ortasha jóndeý jumysy bastalyp ketti.
Aýyldyq jerlerde jaıly ómir súrý ortasyn qalyptastyrýdy, áleýmettik salany damytýdy kózdeıtin joba aıasynda iri eldi mekenderge basa nazar aýdarylyp otyrǵanyn ekpin túsirip aıta ketýimiz kerek. Degenmen, mol qarjynyń azdaǵan bóligi alystaǵy aýylǵa da jetip jatsa, shyn máninde ǵanıbet bolar edi. Sondyqtan jobalardy qolǵa alarda el tilegin eskergen jón. Biz bul pikirimiz arqyly qolǵa alynyp jatqan sharýalardy joqqa shyǵarǵymyz kelip otyrǵan joq. Tek shaǵyn aýyldardyń úlken máselesi nazardan tys qalyp qoımasyn degendi aıtqymyz keledi. Tutas aýdan ıgiligin kóretin jaqsy jobalardyń bar ekenin aıta ketken lázim. Máselen, aýdandyq aýrýhana 1972 jyly salynǵan. Sol ýaqyttan beri ǵımaratqa birde-bir ret kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilmegen. Tutas aýdanǵa qyzmet etip otyrǵan aýrýhananyń joba aıasynda jóndelýi aýdan jurtshylyǵynyń rızashylyǵyn týǵyzýda. Naqtyraq aıtatyn bolsaq, 4 bólimshe, zerthana, ǵımarattyń aldyńǵy beti, shatyry jóndelmek. Onyń ústine modýldik qazandyq ornatylyp, lıft jabdyqtary jańǵyrtylady. Jóndeý barysynda 53 jumys orny ashylǵan. Onyń 20-y osy ýaqytqa deıin eki qolǵa bir kúrek taba almaı júrgen Balqashın aýylynyń turǵyndary.
– Tuńǵysh Prezıdentimiz bastamashysy bolǵan baǵdarlama der kezinde qolǵa alynyp otyr. Túpki maqsat ta aıqyn. Aýyldyń ajaryn jaqsartyp, turmysqa qolaıly jaǵdaı týǵyzý, – deıdi aýdan ákimi Asqarbek Úısimbaev.
Iá, sońǵy jyldary aýylǵa kórsetilip jatqan kómek qomaqty. Máselen, sońǵy úsh jyl ishinde 22 mlrd teńge qarajat bólinip, el eńsesin tikteýge baǵyttalǵan. Bólingen qarjynyń 47 paıyzy aýyz sýmen qamtýǵa jumsalǵan. Bilim salasyna bólingen qarajat ta az emes. Selınograd aýdanynyń Qyzylsýat, Qarajar, Sandyqtaý aýdanyndaǵy Balqashın, Birjan sal aýdanyndaǵy Nevskoe aýyldaryna 4 bilim oshaǵy salyndy. Densaýlyq saqtaý salasyna 2,4 mlrd teńge qarajat bólinip, 10 nysan turǵyzyldy. Bul degenińiz aýyl adamdarynyń densaýlyǵyna jasalyp otyrǵan qamqorlyq.
Aǵymdaǵy jóndeý jumystary jergilikti atqarýshy organdardyń qarajatyna da jasalyp jatyr. Máselen, 2019 jyly bolashaǵy bar dep tanylǵan Astrahanka, Zerendi jáne Arshaly eldi mekenderinde jalpy quny 3 mlrd teńgeni quraıtyn 29 joba júzege asyryldy. Osy oraıda, 384 jumys orny ashylyp, jumyssyz júrgenderge nápaqa bolyp qaldy. Bıyl óńirdegi ózekti máseleniń biri – aýyz sýmen qamtý oraıynda joba sharapatyn Bulandy aýdanyndaǵy Kapıtonovka, Zerendi aýdanyndaǵy Vıktorovka aýyldary kórmek. Alǵashqysyna sý qubyrlary jelisin jańǵyrtýǵa 616,1 mln teńge jumsalsa, ekinshisine 377,6 mln teńge qarastyrylyp otyr. Osy qarajatqa 33 shaqyrym sý qubyry jóndelip, 2 myńnan astam aýyl turǵyny taza sý ishetin bolady.
Joba aıasynda aýyl sportynyń da tamyryna qan júgiredi. Máselen, bul oraıdaǵy úsh jobanyń biri – Arshaly aýdanyndaǵy deneshynyqtyrý-saýyqtyrý kesheniniń qurylysy. Joba quny 832,7 mln teńgeni quraıdy. Selınograd aýdanynda 1124,7 mln teńge ıgerilmek, al Shortandy kentindegi standıondy jóndeýge 120 mln teńge baǵyttalǵan. Bul shyn máninde el ishindegi buqaralyq sportqa degen janashyrlyq emes pe.
El ishindegi qolaısyzdyqtyń biri – tozyǵy jetken jol. Tirshiliktiń kúretamyry kópten beri qaraýsyz qalyp edi. Endi mine, sharapaty mol joba aıasynda tolaıym jóndeýge qol jetpese de, ishinara ilgerileýshilik bar ekenin aıta ketkenimiz jón. 11 eldi mekendi baılanystyratyn joldarǵa jóndeý jumystaryn júrgizý úshin 17 joba qolǵa alynyp otyr. Áýel basta jeti jylǵa kózdelgen joba barysynda oblystyń 300 myńnan astam turǵyny ınfraqurylymdar jóndelip, áleýmettik-turmystyq nysandar qaltqysyz qyzmet etetin deńgeıge jetken soń janǵa jaıly turmys keshetin bolady. Munyń barlyǵy – memleket tarapynan qolǵa alynyp otyrǵan qomaqty sharýa.
Sóz sońynda joǵaryda biz ókinishpen aıtqan bolashaǵy joq degen úkimi bar aýyldardyń úmiti kesilmese eken degen tilek bar. Onyń arǵy jaǵynda shoq juldyzdaı shaǵyn aýyldyń taǵdyry tur. Endigi bir úmit sol aýyldyń perzentterinde ekendigi daýsyz. Shaǵyn aýyldardan shyqqan úlken bıznestiń basynda júrgen azamattar barshylyq. Memleket tarapynan sozylǵan kómek qolynyń jetpeı jatqan tusyna el azamattarynyń ózi perzenttik peıilderimen kómektesip, týǵan jeriniń tuǵyryn bıiktetýge tıtimdeı bolsa da úlesterin qossa eken deımiz. Bálkim sonda janary jáýdirep qalǵan shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldyń jalynan jel eser.
Aqmola oblysy