Tabıǵat tańǵajaıyptary taýsylmaıdy. Ábden zerttelip, qupııasy tolyq ashylǵan qubylystyń ózinen adamzatqa tańsyq kórinis baıqalyp, tyń áser tabylyp jatatyny sonyń aıǵaǵy. Mysaly, jaqynda Almaty oblysynyń Narynqol aýdanynyń aýmaǵynan turǵyndar aq tústi qarǵany kórip, tań-tamasha bolysty.
Jalpy, qazaqqa qarǵa tańsyq emes. Biz torǵaı tárizdiler tobyna jatatyn jyrtqysh qusty kún saıyn, elimizdiń barlyq aımaǵynan kórip júrmiz. Kórer kózge qarǵanyń eki túri: qara qarǵa men ala qarǵa jıi shalynady. Al aq tústi qarǵany jaqynnan kórgen adam sırek. Sodan shyǵar, jurt bul qusty sýretke túsirip, bir ıgi jańalyqtyń habarshysyndaı kórip, qabyldap jatty. Tipti áleýmettik jelide jarııalanǵan aq qarǵa týraly jazbalarǵa «Aq qarǵa qasıetti qus, ol qut daryǵan jerge qonady» degendeı nanym-senimge negizdelgen pikir de qaýlady. Jurttyń bulaı paıymdaýyna jyrtqysh qustar tobyna jatatyn qanattalardyń arasynda túsi aq bolyp keletin jan-janýardyń kezdespeıtini de sebep bolǵan sııaqty. Shynymen de, qanattylar klasyna kiretin jabaıy qus ataýlydan aqqý, qaz, degelek sııaqty jekelegen túrlerdiń ǵana túr-sıpatynda aq tús kezdesedi eken. Al qarǵanyń aq bolǵanyn kim kórgen?
Alaıda áýesqoı ornıtologtardyń ár alýan paıymyna ǵylym basqa pátýa beredi. Anyǵynda, qustardyń túr-sıpaty tek kórer kózge anyq baıqalatyn ásemdik sımvoly ǵana emes, týa bitti qorǵanys qyzmetin de atqarady eken. Sol sebepten de jer baýyrlap ushatyn qustardyń túsi negizinen qara nemese sur tústi bolyp keledi-mys. О́ıtkeni osy eki tús olardy basqa da qyraǵy kózdi jyrtqysh qustardyń tyrnaǵynan qutqarady. Iаǵnı qustar ǵana emes, jan-janýar álemi ókilderiniń deni qorshaǵan ortadaǵy eń qanyq tús – ósimdik pen topyraq tústes bolyp jaratylatyny ǵylym moıyndaǵan qubylys. Sol sebepten de biz aınalamyzdan qara, qońyr, kókshil, sur, ala, tóbel tústi qustardy jıi kóremiz. Al olardyń arasynan aq qarǵanyń aragidikte kórinip qalýy da qalypty jaǵdaı eken. Muny ǵalymdar jaratylysqa tán albınızm sıpatymen túsindiredi. Ári izdenip kórelik. «Albınızmge shaldyqqan organızmdi albınos dep ataıdy. Albınostardyń jaryqty sezinýi óte joǵary bolady. Albınostar (lat. albus – aq) – týa paıda bolǵan janýarlar men adamnyń teri qabatynda jáne kózderiniń nurly qabyǵynda túrli tús beretin pıgmentti kletkalary bolmaıtyn jeke dara túr. Albınostyq belgi tuqym qýalaıdy. Ol gomozıgotaldy organızmdegi resessıvti genmen tikeleı baılanysty janýarlarda melanın, al joǵary satydaǵy ósimdikterde hlorofıll pıgmentteriniń túzilmeýinen paıda bolady» degen anyqtama beredi bul jaıynda wikipedia.org. Demek, kóp qarǵanyń ishindegi aq qarǵa týraly nanym-túsinikke asa bir konspırologııalyq sıpat berýdiń mańyzy joq sııaqty. Bul tabıǵattaǵy túrli damýdyń bir dáleli ǵana bolyp qalady. О́kinishtisi, óz tobynan daralanyp kórinetin mundaı janýarlardyń tirshiligi uzaq bolmaıdy eken. Áýeli qater tóndiretin syrtqy dushpannan jasyryna almaıtyn albınos qustar jyrtqyshqa jem bolatyn kórinedi. Jáne aq qarǵanyń aýlaǵa qonǵanyn 2016 jyly Qyzylorda oblysynyń turǵyndary da baıqaǵan bolatyn.
Aıtpaqshy orys halqynda «aq qarǵa» uǵymy jeke maǵyna beretin ataýǵa ıe. Bylaısha, «Belaıa vorona» maǵynasyna qaraı jaǵymdy jáne jaǵymsyz sıpattalatyn uǵym ǵana. Ádette bul sózdi Chehov zamanyndaǵy sheneýnikterdiń minez-qulqyn dál sýretteýge kóp qoldanǵan. Mysalǵa, júıedegi qatal, jemqor, bilimsiz, toǵyshar adamdardyń arasyndaǵy ıi jumsaq jandy «kóp qarǵanyń arasyndaǵy aq qarǵa» dep aıtqan. Jalpy, qarǵa týraly qazaq uǵymy da jaqsy lebiz aıtpaıdy ǵoı, oǵan «Júz jyl jasaǵan jaman qarǵa», «Qarǵa qarǵanyń kózin shuqymaıdy» degen sııaqty sózdiń máteli dálel bolsa kerek.
Almaty oblysy