«...Uıyqtap ketsem bir kúni oıanbaı qalam». Talantymen talaıdy tamsandyrǵan bard-ánshi Tabyl Dosymov bir áninde dál osylaı shyrqaýshy edi. Qazir muny atyraýlyqtar kún saıyn aıtady desek, qatelese qoımaspyz. О́ıtkeni +40S-tan asatyn aptap ystyǵyn aıtpaǵanda, «Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı, Atyraýdaǵy aýanyń lastanýy men kúkirtti sýtektiń jaǵymsyz ıisi turǵyndardyń shaǵymyn týdyryp otyr. Turǵyndar ásirese, túngi mezgilde aýadan kúkirttiń ıisi shyǵatynyn áleýmettik jelide jazyp-aq jatyr. Onyń ústine munda jasyl jelek te joqqa tán.
Byltyrdan beri bul máselege Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi nazar aýdaryp keledi. Mınıstrlikke qarasty Ekologııalyq retteý komıtetiniń tóraǵasy Zulfyhar Joldasov bul problemany «Sý arnasy» kompanııasynyń qaladaǵy tazartylmaǵan sýlardy aǵyzýymen, sondaı-aq Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń qaldyqtarymen baılanystyryp otyr. О́tken jyly atalǵan mınıstrlik qabyldaǵan sharalardan keıin sot arqyly «Sý arnasy» qyzmeti men shyǵaryndylary toqtatylǵan bolatyn.
– Qaladaǵy aýany lastaý máselesin Atyraý qalalyq ákimdiginiń tazartý nysandaryn salý jónindegi jobasyn júzege asyrý arqyly sheshý kerek. Degenmen bul joba kesheýildeýde. Qazir Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi aǵyn sýlarǵa jaýap beretin kompanııalardy, sonyń ishinde Atyraý munaı óńdeý zaýytyn tekserýdi bastaıdy. Jergilikti ákimdik «QazMunaıGazben» birlesip, arnaıy kelisimge sáıkes, kúkirtsýtegi býlary paıda bolatyn qaladaǵy tógindi jınaqtaǵyshtardy qalpyna keltirýdi qolǵa alýy kerek, – deıdi Ekologııalyq retteý komıtetiniń tóraǵasy Zulfyhar Joldasov.
Onyń málimetine qaraǵanda Atyraý qalasynda «Týhlaıa balka» turmystyq qaldyqtardy býlandyrǵyshy ornalasqan. «Sý arnasy» kompanııasy arqyly 80%, munaı óńdeý zaýytynan 20% qoqys shyǵarylady. Is júzinde jınaqtaǵyshqa qala aýmaǵynan shyǵarylatyn tógindiler tazartylmaı jınalady. Sonyń nátıjesinde kúkirtsýtektiń negizgi kózi 1000 ga jer paıda bolady. Onda organıkalyq zattardyń ydyraý prosesteri – aǵyndy sýlar, sonyń ishinde munaı ónimderi de kezdesedi. Jaǵymsyz ıis qalada jel soqpaǵan kezde, sondaı-aq aýa temperatýrasy joǵarylaǵanda seziledi. Mine, osy kezde turǵyndar tarapynan shaǵym kóp túsedi.
– Ákimdik jańa tazartý nysanynyń qurylysyn salý baǵdarlamasyn ázirledi. Osy jobaǵa qarajat aldy. Biraq joba qurylysy kesteden keshigýde. Bul – kóp mıllıardtyq joba. Atalǵan jobanyń nátıjesinde tazartýsyz tógindiler toqtaýy kerek. Sonymen qatar «QazMunaıGaz» AQ men ákimdik ekinshi kezeńde óńdelgen jınaqtaǵysh jerlerdi qalpyna keltirýi kerek. Biz barlyq sharalardy qoldandyq. Nusqaýlar berdik, shyǵarýǵa tyıym saldyq. «QazMunaıGaz» AQ-men qalpyna keltirýdi qarjylandyrý máselesi boıynsha memorandým jasadyq, – deıdi Ekologııalyq retteý komıtetiniń tóraǵasy Zulfyhar Joldasov.
Onyń aıtýynsha, qazir Atyraý munaı óńdeý zaýyty josparly jóndeý aıasynda jumysyn toqtatty. Biraq kompanııaǵa qatysty tekserý máselesi qarastyrylyp jatyr. О́ıtkeni munda janama shyǵaryndylar bolýy múmkin. Al zaýyttyń josparynda tazartý nysandaryn salý, aǵyndy sýlardy oqshaýlaý kózdelgenimen, munyń barlyǵy óte baıaý júrgizilýde. Endi ákimdikke de, kommýnaldyq kásiporynǵa da, «QazMunaıGaz» AQ-ǵa da shara qoldanylmaq.
Atyraý oblysy Ekologııa departamentiniń habarlaýynsha, aýa basseıniniń lastaný faktisi qaladaǵy aýa sapasyn baqylaý stansasynyń málimetteri arqyly rastalypty. Departament aýa sapasyn baqylaý stansasynyń 12 shildedegi málimetterine taldaý jasady. Stansa qalanyń atmosferalyq aýasyndaǵy kúkirtsýtegi shekti ruqsat etilgen konsentrasııadan asatynyn tirkegen. Lastaný kózderi – Atyraýdyń sol jáne oń jaǵalaýynda ornalasqan býlaný alaptary. Sol sebepten, departament qaladaǵy aýany lastaý faktisi boıynsha «Atyraý munaı óńdeý zaýyty» JShS-ǵa qatysty tekserý taǵaıyndalyp otyr.
Alaıda «Atyraý munaı óńdeý zaýyty» JShS qoǵammen baılanys bóliminiń málimetinshe, sanıtarlyq-qorǵanys aımaǵynda atmosferalyq aýa sapasyn baqylaıtyn tórt stansa ornatylǵan. Munda aýadaǵy lastaǵysh shyǵaryndylarǵa baqylaý júrgiziledi. Atalǵan stansalarda 8-9 shildede kúkirsýtegi konsentrasııasynyń shekti mólsherden asýy tirkelmegen.
– Zaýytta 1-3 shildede qondyrǵylardy kezeńmen toqtatý júrgizildi. Munaıdy tereń óńdeý óndirisinde 15 tehnologııalyq qondyrǵynyń jumysy toqtatyldy. Úsh tehnologııalyq qondyrǵy qalypty rejimde jumys istep tur. Munaı óńdeý 14 300 tonnadan 6 myń tonnaǵa deıin azaıtyldy. Shildede zaýytta tehnologııalyq rejimniń buzylýyna, atmosferaǵa lastaǵysh shyǵaryndylar shyǵarýǵa áser etetin apattyq jaǵdaılar bolǵan joq, – dep habarlady «Atyraý munaı óńdeý zaýyty» JShS-nyń qoǵammen baılanys bólimi.
Qoryta aıtqanda, Atyraýda aýa sapasy nasharlap tur. Biraq jansaraıyńdy ashar jupar aýany qaı kásiporynnyń lastaǵany arnaıy tekseristen keıin belgili bolmaq. Al turǵyndar keshkilik uıqyǵa jatyp, tańda oıanbaı qalýdan qorqyp otyr...
ATYRAÝ