Alash-arman

Osy aıda Si­bir úkimetine «Alashorda óz armııasyn Búkilreseılik armııanyń quramdas bóligi» dep esepteıtini habarlandy. Al 12 tamyzda Alashorda Áskerı bóliminiń bas­shysy kapıtan Hamıt Toqtamysov úki­metke Semeıde qurylǵan birinshi Alash at­ty áskeri (38 ofıser, 750 atty jigit) oqyp-jattyǵýǵa kiriskenin, al Pavlodar, Zaı­san, Qarqaraly, О́skemende jınalǵan jigitterdiń (barlyǵy 850) «qarjy, qarý, kıim-keshek jáne nusqaýshylar» bol­maýy sebepti bos otyrǵandaryn habarlady. Sol kúni Sibir armııasynda berilgen buıryq boıynsha «qazaq qarýly kúshterin qurýǵa baılanysty máselelerdi sheshý» Dala korpýsy komandırine júkteldi. Biraq Alashorda tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Muhamedjan Tynyshbaev pen Toqtamysov 18 tamyzda ózara almasqan habarǵa qaraǵanda, «alys bolystardan, tipti basqa úıezderden jigitter kelip ja­tyr», biraq mılısııa ustaýǵa qajet «qar­jy taýsyldy. ...Sharasyzdyq ahýal qa­lyptasyp tur»...

Búkilreseılik Quryltaıshy jına­lys músheleriniń komıteti (Komých) 1918 jylǵy shildede Samara qalasynda Alash­ordamen (Álıhan Bókeıhanov, Mus­­ta­fa Shoqaev bastaǵan ókildermen) ás­ke­rı-saıası odaq shartyna qol qoıdy. Alash­orda Komýchpen birge Ýfa qalasynda Ýaqyt­sha Búkilreseılik úkimet – Ýfa Dırek­torııasyn qurǵan 1918 jylǵy 8–23 qyr­kú­ıektegi Memlekettik májilistiń ju­mysyna qatysty. Erteńine, 24 qyrkúıekte (qujattarda eski kúntizbemen 11 qyr­kú­ıek dep kórsetilgen), Memlekettik máji­liske qatysqan Alashordanyń úkimet mú­sheleri (Álıhan Bókeıhanov, Ýálıthan Tanashev, Halel Dosmuhamedov, Jansha Dosmuhamedov, Ahmet Birimjanov, Álim­han Ermekov, Muhamedjan Tynyshbaev) óz otyrysyn ótkizdi. Onda Alash aýma­ǵyndaǵy jergilikti basqarýdy uıym­das­­­tyrý jáne Alashordanyń Batys bó­lim­­shesin qurý týraly másele qaraldy. 11 bap­tan turatyn qaýly qabyldandy. 5-bap­ta «Soǵys ýaqytyna jáne qatynas jol­darynyń nasharlyǵyna baılanysty, Alash avtonomııasynyń Bókeı ordasy, Oıyl ýálaıaty, Zakaspıı oblysynyń Mań­ǵystaý úıezi, Torǵaı oblysynyń Aq­tóbe jáne Qazaq úıezderi kiretin batys bóligin is júzinde basqarý úshin Alash­ordanyń batys bólimi qurylady» dep tu­jyrymdalǵan. Keıbir zertteýshiler bul qaýlymen «Oıyl ýálaıaty taratyldy» dep jańsaq paıymdap júr, kerisin­she, baıqalyp turǵandaı, Oıyl ýálaıaty – Ba­tys bólimniń qurylymyndaǵy ákim­shilik aýmaqtardyń biri. Al burynǵy Oıyl ýálaıaty úkimetiniń quramy jańa­dan qosylǵan aýmaqtardyń basshy qaı­rat­kerleri esebinen ulǵaıyp, Batys bó­limsheni basqaratyn úkimetke aınaldy. Jańa quramǵa Jansha Dosmuhamedov, Baq­tygereı Qulmanov, Halel Dosmuhamedov, Esen Turmuhamedov kirdi jáne ol aýmaq­taǵy qazaq emes, halyqtyń ózi saılaıtyn taǵy eki ókilmen tolyqtyrylatyn bol­dy. Osylaı tótenshe jaǵdaılarda Alash­ordanyń barlyq quqyqtaryn paıdalana alatyn Batys Alashorda úkimeti jasaqtaldy.

Ýfadan Ombyǵa kelgen Ýaqytsha Bú­kil­reseılik úkimet «jaqyn kezeńge bar­lyq memlekettik basqarý organda­ryn birtutas mınıstrler keńesine baǵyn­dyrý qajet» dep taýyp, 1918 jylǵy 4 qara­shadaǵy pár­menimen «Alash úkimeti – Alashorda ómir súrýin doǵardy» dep qaýly etti. Sol pármenmen «Erekshe ereje negizinde Qazaq ulystarynyń mádenı-turmystyq jáne ekonomıkalyq muqtajdyqtaryna qatysty barlyq máseleler qaramaǵynda bolatyn Alashty basqarý jónindegi Bas ýákil laýazymy» taǵaıyndaldy. Osy jaıtqa oraı Alash avtonomııasyn qol­damaıtyn avtor «IKS» degen búr­kenshik atpen Semeıde shyǵyp tur­ǵan «Svobodnaıa rech» gazetinde: «Biz sul­tan Bókeıhanov Qazaq ólkesin basqarý jónindegi bas ýákil bolyp taǵaıyndalady dep estidik», dep bastap, «mádenıeti joq halyqqa» avtonomııa berý «qurdymǵa aparatynyn», alashordashylardyń «qarý­ly qylmysker elementteri avtonomııaǵa qar­­­­sy qazaqtardy – bolshevık dep qa­tań ja­zalap júrgenderin» jazdy. «Bókeı­hanov myrza eshqandaı da barsha qazaq halqynyń erik-jigerin bildirýshi emes», dep túıdi. Bókeıhanovty «qazaq halqyn basqarýǵa basty ýákildik berilgen adam etip taǵaıyndaý – sur qasqyrǵa tabyn taǵ­dyryn ustatqanmen birdeı» dedi. Onyń «1748 jyly handyq laýazymǵa ta­lasyp, ...bıleýshini zulymdyqpen óltir­gen Orta Ordadaǵy tanymal sultan Ba­raq­tyń tikeleı urpaǵy» ekenin eske sa­lyp, «Alashorda tóraǵasy» jáne «Alash­ty basqarý jónindegi bas ýákil» ter­mın­deri qazaqtar úshin «basqasha tuz­dyq­talǵan baıaǵy han laýazymy» bolyp shy­­­ǵatynyn aıtty. Degenmen Álıhan Bó­keı­­hanovtyń el ishindegi de, saıası qaı­­­­ratkerler arasyndaǵy da bedeli óte joǵary edi. Bókeıhanov basqarǵan «Alash­­orda» Halyq Keńesi óz qyzmetinde Sibir­degi bılikke úmit artty. Admıral Kolchak «Úkimet Jarshysy» gazetiniń 1918 jylǵy 20 qarashadaǵy nómirinde ja­rııa­laǵan halyqqa arnalǵan úndeýinde: «Búkilreseılik Ýaqytsha úkimet 1918 jyl­ǵy 18 qarashada ydyrap ketti. Mınıstr­ler keńesi bılikti tolyǵymen qabyl aldy da, maǵan, orys flotynyń admıraly Aleksandr Kolchakqa berdi, – dep habarlap, aldaǵy josparyn bylaı tujyrymdaǵan-dy: – Azamat soǵysynyń jáne memlekettik turmystyń tolyǵymen irigen óte qıyn jaǵdaıynda osy bılik azabyn moınyma ala otyryp, ózimniń basty maqsatym: h­a­lyq basqarý túrin ózine kedergisiz saılap ala alatyn bolý úshin ...shaıqasqa qa­biletti armııa qurý, bolshevızmdi jeńý jáne zańdylyq pen quqyqtyq tár­tip ornatý, sóıtip ...bostandyqtyń uly ıdeıalaryn júzege asyrý». Mundaı málim­deme nıetine úılesip turǵandyqtan, Alash­orda Kolchak bıligimen baılanysqa mán berip qarady. Maqsatty qarym-qatynas jasaýdyń arqasynda Joǵarǵy bıleýshi admıral Kolchaktyń pármenimen Reseı úkimeti (Reseı Memleketiniń úkimeti, Kol­chak úkimeti) keńsesinde arnaıy komıssııa quryldy da, onda qazaq halqynyń vedomstvoaralyq jaıǵastyrylýy qaral­maq boldy. Máselemen komıssııa 1919 jylǵy 11 aqpandaǵy otyrysta aldyn ala tanysty. Májiliske Alashordadan Álıhan Bókeıhanov, Ýálıthan Tanashev jáne Aıdarhan Turlybaev qatynasqan. Sonda Bókeıhanov Alashordanyń paıda bolýy jáne alǵa qoıǵan maqsattary jaıynda dáıekti áńgime qozǵap, el ishindegi sot, jer-sý, armııa uıymdastyrý, t.b. máselelerdiń birinshi kezekte qaralýyn surady. «Qazaq halqynda separatshyldyq oı joq, ol Reseıden bólinýdi qalamaıdy. Biz – batysshyldarmyz, – dedi ol. – ...Biz munda bir ǵana tilekpen – eldiń quryltaıshy ıakı ulttyq jınalysqa jetýine qajet tártip ornatýǵa atsalysý maqsatymen keldik». Tanashev 1918 jyldyń 4 qarashasyndaǵy pármendi eske aldy. Soǵan sáıkes ózderiniń «Qazaq halqynyń ókildik organy týraly ereje» jáne «Alashorda boıynsha bas ýákil týraly ereje» jasaıtyn komıssııa­lar uıymdastyrylady dep kútkenderin, al Joǵarǵy bıleýshiniń pármenimen qu­rylǵan myna komıssııanyń alǵa qoıǵan mindeti qandaı ekenin bilmeı turǵandaryn aıtty. О́zderiniń «Alashty basqarý úshin sot qajet, jer máselesin sheshý kerek, mılısııa jáne basqa jaıttar qaralýǵa tıis» ekenin aıtyp otyrǵandaryn, solardy qa­rastyrý osy komıssııanyń quzyryna kire me, joq pa – sony aıqyndap alǵan jón bolmaǵyn aıan etti. «Bas ýákil týraly másele... biz úkimette daıyndalǵan ere­­je bar bolar dep oılaǵan edik» deı kele, bul tarapta ózderiniń Alashorda bo­ıynsha Bas ýákildi – General-gýbernator quqyqtary berilgen nemese Indııadaǵydaı stats-sekretar mártebesindegi quqyqtary bar tulǵa bolýǵa tıis dep oılaıtyndaryn estirtti.

Alashordanyń túrli salada Ombyǵa eleń­deýi jalǵasyp jatty. Máselen, Ult keńesindegi saıası qyzmetimen qa­tar Mu­hamedjan Tynyshbaev ekono­mı­ka jáne turmys máselelerimen shu­ǵyl­­­dan­ǵan edi. 1919 jylǵy naýryzda Semeı zem­stvo basqarmasy qurylys-tehnı­ka­lyq bóliminiń meńgerýshisi retinde Si­bir­­degi Omby, Tom, Novonıkolaevsk (No­vo­sibir) qalalaryn issaparmen aralap, úıezde salynbaq mektepter men emhana­lar qurylysyna qajet materıal­dar al­dy. Al 1919 jylǵy 16 sáýirde «Je­tisý oblysy qazaqtarynyń ýákili, 2-shi Mem­lekettik dýmanyń múshesi, (Lvov pen Kerenskıı úkimeti) Túrkistan komı­tetiniń múshesi, Túrkistan avtonomııasy Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy, Alashorda múshesi, Jetisý jáne Syrdarııa oblystaryndaǵy ashyqqan qazaqtarǵa kómek kórsetý jónindegi komıtettiń tór­­aǵasy, qatynas joldary ınjeneri Muha­medjan Tynyshbaev» dep qol qoıyp, Alash (Zarechnaıa slobodka) qalasynan Jo­ǵarǵy bıleýshige Jetisý oblysy qa­zaqtarynyń aýyr hali jaıynda úlken baıandama joldap, bolshevıkterden azat etilgen aýdandardaǵy el-jurtqa kó­mektesý úshin jeti bapqa tizilgen (as­tyq, sharýashylyq qural-jabdyqtaryn, qu­rylys materıaldaryn, dári-dármek, qar­jy bólý jáne qazaq ıntellıgensııa­syn qýdalaýdy toqtatý jóninde) kómek kór­setýdi surady. Sol jylǵy jazda Jo­ǵarǵy bıleýshi Aleksandr Kolchak Omby­daǵy ordasynda Oral kazak áskeri men Jaıyq syrty qazaqtarynyń ókilderin qa­byldap, ótinishterin tyńdady, kótergen máselelerin óziniń keńesinde shuǵyl qa­raıtynyn málimdedi. Qazaq ókili Joǵarǵy bıleýshi Kolchakqa «Qurmetti aqsaqal ataǵyn berý týraly» sezdiń qaýlysyn tabys etti. 1919 jylǵy 7 maýsymda Jan­sha Dosmuhamedov Jympıtydan Alek­sandr Kolchakqa joldaǵan hatynda Qa­zaq ólkesiniń bolshevıkter Orynbor–Tashkent temir joly boıyn alýyna baılanysty is júzinde teńdeı eki jartyǵa – shyǵys jáne batys bólikke bólinip qal­ǵanyn, osy eki bólik arasyndaǵy «baılanys qıyndap ketkendikten, Alashorda Qazaq ólkesin basqarý isin ýaqytsha Shy­ǵys jáne Batys bólimshege bólip júrgizýge májbúr bolǵanyn aıtty. «Alashordanyń Batys bólimshesiniń salystyrmaly túr­de qaraǵanda Shyǵys bólimsheden ıntel­lıgenttik kúshteri molyraq bolǵandyq­tan, tıisinshe qol jetkizgen tabystary da ar­ty­ǵyraq boldy», dep, naqty mysaldar keltirdi. Azamattyq basqarý salasy boıynsha óz aýmaǵynda zemstvolyq jáne qalalyq ózin-ózi basqarý isterin jolǵa qoıýdy aıaqtady. Sot júıesin jasady. Basqarýdyń polısııalyq bóligin de rettedi. Qarýly kúshti uıymdastyryp, jasaýdaǵy qıyndyqtardy jeńý úshin «qazaq tilin, turmysy men ádet-ǵurpyn, psıhologııasyn» biletin ofıserler qa­jet edi, sondyqtan Bólimshe áskerı mek­­tep ashty, qazaq praporshıkteriniń al­­ǵashqy túlegi daıarlanyp ta qoıdy. Bi­rin­shi polk jasaqtaldy, biraq áskerı bó­lim­derdi oıdaǵydaı qurýǵa qarý-jaraq, qar­jy jetispeıdi. Esh jaqtan eshqandaı ma­terıaldyq kómek almaǵandyqtan, Alash­orda óz áskerı bólimderin tek jergilikti halyqtyń qarajaty esebinen ustaýda. 

Alaıda azamat soǵysynyń ot-jalyny shıelenistirgen saıası jaǵdaı, jer-jerde keńes ókimetiniń nyǵaıa bastaýy Alash avtonomııasy úkimetiniń jumysyn múl­dem qıyndatty. Alashordanyń Tor­ǵaı oblystyq bólimshesinde «sovet óki­­me­tine qarsy kúresip júrgen Ah­met Baı­tur­synov jáne basqalar», Tor­ǵaı gýber­nııasynyń Áskerı komıssary Tokarev Predsovnarkom Lenınge (kóshir­mesi VSIK pen Soǵys isteri halkomatyna) jol­­daǵan jedelhatqa qaraǵanda, «sovet ókimetin moıyndaýǵa májbúr bol­dy. ...Baı­tursynovty Torǵaı úıezdik sov­dep tór­aǵasy Qaraldın ...Jangeldın jol­dasqa ertip ketti». Ahmet Baıtursynov (yńǵaıy, Ortalyq Alashordanyń tapsyrmasyn alǵannan keıin) keńes ókimetimen kelissóz júrgizý úshin Dala ólkesiniń Tótenshe komıssary Álibı Jangeldın­men birge Máskeýge attandy. Jangeldın Ásker-revolıýsııalyq keńeske (RVS), Bú­kilreseılik Bas shtabqa, Soǵys komıssarlary Bıýrosyna bergen baıandamasynda «...qantógis boldyrmaý úshin Dýlatovtyń shaıkasy jáne... jasaǵy sovet ókimetin moıyndady... basshylarynyń birin, atap aıtqanda kórnekti qazaq ádebıetshisi re­tinde Baıtursynovty maǵan qosyp Más­keýge jiberdi. ... Baıtursynov qazir me­ni­­men birge Máskeýde» dep kórsetken. Baı­tursynovtyń sapary sátti boldy. Búkil­reseılik Ortalyq Atqarý Komıteti (VSIK) 1919 jylǵy 4 sáýirde arnaıy qaý­ly shyǵaryp, alashordashylardy keńes ókimetine qarsy kúreskenderi úshin jazalanýdan azat etti, ıaǵnı olarǵa mem­lekettik bılik organy atynan amnıs­tııa (bolǵan jaıtty umytý, keshirý sharasy) jarııalandy. 1919 jylǵy 10 shildede Ah­met Baıtursynov Qazaq ólkesin basqarý jónindegi Revolıýsııalyq komıtettiń (Qaz­­revkomnyń) quramyna engizildi. Rev­­kom­da el múddesin kózdegen birqatar ju­mys atqara kele, 1920 jylǵy 4 sáýir­de ol «ǵasyrlar boıy ezgide bolyp kel­gen qazaq halqyn azat etýdiń jol­daryn kóp ýaqyt boıy izdeýden ke­ıin... taptar men ulttardy tolyq azat etý­di óziniń aldyna tikeleı maqsat etip qoı­ǵan jáne ony ishinara júzege asyrǵan ınternasıonaldyq Kommýnıstik partııa... ...baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa kó­mektesý úshin Rossııa kommýnıstik bol­­shevıkter partııasyna ótýge sheshim qabyldadym» dep, RK(b)P Orynbor komıtetine ótinish tapsyrdy. Qazrevkom 1919 jylǵy 15 qyrkúıektegi otyrysynda «aqgvardııashylar jaǵynda áreket etip júrgen, basynda Dosmuhamedov tur­ǵan oraldyq alashordashy qazaqtardy Sovet ókimeti jaǵyna tartý úshin» arnaıy qaýly qabyldap, «revkom músheleri Baıtursynov pen Tunǵanshın joldastarǵa óz attarynan Dosmuhamedovpen kelissóz júrgizýge quq berdi». 27 qazandaǵy otyrysta Ahmet Baıtursynov «sovet ókimeti qazaq halqyna avtonomııalyq ózin-ózi basqarýdy jalǵan emes, is júzinde ber­genin qazaqtardyń anyq kórip, kózderi jetetindeı áreketter» jasaý kerek ekenin aıtty. Sol oraıda «Qazaq revkomy barlyq qazaqtarǵa, sonyń ishinde aqtar jaǵynda sovet ókimetine qarsy kúresip júrgen alashordashylardyń torǵaılyq jáne oraldyq toptaryna sovet ókimeti jaǵyna shyqqan jaǵdaıda amnıstııa jarııalaýdy» usyndy. 31 qazanda Qazrevkom amnıs­tııa jarııalaý jaıynan Túrkmaıdanǵa ótinish berýge qaýly aldy. 1919 jylǵy 4 qa­ra­shada Túrkistan maıdanynyń Áskerı-re­volıýsııalyq keńesi (Revvoensovet, RVS) «Sovettik Reseıge qarsy kúreske tike­leı nemese janama túrde qatysqan barlyq qazaq halqyna tolyq keshirim jarııalansyn» degen qaýly shyǵaryp, amnıstııa sharttaryn jarııalady. Osy sheshimdermen qosa Qazrevkom ókilderiniń belsendi túrde júrgizgen kelissózderi kóp uzatpaı óz nátıjesin berdi. Azamat soǵysynda Reseı Joǵarǵy bıleýshisiniń áskerinen qyzyldar basym túse bastaǵany aıqyndalyp kele jatqan, tıisinshe onyń qazaq qaıratkerleriniń ótinishterine kóńil bólýge murshasy kelmeıtin. Osyny kórgen ári keńes ókimetiniń amnıstııasyna arqa súıegen kóptegen azamat keńestik júıeni moıyndap, jańa ókimettiń mekemeleri men uıymdaryna qyzmet atqarýǵa kire bastady. Álıhan Bókeıhanov óziniń ǵy­lymı-shyǵarmashylyq jumystarymen shuǵyldandy. Muhamedjan Tynyshbaev Túrkistan Respýblıkasyna ketti. Ke­ńes­tik bılik aldynda Jetisýdyń soltús­tiginde turatyn halyqtyń aýyr jaǵdaıy jóninde másele kóterdi. Halel Ǵabbasov Semeı pedagogıkalyq tehnıkýmyna oqy­týshylyqqa kirdi. Mirjaqyp Dýlatov Ombyda az ýaqyt Aqmola jáne Sibir oblystyq oqý bólimderinde istep, 1920 jyl­ǵy kúzde Tashkenttegi «Aq jol» gaze­tine qyzmetke turdy. Álimhan Ermekov Tom polıtehnıkalyq ýnıversıtetindegi oqýyn jalǵastyrdy. Raıymjan Mársekov Semeı gýbernııalyq atqarý komıtetiniń aqparat-nusqaý bóliminde nusqaýshy-tekserýshi bolyp qyzmet atqarýǵa kiristi...

1919 jylǵy 10 jeltoqsanda Batys Alashorda sovet ókimeti jaǵyna shyǵý sharalaryn muqııat oılastyryp belgiledi. Aq kazaktarǵa qarsy soǵys qımylyn júrgizý jóninde qupııa buıryq shyǵardy. Sol buıryq boıynsha turaqty qazaq áskerı bólimderi 27 jeltoqsan kúngi tań­ǵy saǵat alty jarymda shabýylǵa shyq­ty. Úsh saǵatqa sozylǵan shaıqastan keıin Qyzylqoǵa qalasy azat etildi. Elek korpýsynyń kúlli shtaby korpýs komandırimen, onyń kómekshisimen, shtab bastyǵymen birge qamaýǵa alyndy. Jáne 500 jaýynger kazak pen ofıser tutqyndaldy. Tabysty shaıqastar nátıjesinde ekinshi kúni qala aınalasy 25–30 shaqyrymǵa deıin tazalandy. Qarsylastar tylyndaǵy jergilikti jasaqtar da soǵys áreketterin júrgizip, aq kazaktardyń usaq jasaqtaryn qarý­syzdandyrdy. Osylar jaıynda Batys Alashorda Orynbordaǵy Qazrevkomǵa tolyq baıandaı kele, «sovet ókimetiniń jaýlarymen kúreske belsendi túrde qatysa otyryp, Alashorda ózin sovettik Reseıge is júzinde qosyldyq dep sanaıdy» dep málimdedi. «Alashordanyń Qazaq Revkomymen bir mekemege quıylyp-bi­ri­gýin Alashorda óziniń sovet jaǵyna ótýi­niń tabıǵı nátıjesi retinde biledi» degen tujyrymyn aıan ete kele, kidirtpeı sheshimin tabýǵa tıis máselelerdi tizbe­ledi. 1920 jylǵy 11 qańtarda Oıyl ýálaıatyndaǵy Qyzylqoǵada Alashorda Batys bóliminiń keńes ókimetiniń ókilderi qatysqan otyrysy boldy. Shyǵys maıdany 1-shi armııasy Áskerı-revolıýsııalyq keńesiniń (RVS) ókili Evgenıı Naýmov pen Qazrevkom ókili Nysanǵalı Begimbetov alashordashylardy Keńes ókimeti jaǵyna naqty túrde shyǵýymen quttyqtap, al­da turǵan máselelerdi tujyrymdady. Olar­dyń túıgen qorytyndylaryna sáı­kes (Alashorda úkimetiniń Qazrevkomǵa qosylatyny jáne Alashorda áskerı bólim­deriniń Oral maıdany joıylǵansha tatar qosyny quramynda bolatyny, soǵys oljalary esepke alynyp, Qyzyl armııanyń muqtaj bólimderine beriletini, taǵy basqa mańyzdy máseleler jóninde) sheshimder qabyldandy. Hattamaǵa Alashorda Batys bóliminiń tóraǵasy Jansha Dosmuhamedov pen Qazaq áskerırevkomynyń ókili Ny­sanǵalı Begimbetov qol qoıdy. Alaıda ózin jeńimpaz sanaıtyn keńestik bılik buǵan kóńil aýdarǵan joq. Qazrevkom 1920 jylǵy 5 naýryzda «Qazaq ulttyq «Alashorda» úkimetiniń Batys bólimin joıý týraly» másele qarap, alashorda basshylaryn «sovet bıligi Qazaq ólkesinde neǵurlym bekem ornyqqanǵa deıin qazaq­tyń eńbekshi buqarasynan oqshaýlaý» jóninde qaýly aldy. Qazaq halqynyń sovet ókimetine tilektestikpen qaraıtyn bóligi men ortalyq aýdandardan qonys aýdaryp kóship kelgender (pereselender) Alashordanyń belsendi qyzmetkerlerine «jaýyǵyp qaraıtyndyqtan, olardy rev­­kom músheligine de, basqa jaýap­ty ju­mystarǵa da usynýdan bas tartatyn­dyq­tary» jóninde sheshim shyǵardy. Qazrevkom Batys Alashordanyń jaýap­ty qyzmetkerlerin Orynborǵa shaqyrdy, so­syn Jansha Dosmuhamedov, Halel Dosmu­hamedov, Isa Qashqynbaev, Kárim Jálenov, Berkinǵalı Atshybaev beseýin Máskeýge jiberip, taǵdyrlaryn Búkilreseılik Or­ta­lyq Atqarý Komıtetiniń sheshýine qal­dyrdy...

Ákimshilik-terrıtorııalyq qurylymy qalyptasqan, turaqty armııasy bar, uzaq­qa sozylǵan kelissózderden keıin bel­gili bir sharttarmen keńes jaǵyna shyq­qan Batys Alashordanyń qyzmetin toqtatyp, múldem taratyp jiberý úlken tarıhı oqıǵa edi. Bul jaıt HH ǵasyr basyndaǵy alǵashqy orys revolıýsııasymen birge ushqyndap, bir múshel boıy damý úderisin bastan keshý arqyly ult-azattyq qozǵalystyń jeńisti belesinde shańyraq kótergen Alash Ordasyn túgeldeı joıý retinde baǵalandy. Sodan beri júz jyl ótti. Biraq Alash rýhy óshken joq. Qoz­ǵalys keńestik platformada astyrtyn jalǵasty. Azattyq murattaryna adal azamattar tap týyn kótere júrip, árdaıym ult múddesi úshin kúresti. Alash ıdeıasy egemendik murattarymen de úılesip ketken, ol kúni búginge deıin jańa turpatty táýelsizdik kúreskerlerine el ıgiligine qyzmet etýdiń sara jolyn kórsetip keledi.

Beıbit QOIShYBAEV,

jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty