Áıgili ánshi, Qazaq KSR-niń halyq ártisi Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń esimi Mádenıet jáne sport mınıstrligi bekitken onomastıkalyq tizimnen syzylyp tastalǵan kórinedi. Qazaqstannyń batys óńirine tán Muhıt án mektebiniń iri ókili, 1934 jyly Almatyǵa kelgennen bastap búkil ómirin ónerge arnaǵan, júzdegen shákirt daıarlaǵan qaıratker ustaz, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, ańyzǵa aınalǵan Ǵarekeńe – Ǵarıfolla Qurmanǵalıevke qııanat jasaý degen oıdyń ózi aqylǵa syıymsyz kórinedi.
Máseleniń mánisi
Oqıǵa bylaı bolǵan eken: Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń týǵan jeri – Batys Qazaqstan oblysynyń Qaratóbe aýdanynda aýdandyq mádenıet úıi kúrdeli jóndeýden ótedi. Sóıtip, jańarǵan mádenıet oshaǵyna áıgili ánshiniń esimin berý týraly usynys aıtylady. Aýdandyq «Qaratóbe óńiri» gazetiniń №17 sanynda «Mádenıet úıine Ǵarıfolla esimi suranyp tur» degen taqyryppen maqala jarııalanyp, ony aýdan halqy da túgel qoldaıdy. Biraq osy tusta respýblıkada bekitilgen arnaıy onomastıkalyq tizimge Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń esimi kirmeı qalǵany belgili bolady. Bul, árıne, talaı jurttyń narazylyǵyn týdyrdy.
– Bizdiń qolymyzda Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet mınıstrligi usynyp, Premer-Mınıstrdiń Kabınetinde bekitilgen arnaıy tizim bar. Onda 345 adamnan turatyn tarıhı tulǵalardyń tizimi, 380 jer-sý ataýy berilgen. Mine, osy tizimde Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń esimi joq ekeni ras. Biz óz tarapymyzdan bul tizimdi tolyqtyrý týraly usynysymyzdy berdik, - deıdi Batys Qazaqstan oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń onomastıkalyq jumystar jáne kórneki aqparattardy baqylaý bóliminiń bas mamany Izbasar Jumaǵalı.
Qobylandy bar, Er Tarǵyn joq...
Biz, árıne, mınıstrliktiń tizimimen muqııat tanysyp shyqtyq. «Uly daladan» bastalyp, Qostanaı oblysy aýmaǵyndaǵy tarıhı jer ataýy Yrystomarǵa deıin sozylǵan tizimge Batys Qazaqstan óńirinen Beketaı qumy, Jaıyq, Derkól, Taqsaı, Tastóbe, Shaǵan, Han toǵaıy ataýlary enipti. Al kóne dáýirlerden kúni búginge deıingi ult tarıhynda esimi qalǵan tulǵalar tizimi b.z.d. VII ǵasyrdaǵy Turan eliniń áıgili bıleýshisi Alyp Er Tońǵadan bastalyp, Olımpıada chempıony Anatolıı Hrapatyı men Jeltoqsan qaharmany Qaırat Rysqulbekovke deıin jetken. Iаǵnı tarıhtaǵy handar men bı-batyrlar, óner ıeleri men qoǵam qaıratkerleri, sport sańlaqtary da qamtylǵan. Tizimdegi eshbir tulǵaǵa qarsy ýáj aıta almaısyz.
Biraq bul tizimdi halqymyzdyń arǵy-bergi tarıhynda barlyq tulǵalar qamtylǵan, eshkimdi alyp-qosýǵa bolmaıtyn aqyrǵy aqıqat dep aıtýǵa da kelmeıdi. Mysaly, bul tizimde qazaqtyń batyrlar eposyndaǵy Alpamys pen Qobylandy kirgenimen, Er Tarǵyn qalyp qoıǵan.
Belgili aqyn-aǵartýshy, ulttyq baspasózdiń basynda turǵan tulǵalardyń biri, Alashorda qaıratkeri Ǵumar Qarash ta bul tizimge kirmeı qalǵan.
«Kókireginen ásem ánniń
kók muhıtyn shaıqaǵan,
Eı, Ǵareke!
Qasıetti qazyna jyr, baıtaq án!» – dep Tólegen Aıbergenov jyrǵa qosqan qazaq án ónerindegi qubylystyń biri Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń de umyt qalǵanyn joǵaryda aıttyq.
Árıne, onomastıka máselesinde memlekettik baqylaý, ıdeologııalyq nusqaýlyq kerek ekendigi sózsiz. Bir kezderi «atamnyń aty – aýylǵa, kókemniń aty – kóshege» degendeı óreskel oqıǵalar da kóbeıip ketkendigi shyndyq. Joǵarydaǵydaı tizim osyndaı orynsyz oqıǵalardy boldyrmaý úshin jasalǵany da sózsiz.
Biraq, mundaı tizimder «aıttym – bitti, kestim – úzildi» degendeı qatyp qalǵan qasań qaǵıda bolmaýy qajet qoı. Osy ispen aınalysatyn tıisti laýazymdy mekemeler men jaýapty adamdar oryndy usynystardy eskerip, tizimdi tolyqtyryp, halyq pikirine de qulaq asyp otyrsa deımiz. Áıtpese Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń esimi respýblıkalyq tizimnen qaıta-qaıta syzylyp qalýy, jergilikti jáne respýblıkalyq BAQ betinde jarııalanǵan narazy maqalalarǵa tıisti mınıstrliktiń nazar aýdarmaı, máseleniń mánisin túsindirip jaýap bermeı otyrǵany Prezıdentimiz aıtatyn «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna saı kelmeıtini túsinikti.
El pikiri eskerilgeni jón
Jalpy, onomastıka máselesindegi olqylyqtar tek qana joǵarydan ketip jatqan joq. Máselen, joǵarydaǵy tizim elimizdiń ár óńirinen joldanǵan usynystardyń negizinde jasalatyny anyq. Endeshe, keıbir elge belgili tulǵalardyń tizimge enbeı qalýy – usynýshy jaqtyń álsiz argýmenti men tabansyz pozısııasynan bolýy da múmkin.
Aıta keteıik, «joǵarydan kelgen tizim» jergilikti mekemeler men mamandardyń aýyzdy qý shóppen súrtip, shóp basyn syndyrmaı otyra berýine de jol ashty.
О́zimiz anyq kýá bolǵan birer jaıt eske túsedi. Batys Qazaqstan oblysynyń Aqsaı jáne Oral qalasynda Jolbarys batyr Toryulynyń atyna kóshe berý týraly usynys jıyrma jyldan beri eskerýsiz qalyp keledi. Jolbarys Toryulynyń XVIII ǵasyrdyń tarıhı tulǵasy ekenin, qazaq-orys qatynastarynda úlken orny bolǵanyn Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń sol kezdegi basshysy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Hangeldi Ábjanov resmı hatymen bekitip bergen. Batyrdyń saýyty Bórli aýdandyq mýzeıinde saqtaýly tur. Jolbarys Toryulynyń zıraty Qazaqstannyń kıeli jerleri tizimine enip, «óńirlik qasıetti nysan» atanǵan. Buǵan qosa Aqsaı qalasynyń Chıngırlaýskaıa kóshesiniń 157 turǵyny, Oral qalasyndaǵy Juldyz shaǵyn aýdanynyń aty joq shaǵyn ǵana №9 kóshesiniń 59 turǵyny tıisti jınalys ótkizip, hattama toltyryp, ózderi turatyn kóshege Jolbarys batyrdyń esimin berýdi suraǵan. Berilmedi. Eń basty ýáj – úkimettik tizimde joqtyǵy.
Qaztalov aýdanyna qarasty Kókterek aýylynyń mektebi ujymy osy bilim ordasyn ashyp, irgetasy qalaǵan Saqyp Aqbaevtyń esimin surap júrgenine de talaı jyl boldy. Saqyp Aqbaev – 1880-1956 jyldary ómir súrgen qazaqtyń aldyńǵy tolqyn muǵalimderiniń biri. 1949 jyly Lenın ordenimen marapattalǵan, 1955 jyly Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen muǵalimi atanǵan aǵartýshy, ańyzǵa aınalǵan ustaz. Kókterek turǵyndary, ásirese ustazdyń tálimin alǵan aǵa býyn Saqyp Aqbaevtyń parasaty men adamgershiligin ańyz etip aıtady. Qarap tursaq, aýyl mektebine esimin berýge ábden laıyq-aq tulǵa.
Dál osyndaı muǵalim, Alash kósemderiniń biri Jahansha Dosmuhamedulyna sabaq bergen Qurbanǵalı Súıerbaevqa Jympıty aýylynan kóshe berý týraly halyq usynysy da álgindeı sebeptermen iske aspaı keledi.
Minekı, kórip otyrǵanymyzdaı, basqa jerdi qaıdam, Batys Qazaqstan oblysynda «osy óńirden shyqqan tarıhı tulǵalardy ulyqtaýǵa ortalyq bılik únemi kedergi jasap otyr» degen kózqaras qalyptasyp keledi. Bul jaqsy emes.
Máseleniń sheshimi
Sonymen, Qaratóbe aýdandyq mádenıet úıine Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń esimi berile me?! Bul másele qalaı sheshilmek?
– Eldi mekender men kóshelerge, mekeme-uıymdarǵa ataý berý, kisi esimin berýdiń ózindik tártibi bar. Ol úshin Qaratóbe mádenıet úıiniń ujymy jınalys ótkizip, hattama toltyryp, qoldaýshylar qolyn qoıyp, tıisti qujattardy bizge usynýy kerek. Bizge mundaı qujat túsken joq. Al Ǵarekeńniń esimi úkimet bekitken resmı tizimge enbeı qalýy – jóndeýge bolatyn, kezdeısoq ketken qatelik dep oılaımyn, – deıdi Izbasar Jumaǵalı.
Izbasardyń aıtýynsha, jaqynda onomastıka máselesi boıynsha zań talaptaryna ózgeris engizilýi múmkin. Iаǵnı aýyl men aýdan deńgeıindegi ataýlardy qoıý, ózgertý, qaıta ataý quzireti oblys deńgeıinde, oblystyq ákimdik pen oblystyq máslıhattyń birlesken sheshimimen júzege asýy yqtımal kórinedi.
Osy maqalany jazý barysynda Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń nemeresi, Qazaq ulttyq óner akademııasynyń dosenti Merýert Qurmanǵalıevaǵa da habarlastyq.
– Iá, memlekettik tizimge Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń enbeı qalýy meni de alańdatyp otyr. Bolashaqta atamyzdyń murasyn, eńbegin nasıhattaýda, túrli baıqaýlardy ótkizýge kedergi bolar ma eken dep ýaıymdaımyn. Búginde Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń atynda Almaty qalasynda berilgen shaǵyn kósheden basqa eshteńe joq. Shyǵarmalary da talan-tarajǵa ushyraýda. Mysaly, atamnyń ónerdegi serigi Júsipbek Elebekovtiń esimi olar qoıan-qoltyq birge qyzmet etken Almaty estrada stýdııasyna berildi. Onomastıkalyq tizimge de engizilgen. О́ner adamdaryn bulaı alalaýǵa bolmaıdy ǵoı, – deıdi Merýert Sanatqyzy.
Batys Qazaqstan oblysy