Suńǵyla syry (Esse)

Delebe qozdy. Roman jelisine jelim­deldi. Dereý qalamsabyna júgirmek bop, mármár erneýden sý shylaǵan jambasyn jeńil qaqqyshtap kóterile bergende tý syrtynan tanys daýys sańq ete qaldy.

– Assalaýmaǵaleıkúm, Muha!

– Týsyryla burylmaı-aq jatyp Sábıt qurdasy ekenin sezdi:

– Ýaǵalaıkúmassalam, Sábe!

– Qushaq jaıysyp, qoltyqtasa silik­­pelesip, baıaǵynyń batyrlarynsha tós­terin ıtere tartyp túıistirip, nedáýir tu­ryp qalǵany. Myq shegedeı myqtanǵan Mu­qań, seldirlenip quıqasy qyzara bó­rit­ken tóbesin uzyntura Sábıttiń ıek tu­synan tartyp bosatty da keýdesin kere aýa qarpydy. Shattanǵan qos júrek ekeýin de demmen býyp, ejil-qojyl býsantyp jiberipti. Mańdaılary jipsigen. Yssy kúnnen emes árıne!..

– Muqa-aý, qalyń oıda otyryp, qa­pyda shyqqan daýystan jazbaı tanǵa­nyńyzǵa ǵajap qalǵanym...

– Naǵyz mańǵazdyń sálemi de dara shyǵyp, áýezi ata-baba amanatyndaı bop ýildeıtinin seniń daýsyńnan ǵana ajyratamyn ǵoı. Shatastyra almaımyn.

– Al men sizdiń únińizden baıaǵy saq-ǵundardyń bebeýlegen tylsym sary­nyn ańǵarǵandaı bop, tipti Shyǵys han­nyń daýysyn ajyratyp degendeı, bo­ıym ysynyp-kúıip, degbirim qashyp sasqa­laqtap, sabama áreń túsetinimdi osy syrtta moıyndaıynshy.

– Kelshi onda! – dep Muhań oń aıaǵyn serpilte artqa tirep, keýdesin alǵa kere umsynyp, qos qolyn álemdi syıdyrar­daı keń ashyp edi, ǵalym qurdasy da qu­laı tónip, yqylastana shyrmatylypty.

– Áı, qazaqtarym-aı! – dedi, Muhań qystyǵa sańqyldap.

Qos daýys bóten aspandy jatsynbaı, sharyqtap uzap, sharby bulttardyń qana­tyna iligip, ilgeri ilese júzgendeı me!..

Baqytjamal elden tórkini qoparyla kóship kelgendeı, synaptaı syrǵyp júr. Almatyda barmaǵyn jalap júrgendikten bolar, as máziriniń baılyǵyna Sábıt kón­dikken qalyppen onsha elikpeı, áńgi­me aýa­nyna berilgen-tin. Bir kezde das­tar­qanǵa betinde qoı basy dirildegen úıme tabaq et qoıylǵanda, tańdanysyn te­jeı almady:

– Aıagózde otyrǵandaı boldyq qoı!

– Bizdiń Baqań syıly qonaqtan kádeli bas aıyrmaıdy! – dep Muhań báıbishesin kózimen aımalady.

О́tkir pyshaq Muhań qolynda oınap, et qııalaı, japyraqtana ári suryptala tý­ralyp jatyr. Kim-kóringenge bu­laı kishi­reımeıtinin biletin Sábıt yqy­la­­sy­na elitip, asaý tulǵanyń meıi­ri­mi­ne qalaısha bólenip júrgenine ish­teı yńǵaı­syzdanyp, bas quıqasyna py­sha­ǵyn aıyr­bastap almaq bolyp edi, kónýshi me edi, ózi támamdady. Taǵy bir oıy «ǵulama oı­shyl jazý ústeline otyrar aldynda et pen shaıǵa keńirdektep toıyp alýshy edi. Sonyń keri me, mynasy... qol baılaý bolmadym ba?» – dep ár mınótin bos­qa rásýá etpeıtin klassıktiń júzine jas­qanshaqtap kóz qyryn saldy. Kóńil úrkektigi tyıyldy. Muhań «alsań­shy, alsańshy», – deı otyryp, ózi de súı­sine qarbytyp jatqandaı. Etene jaqy­nymen, jaqsy kóretin adamymen osylaısha tábettene túsip, táýir toǵaıyp alatynyn eskerip, qonaq ta qolqa saldyrmaı aragidik quıryq-baýyrdy da qosyp soqty.

Bularǵa Edige keshteý qosyldy. Sa­parlap oralǵan beti. Sábıt aǵasyna sálem berip, qushaǵynan bosap oryndyqqa otyra bergende onyń kóńili bosaǵanyn sezgen ákesi «shettegi qazaqtar ásershil», degisi kelip oqtalyp, áńgimeni basqa arnaǵa buryp jiberdi:

– Sábıt, sen, biz qusap uzaq merzimge shet jerde tura alar ma ediń?

– Qıyn, qıyn... – dep kúmiljigen Sá­bıt únsiz qalýdy jón kórmeı tejeliń­kirep til qatty. – Tóze almas edim... Qaı­ranmyn túge, Chehov, Gorkıı, Býnın, Býl­gakov, Pasternak, bizden Muhtar, taǵy kimder edi? – dep suraýly júzben ańta­ryldy da sózin mysqyl aralastyra biraq shynaıy oıymen ústedi:– Uly jú­rek­tiler jer dú­nıege syımaıdy bilem!

Muhań myrs etti de tereze shynysyn tumsyǵymen túrtkilep, sarala denesin jasyl baqtyń kógildir baýynan sýyra áreń kózge iligip, mańaıyna sulýlyq nu­ryn shashyp, balań múıizin erkeleı shaı­qap sálem bergendeı ádetimen bir ornynda typyrlap turǵan elikti Sábıtke nuqyp kórsetip:

– Áne, Sábıt, ormanshy-ǵalym eken­di­gińdi elik te sezip tur, – dedi balasha qýa­nyp.

– Bul ózi asyrandy elik pe? – dep Sá­bıt tańyrqaı bastaǵanda Edige onyń úı ma­ńyndaǵy toǵaıshadan zerigip ketkende osylaısha adamdarǵa kelip esendesetinin, qazaqy qalypty súıetinin, áldebir meıi­rimdi ańsaıtynyn asyǵys tizbelep aıtyp bergen. Sosyn:

– Bul ózi sizdiń Torǵaı jaqtyń kıigi­ne de uqsap ketedi keıde. Josyltyp, yr­ǵyp, tanaýyn jelmen kere sekirip quı­ǵyt­qanda, baıaǵy radıasııadan jazyqsyz qyrylǵan jarty mıllıon kıikti kóz aldyma tosady.

– Iá, Torǵaı dalasynda qyryldy ǵoı. Osy taqyrypqa óziń «Azattyq» radıosy arqyly keń kósilip jer júzindegi qazaqtardy qulaqtandyrdyń ǵoı. Semeı polıgonynan saqtandyra sóıleýiń óz al­dyna, Edige! Ol jaqqa, Abaı baba­myz­dyń 150 jyldyq mereıtoıynan basqa ýaqyttarda da talaı baryp, ormandaryn aralaǵanda el qarııalarynan estip-túıgenderim óz aldyna, – dep Sábıt kó­zi­niń bir qıyǵynan qazaq eliniń túrli zoba­lańdaryn aýyr tamshylatqandaı bop úni báseńsip, kemirile kúrsindi.

– Sender ózi, durys qazaqsyńdar-aý, tegi, – dep Muhań as batasyn tógilte ja­­sap, áldene kóp oıǵa elikkendeı hám naı­zasyn ańsaǵan bahadúrdeı aıbattanyp, múmkin qalamy-qarýyna qol sa­lý­ǵa ójettene umtylǵandaı bop, áıteýir múl­de basqa keıippen tanymastaı túrlenip sala bergen edi...

Áregidikte dóńbekship, jaǵany sha­paq­­tap uryp, keıde tolqynymen aq kó­bik­tene alasuryp, adam minezine túr­lishe oı salatyn teńiz-doly sabasyna túsiń­kiremeı kúńirenip jatqan. Jazýshy túsi­nedi teńiz janyn. Jazýshyny da ol baýyr basyp qalǵandaı. Ekeýi de tynshymaıdy. Kúrkireıdi. Sarqyraıdy. Bir-birinen bir­deńe suraǵysy keletindeı, ańysyn ańdı­dy. Biraq ekeýi de ákki, syr aldyrtpaıdy...

Bular jaǵajaıda jatyr. Kún kúıdirip tur. Kúnqaǵardyń kóleńkesimen júgirgen samal ǵana janǵa des. Asaý tolqynmen etekke túrilgen maıbalyqtarsha qujy­naǵan adam. Ekeýi de jaıma sákide su­lap jatyp, únsiz kúıde oılarymen arpa­ly­satyndaı. Teńiz lebi keńsirik ji­bi­tip, tynys ashady. Bir sát Muhań de­ne­­sin yrǵap kóterilip, tikesinen qaq­shı­dy. Tán saýlyǵynyń, dene shyny­ǵýy­nyń dálelindeı, jalpaq jaýyryn bul­ǵa­lana qazdıyp, ıyq bulshyq et­teri bultyldap, keń keýdesin kere ish­ke dem jutty. Qara kózildirigin sy­py­ryp, teńiz ótine ǵashyǵyna kóz sal­ǵan­daı qumarlana súzildi. О́ziniń Ala­kólin elestetti. Teńiz ben kól. Ekeýi de sýynyń kókshildigimen, keıde daýyl sapyrǵandaǵy jasyldyǵymen uqsas­taı. Áne, Jońǵar Alataýy, Jońǵar qaq­pasy... Beıne Alakóldiń aıdynyna qu­martqan qalmaqtar sýdan jan sha­qyr­­maqqa bekingendeı atoılap salyp ke­ledi. Alakóldiń kıesi bar, qazaǵynyń qo­lyn tas-túıin qylyp, sý betimen jeńil syrǵyta attandatyp, ózi qarsy turǵyzǵan tolqynymen jaý shabýylyn tejep, tu­qyr­typ, tabanynyń astyna salyp berdi. Quddy, sý patshasy Súleımen de kómekke kelgendeı... Jońǵarlar jalpasynan ońbaı tústi...

Sábıt myna Muhańnyń qalyń oıyn oqyp bilgendeı, syrtynan baǵyp, masaırap jatyr. Endi bir sát bul da túzelip otyryp, teńizge oıyn qotarǵyzdy. Qap­­taldasyp qazdıǵan ekeý. Birin-biri umyt­­qan, oıdy serik etken. Ǵalym ózi­niń Qońy­raýly ózenine sýǵa túsip júr eken... O, ǵa­jap anadaı tustan Mirja­qyptyń tóbesi bir batyp, bir shoshaıady. Aqteńizdiń sýyna túsip, kanalyn qolmen qazǵan alash arysy «ózimniń sýym, ózimniń sýym», – dep áýpildekteı daýystap, qulashtaı júzip tym ári uzaı bergen. «Oralyńyzshy!»- dep qımas­tyqpen bul qala bergen. Aq tilek, adal nıet, jalbaryna ótiný... qurdymǵa ket­peıdi eken. «Alashym, qazaǵym!» dep urandatqan Mirjaqyptyń múrdesi týǵan topyraǵyna arýlap qoıylǵan. Endi onyń jalǵyz qyzy Gúlnár apasynyń daýysy estile bergende, Muhańnyń sańq etkeninen Sábıttiń oıy bólinip ketti.

– Gúlnár Mirjaqypqyzy apamyzǵa to­pyraq sala almaǵan ókinishim basylý­dyń ornyna údeı beretini nesi, Sábıt-aý?

Ǵalym óńim be, túsim be degendeı qur­­da­syna tańyrqaı qarap, ekeýiniń oı sabaq­taýynyń ózi dálme-dál túsip, tipti bir adam týraly túıindelgenine qaıran qalsyn. Biraq áserlengenin Muhańa sezdirmeı:

– Shańyraǵynda duǵa oqyp, bata ja­sadyńyz! Kóńilge medet etińiz! – dedi ál­gi sıqyrly sezimniń sergeldeńinen sy­tyl­maǵan kúıi. «Bul oı uqsastyǵy tegin emes, tegin emes», – dep ol Muhańnyń so­­ńynan ergen kúıde, qaqpaqtaı jaýy­rynynan áldene kórip-bilgendeı sııaq­tanyp, teńiz sýyna qosarlana kúmp etken. Tolqynǵa qarsy qos qazaq josyltyp, qushyrlana qulash uryp, joıqyndap barady. Aqkóbiktengen qos iz buıralana aıqyndalyp, baıaǵy egemendik úshin kú­resken qazaqtyń qalyń qolyndaı bolyp, aıbarlanyp ári aıbyndanyp jotalana túsýde... Kádimgi joryqta kósilgen jylqy jalyndaı shýdalanyp...

Taý silemderiniń jolbarys terisindeı alapestenip, týyrlyqtaı tuıyqtalǵan tusy edi. Kózge qanyq boıaý jaǵatyndaı. Tabıǵatqa toıymsyzdyqtan jan túlegen. Elikpeý – kúızelis nyshany, beti aýlaq. Myna qurdastar, jaraǵan, jymyńdasyp, birde kezek berisip, keıde tizgin tejemeı, aýyzdyq shaınaı tarpynyp, oı men sóz qaıshylasyp jatqany. Ushy úsh­kirlene qıylyp, ústińgi erindi ántek jap­qan qoıý da sulý murt ekeýiniń óńine áńgime yńǵaıyna qaraı sustylyq pen jaı­darylyq tabyn eselep tabandatatyndaı ma? Biraz syrlary murt astynda jybyrlap jatatyn sekildi.

Qyzyqqa qarańyz. Qurdastar dirilsiz qaldy. Taý asqaryna eltigen. Tómengi baý­raıda jazyq dalanyń túsip qalǵan ulta­raǵyna uqsas jap-jasyl, shóbi tyqyrlana qyrqylǵan alańqaı kósiledi. Biri taýǵa, biri dala pishimine nazar jyǵyp, oı júl­gelegendeı. Muhańnyń ańsaǵany: Baqanas ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy Barshatas aýyly edi. Al sezim jetegindegi Sábıttiń kók­segeni: Qyzbel taýy men oǵan enshilese ja­bysqan Qyzemshek qyratynyń qyzyq taǵ­dyrly qatparlary edi. Ebil-sebil sezim ıirimderi... Dala men taýdy saǵynady. Ar­mandatady. Dál qazir sol ańsarlaryna je­tip jyǵylar ma edi, deseıshi. О́z taýyn bıik­tetkisi keledi, óz dalasyn keńeıtkisi bar.

– Dalamdy saǵynyp júrmin! – Muhań muńaıǵandaı bolyp, on saýsaǵynyń aq­jem­dengen ushtaryn bytyrlatyp syndyryp qoıdy.

– Qyzbel men Qyzemshegim túsimnen shyqpaıdy! – Sábeń uzyn boıyn odan ármen kerip, taý silemderine óńeshin sozyp yntyqty.

Ekeýin de oı meńdeı túsken. Áne, Mu­­­qan­nyń jalǵyzy Muhtar, óziniń Ma­­­ǵa­ýııa atasynyń Narqyzyl atynyń ja­­lyna jarmasyp, jeldeı ushyp bara­dy... Dalamen jarysyp júıtkıdi... Tip­ti Eýropany adaqtap ótip, odan ári Taı­býrylsha atylyp muhıt asypty... Al úsh jasar Sábıt maıdanǵa attanǵan ákesiniń túrin bilmeıdi. Alty jastaǵy Saılaý aǵasy eńiregen qalpy bir qolymen muny súringen jerinen turǵyzyp, ekinshi qolymen Jibek anasynyń baýyryndaǵy qyzylshaqa sábıdiń (búgingi Raqysh qa­ryn­dasy) súıretilgen jaıalyǵyn jıys­tyra ákesine qol bulǵaıdy... Soǵys ót­ti, Jeńis keldi. Áke joq! Habarsyz. Úzilmegen úmit shoǵyn Sábıttiń uly Aıbek úrlep, Be­larýs jerindegi baýyrlastar zıratynan Baızaq atasynyń qorym topyraǵyn ákelip, jaryn kútip jatqan ájesiniń qa­syndaǵy bos orynǵa kapsýla túrinde jaı­ǵastyrdy... Taǵy bir ýysyn óziniń týǵan Qyzbelindegi ata-babalar beıitine amanattady. Qazir sol topyraq Voronejde atylǵan alash arysy, óz atalasy Seıdázim Qadyrbaevtyń jat jerden ákelingen zırat úgindisimen birge qońsylas etip osynda «jerlen­gen». Alashtyń osy zerek zańgeri Seı­dázim eskerýsiz qalyp bara jatqan soń Gúlnár Mirjaqypqyzyna zertteý maqala jazǵyzyp, Muhań qolyna tap­syrǵanda ile «Juldyz» betine jarq et­keni umytylar ma, sirá?

Qurdastar oryndarynan turyp, yl­dıǵa qaraı yńǵaılandy. Kilt etken tizesin aýyrsyna tiktegen Muhań segiz kózinen shanshyp, jambasyna ınedeı qadalǵan áldene pispekten kózin sharadaı etip ash­ty da qıralańdaǵanyn sezdirgisi kelmeı eńiske ıreleńdeı túse berdi. «Ǵumyr bo­ıy ústelge jelimdelgendeı bolý – ońaı ma! О́zime de belgili jaıt», dep ishteı aıaýshylyq tanytqan Sábıt te uzyn sıra­ǵynyń bosańsı bastaǵan baltyryn nuqyp jiberip, qan júgirtti.

– Beý, jazyq dalam-aı! – dedi Muhań tep-tegis alańqaıǵa tabany tıgende shat­­tanyp. – О́z dalama qaıdan jetsin! Bi­raq kúlli Eýropanyń maıdan dalasyn eti­gimen keship ótken meniń jaýjúrek batyrlarymnyń tabany tıgen-aq shyǵar osy jerge. Meniń de tabanym jelimdelip tur osynda. Múmkin, baıaǵy úndister je­rine de jetip jyǵylarmyn...

Sábıt erkinen tys suraq qoıdy:

 – Muha, elge qashan qaıtasyz?

– Qaıtpaımyn! Múmkin, kúlim Atlan­tıka muhıtyna shashylar...

* * *

Kúmis bulaq... (Sılver Sprın). Ká­dimgi óz aýylynyń keskinindeı kerim-aq. Aınalasyna qaraǵan saıyn kózi jaı­naıdy. Júregi jazýǵa tutanady. Osynda qonys aýdarǵaly, bul ekinshi mekeni. Vashıngton onsha qashyq emes. Aralas aǵashy molynan uıysqan tynysh tus. Atynyń ózinen toǵaı arasynan jylys­taı júgirgen bulaqtar syńǵyry sezile tańyrqatyp esińdi elegzitetindeı. Týǵan jerindegi ár butanyń túbinen jylt etip kórinip jylansha jybyrlap aǵatyn ba­la bulaqtaryn saǵyndyrtady. Bozbala sha­ǵynda ózindeı bop jalań aıaq júgirgen jalqy bulaqtaryna bas qo­ıyp, simirgisi kep ketedi. Dámi she? Bal­daı edi ǵoı. Myn­da da sol dámge uqsas. Biraq... Qaıdan je­týshi edi. Muhań tam­sana jutynyp qoıdy. Ernin aqtyq ret qaı bulaq sýy shylar eken?.. Ákesi atyn sýaryp, anasy sý alǵan kúmis bulaq bálkim, buıyra qoımas... Qabaǵy túsińkirep kirpigin japqan janaryn keń ashyp, oıdan sergip, óz tirshiligine qyzyna da qyzyǵa qushaq ashqan aınalasyn marqaıyp sholýlady.

Aqpan basy bolsa da jumsaq tabı­ǵat­tyń janǵa jaıly jadyrǵan kúni sylań­daıdy. Áli sıdań, biraq keıbiri jasyl jasaýyn qys yzǵarynan da qorynbaı mo­lynan kózqýnaqty etip, jaımalaǵan ­alýan aǵash shoǵyry búrkemelegen ashyq sa­ńylaýdan kádimgi qazaq kıiz úıiniń túńligi túrilgen. Búgin seksenge tolǵan. Tosyn syıǵa elegizip, júregi shym etip, muhıttyń qıyr qaptalyndaǵy qazaqy qalypqa tań-tamasha kúıde edi. Qalyń top ózine qarsy júrip kep, toı qushaǵyn ashyp, birtýar qazaqty tik kóterip aldy da kıiz úıge qaraı qol ushyna salyp, han kótergendeı etip, qıqýlata josyltyp bara jatty.

– Týǵan topyraǵyna aýnatý kerek!

– Ámirıkán qaıda, Barshatas qaıda?

– Qazaqtyń kıiz úıi qaıda bolsa, sonda qazaq jeri!

Jylqy soıylypty. Qazan kóterilgen. Jas ettiń ıisi aınalany alyp ketipti. Muryn jarady.

– Bul qystaı qońdaǵan baıtalym ǵoı, – dep Nuraly baladaı máz Muhańa qa­rap kúlim qaǵady. – Sizge sezdirmeı sekse­nińizge shalyp tastadym.

Mańaı bul sózge dýǵa tıgen ottaı dúr­kiredi. Qýyrdaqtyń kókesi áli alda ekenin, myna Edige men Nuralynyń Qazaqstandy shaqyryp at shaptyryp, kúres saıystyryp, aıtys arqyratyp, kúı tógildiretin alapat toıdy aldaǵy jazǵa belgilegenin, sol dastarqanǵa soıylatyn tý bıeni de semirte bastaıtynyn julqylaı jamyratyp, ulttyń ulylǵyn pash etisti. Kúlki, ázil qaljyń Kúmis bulaqtyń syńǵyryn eselep, osynda joıylyp ketken túp tamyrly úndisterdiń atamekenine quddy, qazaq qotaryla kóship kelgendeı, pah shirkin, dýman mazdap júre bergen.

Muhań qoıý ósken kıparıstiń japy­ra­ǵyna bet sıpatqandaı bolyp, shetke sál ońashalanǵanda qalta telefony tolqyn­dana tyz etti.

Kádimgi óz Sábıti! О́zi tektes tegeý­rin­di ǵalym. Sońǵy kezde óz ómirbaıa­nyn órimdep, qalam terbep júr. Áp-áde­mi sóz­­deri úıirilip túsedi. Keshe ja­zyp jibergen seksendik sálemindegi qor­­­ǵa­syndaı oılaryna uıyǵan. Qazaq áde­­­bıe­tindegi úlesin álemdik deńgeı ól­shemi­men bezbendep, utyrly túıin ja­sapty. Qamqor kóńili sheksiz. Biraq yqqa jyǵyla salmaıtyn torǵaılyq márt mi­­ne­zinen, kesimdi pikirinen aınymaıdy. Za­mandasynyń «Juldyzben» ózge mer­zimdi basylymdardaǵy týyndylaryn tań­­dana oqyp, tamsana baǵalaıdy. Sábıt te sek­senniń seńgirine ózimen qanattasa kóte­rilgeli tur-aý! Seksendegilerdiń syry qu­ryq boılatar ma?

Birde Sábıt óziniń jazýdan buryn ǵylymda tanylǵanyn astarly synalap, jazýshylyq eńbek pen ǵylymı jumystyń qaısysy qıyn degen yńǵaıda suraq bala­latqan. Árıne, jaýaby daıyn edi: «...Ǵylym áldeqaıda aýyr. Qalaı deseńiz de, kórkem shyǵarma – bastan shyǵady. Al ǵylymı zertteý... tastan shyǵady», – degen. Sábıt te razylanyp basyn ızeı tús­ken... Sosyn ol daýysyn kúrt kenep, Abaı babasynyń: «Adamshylyqtyń aldy – mahabbat, ǵadelet, sezim... Sezim kimde kóbirek bolsa, ol kisi – ǵalym, sol – ǵaqıl», – degen ǵaqlııasyn taqpaqtap jibersin.

Sol joly eki dos ǵylym men jazýshy­lyq­tyń baılanysyna qatysty biraz oı bólisken. Áli esinde Sábıttiń taǵy bir shy­ǵarmashylyq óreli áńgimesine oraı óziniń de kósile túsinik bergeni. Álbette qazaq ádebıetin Ábish Kekilbaev pen Tólen Ábdiksiz elestetýdiń múmkin emestigin tereńnen túıindep, qos talanttyń shyǵar­mashylyǵy múmkin, sheneýniktik laýazymdarmen noqtalanbaǵanda, tipti aryndy, eren aıshyqty bolatynyna kýálik etken edi-aý!

Sábıtti nege osynshama janyna jaqyn tartatynyna bas qatyrmapty. Sezetini jalǵyz-aq – júrekteri túsinisipti. Bálkim, Gúlnár Mirjaqypqyzy jaqyndastyrdy. Ákesi aqtalǵanda qadirlep shaqyrǵan. Qasiretten qasterli shyǵa bilgen alash qyzynyń kóz jasyn súrtip, basý aıtysqan. Demek, bulardy Dýlatov oıatyp, qazaq egemendiginiń máselelerine qosarlap salyp jibergen shyǵar-aý! Dál solaı. «Sender, qalqalarym, anaý Kenjeǵalı, Ábdisaǵıt bar, ult zııalysysyńdar, táýel­sizdik keshikpeı týyp qalar, soǵan qamda­nyńdar, keıin ony myzǵymastaı etýge qapysyz talpynyńdar!» – dep Gúlnár apaı eki tulǵany qasyna otyrǵyzyp qo­­ıyp, «toqpaqtaǵan» da shyǵar, bál­kim. Sodan bolar tamyrlasyp ketýi. Qaı­­ran, alashtyń sońǵy tuıaǵy! Qandaı kó­regen! О́zi de jyldar boıy jasyryp jaz­ǵan­daryn bertingi kezde ǵana jarııalap, tutas­taı alash galereıasyn jasap, júz jasqa jyǵylyp, máńgilikke jantaıdy. Kúlli alash qyzynyń jıyntyq beınesi etip osy Gúlnár apaıǵa eskertkish qoısa aıyp pa? Qazaq elinen jer tabylyp qalar, bálkim?!

«Shyńǵys hannyń» tórt kitabyn eldegi oqyrmandarynyń birazyna Sábıt arqyly súıinshilep edi. Dosyna – esep! Bylaı tur­maq, kim qazir qaıbir dosyn syılap, eskerip jatyr? О́zi, «Shyńǵys hanǵa» el-jurtymyz qýana ma eken? Keshigip júretin ádetimiz bar ǵoı. Muhań myrs etti... Onyń oı qatparyna bári-bári jasyryna beredi. Úlgilisi de, ústirti de. Kesimdisi de, keńdigi de. Baıaǵyda Qazaq úkimetine haty jarııalanǵanda munyń eki aıaǵyn bir etikke tyqqylary kelgender de kezikken. Áıtse de qur ákireńnen ne shyǵýshy edi? Sanaǵa salǵasyn báribir Maǵaýınniń yǵyna jyǵylǵan. О́tkirdiń júzine ádildik qana shydaıdy ǵoı. Basqa sharýalaryn túgeskendeı ózine «elge qaıt!» degen jana­shyrlyq syńaıda hat jazǵyshtar kóbeıgeli turǵanyn sezedi. Páli, jandaıshaptar sózine jyǵylatyn Maǵaýındi kim kóripti! Maǵaýın bireý-aq! «Mendi» oqyǵandar óıtpeıdi. Paraqtamaǵandar ǵana solaı kókıdi. Áıtpese Almatynyń áredik údep ketetin ósek-aıańynda, qońyzdaı yzy­ńyn­da, qyzǵanysh shyjǵyrylymynda, áne-mine, álemge moıyndalǵaly turǵan «Shyń­ǵys hannyń» erek úlgisi, buǵan de­ıin jaryq kórgen ózge avtorlardyń on­da­ǵan shyǵarmalarynan basy ozyq mynadaı berensóz bitimi somdalar ma edi! Samarqaýlyq-aı, deseńizshi, áli kúnge bul tushymdy týyndy týraly qazaq ádebı syny da «lám-mım» dep, jaq ashpaı otyr.

Osy tektes uzyn yrǵaqty sóz telefon jelisine iligip edi. Eki dos máz-máıram.

– Iá, ıá, jıyrma bes tom qolyńa tıip qalady. Burynǵy on úsh tomnyń sulbasy ári jalǵasy retinde!

Táńirim dara jaratqan Muhtar Ma­ǵa­ýın júzi jadyrap, kıiz úıdiń tabal­dyryǵynan balasha arsalańdap attap, ishke endi. Oıhoı... Elim! Shette ótken on tórt jyly bir kúngideı bolmaı kóz aldynan zý ete túskendeı edi! Ohoı, qalam qudireti!.. Barmaǵynan úzdiksiz, údemeli jazý balyn, ýyn sorǵyzatyn... Álgi Sábıt dosy kóńilge túrli oı saldy ǵoı. «Elime sálem de! Jazýymnyń máńgilik áldıi!..»

 

Qaısar ÁLIM,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri