«Atyńnan aınalaıyn Qarqaraly, senen bult, menen qaıǵy tarqamady», deıdi Mádı. Jalpy, kórkem ádebıette muń basqan kóńil, halyq basyndaǵy qaıǵyly jaǵdaı kók júzin tutyp alǵan qalyń bultqa teńeletini belgili. О́ıtkeni aspandy bult torlaǵany adamnyń kóńil kúıine de áser etedi. Jarq etip bult astynan kún shyqsa, kóńil de kóterilip sala beredi.
Degenmen tabıǵatta bulttyń róli bólek. Ol negizgi ylǵal taratýshy kózderdiń biri bolyp esepteledi. Bult jańbyr ákeledi. Eger bult bolmasa, onda muhıttar men teńizderdiń betinen kún sáýlesiniń qýatymen paıda bolǵan bý men ylǵal jer betine taramas edi. Adamdar kóp jaǵdaıda ylǵaldy, tirshilik nárin ózender taratady dep esepteıdi. Bul da ras. Biraq ylǵal taratýda bulttyń mańyzy ózenderden artyq bolmasa, kem emes. Iаǵnı ony da ózen dep esepteýge bolady. Biraq ol, beınelep aıtatyn bolsaq, aspandaǵy ózen.
Bult jer betiniń kez kelgen túkpirine baryp jaýa alady. О́zende ondaı múmkindik joq. Bulttar muhıttar men teńizderde paıda bolǵan býdy shoǵyrlandyra otyryp, qurlyqtarǵa jetkizse, kóp jaǵdaıda qurlyqta paıda bolatyn ózender ylǵaldy muhıttar men teńizderge aparyp qaıta qosady. Jer planetasyndaǵy sý aınalymy osylaısha paıda bolady. Máselen, bastaýyn Qytaıdyń taýly alqaptarynan alyp, Qazaqstan dalasyn kókteı ótetin uly Ertis ózeniniń sýy Ob arqyly muhıtqa deıin jetip jatyr.
Qurǵaqshylyǵy basym dalamyzǵa bultpen keletin jańbyrdyń da mán berer qasıetteri kóp. Bul jaıynda Ýıkıpedııada: «Zertteýlerdiń nátıjesi boıynsha, jer betinen sekýndyna 16 mln tonna sý býlanyp aýaǵa kóteriledi. Bul mólsher jylyna 505 trln tonnany quraıdy. Dál osy mólsher bir jylda jer betine jaýatyn jańbyrdyń da mólsheri ekendigi tańdandyrady. Iаǵnı sý árdaıym belgili bir tepe-teńdikte aınalyp turady. Eger bul tepe-teńdikte ózgeris týa qalsa, álemde úlken ekologııalyq aýytqýlar beleń alyp, tirshiliktiń toqtaýyna ákelip soǵýy da bek múmkin. Jańbyrdaǵy mundaı asa bir sheber ólshem tek onyń mólsherinde ǵana emes, sonymen qatar jerge túsý jyldamdyǵynan da baıqalady. Jańbyr bulttary eń az degende 1200 metr bıiktikte bolady. Eger de úlkendigi men salmaǵy jańbyr tamshysyndaı bir zat mundaı bıiktikten qulasa, jerge 558 km/saǵat jyldamdyqpen kelip túser edi. Alaıda jańbyr tamshylarynyń erekshe formasy buǵan mursat bermeıdi. Jańbyr bulttary qandaı bıiktikte bolsa da, tamshylardyń jer betine túsetin jyldamdyǵy ortasha alǵanda 8-10 km/saǵattan aspaıdy» dep jazylǵan.
Sondaı-aq Jerdegi sý aınalymyna bult jáne jańbyrmen qatar jer betinde ósip turǵan ósimdikterdiń, jer asty sýlarynyń da qatysatynyn aıtýymyz kerek. Jerge jaýǵan jańbyr men ózen sýlary áserinen ósip shyqqan ósimdikterdiń barlyǵy ózderinen ylǵal bóledi. Áıtpese tańerteń shóp basyna shyq tunbas edi. Jer astyna tamyrlaryn tereń jiberetin iri ósimdikter jer asty sýlaryn tartý qabiletine de ıe.
Qateri mol dep jarııalansa da nelikten osy ýaqytqa deıin Almatyda jer silkinbeı keledi? Munyń sebebin gıdrogeolog, UǴA akademıgi Ýfa Ahmetsafın túsindirgen eken. Ǵalymnyń aıtýynsha, Almaty taý arasynda ornalasqandyqtan kóshken bultty taý ustap qalady da, Almatyǵa jańbyr kóp jaýady. Ol jer astyna sý bolyp enip, jer asty sýlary ábden tolǵan kezde jerdiń betki qyrtysyna qysymdy kúsheıtedi. Alaıda Almatydaǵy jer asty sýlarynyń keıingi jyldary halyq sharýashylyǵyna keńinen paıdalanylýy bul qaýipti seıiltken.
Mine, osy áńgimeniń bári tabıǵattaǵy bult qyzmetinen shyǵyp otyr. Árıne bult ózdiginen qozǵalysqa kelmeıdi. Ony aýa qysymy aıdaıdy. Ony biz jel dep ataımyz. Kezinde Asan qaıǵy babamyz «Ereımenniń quty jerinde emes, jelinde eken» degende jeldiń ylǵal, ıaǵnı bult aıdap ákelgish qasıetin aıtqan bolar-aq. Onyń ústine Qazaqstanda alǵashqy jel elektr stansasy da osy Ereımentaý baýraıynda salynǵanyn bilemiz. Osynyń bári babalarymyzdyń kóregendiligin, tabıǵat syrlaryn jaqsy bilgendigin dáleldese kerek.
Dál qazir halqymyzdyń basyndaǵy jaǵdaıdy da qalyń bultqa teńesek, artyq emes. Halyq koronavırýs indetinen erekshe zardap pen ýaıym shegýde. Biraq «bir jamandyqtyń bir jaqsylyǵy bolady» degendeı bult sekildi tónip kelgen bul indet halyq boıynda bodandyq pen arttaqalýshylyq saldarynan ǵasyrlar boıy jabysqan keıbir keselderdi de jańbyrdaı shaıyp áketetindeı kórinedi de turady. Laıym, solaı bolǵaı!