Ánniń de estisi bar, eseri bar,
Tyńdaýshynyń qulaǵyn keseri bar.
Aqyldynyń sózindeı oıly kúıdi
Tyńdaǵanda, kóńildiń óseri bar... – dep Abaı atamyz aıtqandaı, shirkin qazaqtyń dástúrli áni qandaı edi. Dúldúl aqyn Ilııas Jansúgirovtiń «Kúıshi» poemasynda jáne halyq kompozıtory Áset Naımanbaıulynyń «Injý-marjan» áninde aıtylatyn: «Shyrqatyp, shyǵandatyp, shalyqtatyp, Shapshytyp, shúmektetip, nóserletip, Taldyryp, talyqsytyp, tamyljytyp, Orǵytyp, oraǵytyp, basa órletip. Samǵatyp, sańqyldatyp, cap jelgizip, Uryntyp, órshelentip, báseńdetip. Serpiltip, sýmańdatyp, seksen yrǵap, Qyryq qarpyp, toqsan tolǵap, bes órletip. Qarqyndy ún – qan qaınatyp, júrek julyp, Jan jalmap, kóńil terbep, áserletip. Tógilip, baıaýlatyp, sorǵalatyp...» degenindeı halyqtyń áni qazaqtyń kóńil ajary edi ǵoı.
Ataqty úndi qaıratkeri R.Tagýr: «Kez kelgen halyq adamzat rýhanııatyna qosqan úlesimen baǵalanady» depti. Demek qazaq ultynyń adamzat rýhanııatyna qosqan úlesi – áni, kúıi jáne asa baı folklorlyq murasy.
Marqum etnograf-ǵalym Aqseleý Seıdimbektiń paıymyna júginsek: qazaq halqynyń qazynasy áni men sóz ónerinde. Biz álemge maqtansaq, mýzykamen maqtana alamyz. Sebebi, onyń janrlyq tektiligi, baıyrǵylyǵy, sazdyq úni eshqandaı jurtta kezdespeıdi. Ejelgi Rım tarıhshylary «túrkiler qaǵandaryn kúı shertip oıatady» dep jazsa, qytaı jazbalarynda: «Túrkiniń orkestrin ákelip han saraıynda oınattyq» deıdi. Al Plýtarh: «Saqtyń áskerleri sadaqtyń adyrnasyn shertip otyryp, án salady» dep baıandaıdy.
Osy bir baǵzydan kele jatqan qazaqtyń án-kúı mádenıeti uzaq jyldar boıy shıryǵyp-shıryǵyp kelip HH ǵasyrda uly tıtandar – Dáýletkereı, Táttimbet, Qurmanǵazy, Qazanǵap, Birjan sal, Aqan serilerdi týdyrdy. Bulardy tyńdap, shyńyraýdan shyńǵyryp shyqqan án ónerin boıyna sińirip ósken urpaq eshqashan basqa mádenıettiń, jat qundylyqtyń jetegine ketpeıdi. О́ıtkeni, tula boıyna uly dalanyń rýhanı keńestigi men urandy rýhyn sińirgen bul án-kúıler qazaq balasynyń tabanyn taıdyrmaıtyn, shóldese rýhyn sýsyndatatyn, ańsasa ańqasyn ashyp, shólin qandyratyn táńir bergen tól murasy. Eger tól muramyzdy boıǵa sińire bilsek, bizdi jattyń jymysqy mádenıetinen qorǵaıtyn da osy dúnıe. Osy oraıda danalyqtyń uıyǵy Abaı atamyz:
Uıyqtap jatqan júrekti án oıatar,
Únniń tátti oralǵan máni oıatar.
Keıi zaýyq, keıi muń, dertin qozǵap,
Jas balasha kóńildi jaqsy ýatar – dep beker aıtqan joq. Biz biletin ulttyq bolmysyna tııanaqty jurttyń biri japondar bastaýysh synyp oqýshylaryna mindetti túrde halyqtyq mýzykany qosymsha pán retinde oqytady degenin estip edim.
О́tken jyldardaǵy otarshylyq dáýirine, naqtyraq aıtqanda Keńes kezinde qazaqtyń rýh oıatar keremet halyq ánderine josparly túrde shabýyl jasaldy. Qazaq mádenıetin zertteýshi B.Erzakovıch aıtqandaı, qazaq halqynyń tóńkeriske deıingi rýhanı mádenıetiniń qýaty – ulttyq mýzyka ónerin kommýnıster tunshyqtyrýǵa tyrysty. Mysaly, ulttyq saz ónerin zertteýshisi ǵalym Ahmet Jubanovty «KSRO halyq ártisi» ataǵyna usynǵanda, respýblıka ıdeologtary «qazaqtyń ulttyq ónerin zerttegen adamǵa mundaı ataq berý jaramaıdy» dep, syzyp tastady.
Mundaı keleńsiz áreketter aıta berse taýsylmaıdy. Qazaq ániniń maıtalman oryndaýshysy jáne ónertanýshy zerdeli tulǵa Jánibek Kármenov: «1933 jyly 200-den asa halyq áni men halyq kompozıtorlarynyń áni sottaldy. Munyń bárine taǵylǵan aıyp «feodaldyq dáýir týyndylary» nemese «eskiniń sarqyty» ekendigi» deıdi.
Osyndaı shekteýlerden keıin dástúrli án shettetilip, onyń ornyna gıbrıt mýzykalar oza shaýyp ketti. Qazirgi jastardyń tyńdaıtyny batystyń býdan ánderi nemese ózimizdiń mánsiz-maǵynasyz estradalyq týyndylar. AQSh ıdeology Allen Dalles (1893-1969) aıtqandaı, qandaı bir halyqty óziniń tól mádenıetinen ajyratý úshin mánsiz tobyrlyq ándi kóp tyńdatsa, ol jurt – tobyrlyq mádenıettiń jandaıshabyna aınalary anyq.
Eń soraqysy, qazirgi tańda gıbrıt án-mýzykalar kádimgideı suranysqa ıe. Tipti mádenı ólshemniń bıik deńgeıi retinde baǵalanýda. Kezinde fıýrer Adolf Gıtler basyp alynǵan halyqqa mánsiz-maǵanasyz mýzykany kúndiz-túni tyńdatyńdar, sonda olar sanaly oılaýdan qalyp, sanasyz tobyrǵa aınalady, degen eken. Másele qaıda jatyr. Abaı atamyzda: «Qur aıǵaı baqyrǵan, Qulaqqa án be eken? О́nersiz shatylǵan, Kisige sán be eken?» dep beker kúńirengen joq.