Jalpaq jurt jaman tumaýdan jasqanyp qamalyp otyrǵanda, oblys ortalyǵyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıi onlaın múmkindigin paıdalanyp, este joq eski zamannyń keıingige qaldyrǵan sybaǵasynan syr tarqatty. Kózaıym bolǵandar qanshama. Ánsheıinde bile bermeıdi ekenbiz, ata murasy tym qomaqty eken ǵoı.
Aldymen súıekshilik óner haqynda. Attyń jalynda, túıeniń qomynda kún keshken arydaǵy atalarymyz tym tegin bolmasa kerek. On saýsaǵynan óner tamǵandyǵyn kóne buıymdardy kórip turyp sanańa sińiresiń.
Maldyń, ne ańnyń múıizinen pyshaqqa sap jasalǵandyǵyn jalpaq jurttyń bári biledi. Tipti eliktiń sıraǵyn qamshyǵa sap qylǵan. Túıme, taraq, túıreýishterdi de súıekten súp-súıkimdi etip jasaǵan. Ony aıtasyz, súıekten jasalǵan syrǵa, qapsyrma, monshaqtar burynǵynyń has sulýlaryna aıryqsha sán bergen. Adalbaqan jasaǵanda arqar men buǵynyń múıizin de paıdalanǵan. Tipti dombyranyń tıegin de súıekten jasapty.
Súıekten jasalǵan buıymdardy tizbeleı bersek uzaqqa silter edik. Jádigerdiń bireýine ǵana maıdan qyl sýyrǵandaı etip toqtalaıyq. Mine, mynaý súıekten jasalǵan qosbasty ojaý HIH ǵasyrdyń jádigeri. El ishin aralap, eski dúnıeni estelikke jınaǵan mýzeı qyzmetkerleri bul ojaýdy toqsanynshy jyldardyń basynda Aıyrtaý aýdanyna qarasty qazirgi Qyzylásker aýylynyń turǵyny Sárken Áshimovadan attaı qalap alǵan eken. Ájeıdiń ojaýyn birden bergisi kelmeýiniń shynaıy sebebi, qyz jasaýymen birge kelgendikten kózine tym ystyq. Tozyp ketpeý úshin súıekten jasalǵan ojaýdy ár qoldanǵannan keıin muqııat jýyp, maılap otyrypty.
Qosbasty ojaýdy túıeniń jambas súıeginen oıyp jasapty. Ojaýdyń qosbasty qylyp jasalýynyń ózindik ereksheligi bar. Qosbasty ojaýlar qymyzǵa batpaıdy. Sý betinde erkin júzgen qustan aınymaıdy. Ojaýdyń saby túıeniń qabyrǵasynan jasalǵan. Ojaý saby berik bolýy úshin qos qaptalynan tireý bekitilgen. Qabyrǵa súıeginen dóńgeletilip, ár jerine býnaq túsirilip jasalǵan ojaý sabynyń ustaýǵa yńǵaıly bolýymen qatar sándi bolýyna da mán berilgen. Kóp qoldanylǵandyqtan ojaý túbi tesilip te qalǵanǵa uqsaıdy. Biraq súıek ojaýdyń tesigin súıekpen qaıta bitepti.
Kón teriden tigilgen kónek
Kez kelgen halyqtyń ádet-ǵurpy men ómir saltyn, tarıhyn taný úshin buryńǵylardan qalǵan sózdi oqý kerek. Sóz adam janynyń kórinisi ǵana emes, halyqtyń tólqujaty tárizdi. Babalardan qalǵan esti sózderdi oqyp otyrsańyz, búginginiń balasyna beımálim qanshama ataýlarǵa tap bolasyz. Zamannyń ózgerýine qaraı adamzat balasynyń aýyzyndaǵy sóz de eskirip, esten shyǵady. Ornyn jańa sózder basady. Baǵy janǵan keıbir eski sózder qaıta túlep, jańa sıpatqa ıe bolyp jatatyny da bar.
Mýzeıdegi kóne jádigerdiń biri – kónek. Atam qazaqta «Kónekten shoshyǵan bıe ońbas, kópten bólingen úı ońbas» degen sóz bar. Anyǵynda kónek bıe saýatyn ydys. Teriden jasalǵan soń jeńil ári metall ydystar sııaqty dańǵyrlap dybys shyǵarmaıtyndyqtan saýyn mal úrikpeı ıip, sútin mol beredi. Kónekti kóbinese jylqynyń jon terisinen nemese túıeniń moınaǵynan biteý soıý arqyly jasaıdy. Túgi túsirilgen kón teriden tigilgen soń, ydys kónek dep atalsa kerek. Ol úshin jas terisin túginen aryltyp, moınaqtyń keń jaǵyn túptep taramyspen tigedi. Kónektiń aýyz jaǵyna tobylǵydan ıip sheńber salyp, ony syrtyna qaraı terimen kómkeredi.
Sodan soń kónektiń ishine qum toltyryp, jas teri kóleńkede ábden keýip, kónge aınalǵan soń ishindegi qumdy tógip tastaıdy. Teri kepkende múıiz syzǵyshpen batyra órnek salady. Ishi-syrtyna tuzdalmaǵan jylqy maıyn sińire jaǵady da, tobylǵy, arsha tárizdi aǵashtardyń jas butaqtaryn jalyndatpaı byqsytyp jaǵyp, tútinine ydystyń aýzyn tóńkere ilip, birneshe saǵat ystaıdy. Ys sińgen soń teri qyzyl qońyr túske enip, árlene túsedi ári quıylǵan astyń ıisi murnyńdy jaryp babyna keledi. Kónektiń eki búıirinen metall shyǵyryqtar ornatylady da, oǵan qaıystan órilgen baý taǵylady.
Jaqsy ystalǵan kónekke bir-eki kún ashyǵan aıran quıyp, shıki dámin ketirgen soń paıdalana berýge bolady. Teriden jasalǵan ydystar óńezdenip, kógerip ketpeýi úshin aıyna birneshe ret maılap, ystap otyrǵan jón.
Kóne kónekti Kókshe óńirine esimi belgili ánshi-sazger, marqum Kárim Ilııastegi 1990-jyldyń 7 aqpanynda tapsyrǵan eken. Zerendi aýdanyndaǵy Eltaı aýylynyń turǵyny Taýarıh Jasaýıevten alypty. Kónek atasy Jasaýıdan qalǵan mura.
Aǵash tabaq
Kóshpendi halyqtar móldir bulaqtyń kózin ashqan, jas butaqty syndyrmaǵan, kók shópti julmaǵan. О́zderiniń ómir saltyna yrymdar men tyıymdar arqyly esh qaǵazǵa jazylmaǵan zańdylyqtar engizip, úlken mádenıet pen qorshaǵan ortaǵa degen qamqorlyqtyń negizin qalaǵan.
Aǵash tabaq – qońyr tústi, salmaǵy jeńil turmystyq buıym. Dóńgelek pishindi ydys qaraǵaı aǵashynan jona otyryp, oıyp jasalǵan. Erneýine eki qatar syzyq syzyp, sán bergen.
Qazir asty kóbinde astaýmen tartyp jatady, burynǵy ýaqyttarda etti tabaqpen tartqan bolýy kerek. Sebebi halyq arasynda tabaq ataýyna qatysty ádet-ǵuryptar kóptep kezdesedi. Kerek deseńiz, atam qazaq tabaq tartýdy óner dep te sanaǵan. Tabaq tartqanda onyń qurmet dárejesine qaraı quda tabaq, qudaǵı tabaq, jeńge tabaq, betashar tabaq, kúıeý tabaq, qyz tabaq, qurdas tabaq, aıaq tabaq, bala tabaq dep ataǵan.
– Osy tabaqty 1990 jyly qarashanyń 19-y kúni mýzeı qoryna tapsyrdym, – deıdi mýzeı dırektory Nurbek Nuraly, – búginde este joq eski kezeńnen qalǵan mol mura halqymyzdyń óneri men mádenıetin, salty men dástúrin sabaqtastyryp tur.
О́tkenniń óńdi elesi jalpaq jurttyń sanasyna syzdyqtatyp sáýle quıyp, halyq danalyǵyn dáripteıdi emes pe?! Jaman tumaý jan alqymynan alǵanda qol qýsyryp qarap otyrǵan qanshama halyq rýhanı nár alyp úlgerdi. Oǵan da táýbe.