«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2017 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy nómirinde «Memlekettik saıttar ataýy nege memlekettik tilde emes?» degen maqala jarııalaǵan edik. Atalǵan maqalada elimizdegi memlekettik mekemelerdiń saıtyndaǵy olqylyqtardy tizip shyqqan bolatynbyz. Úsh jyl buryn jazylǵan maqaladan keıin ne ózgerdi? Aıtylǵan synnan qorytyndy shyqty ma? Osyny bilý maqsatynda memlekettik mekemelerdiń veb-resýrstaryn taǵy bir sholyp shyqtyq.
Úsh jyl buryn Úkimet quramyndaǵy 16 mınıstrliktiń tórteýi óz saıttaryn oryssha ataǵanyn habarlaǵan edik. Sol maqalada sóz bolǵan Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Ishki ister mınıstrligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jáne Mádenıet jáne sport mınıstrligi saıttarynyń domendik ataýyn ózgertken eken. Búginde alǵashqy ekeýi qazaq tilindegi nusqany tańdasa (dsm, qriim) keıingileri aǵylshyn tilindegi ataýdy qoldanýdy durys kórgen (moa, mcs).
Domendik ataýyn qazaq tilinde jazǵan mınıstrlikter qatarynda Ádilet mınıstrligi – adilet.gov.kz, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi – enbek.gov.kz, sondaı-aq Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi – qogam.gov.kz. Qalǵany túgeldeı aǵylshyn tilinde.
Osy oraıda, myna máseleni aıta ketken jón. Úkimet quramyndaǵy mınıstrlikter men oblys ákimdikteriniń saıttary qazirgi tańda bir domendik ataýǵa (gov.kz) biriktirilgen. Iаǵnı búkil veb-resýrs bir shańyraq astyna jınalǵandyqtan, mınıstrlikterdiń saıttarynda birizdilik bar.
Úsh jyl burynǵy maqalada aıtylǵan oblys ákimdikteriniń ınternet-resýrstarynyń domendik ataýy ózgermegen, sol qalpy. Máselen, Shyǵys Qazaqstan oblysy – akimvko, Qaraǵandy oblysy – karaganda domendik ataýyn qoldanǵan.
Sondaı-aq joǵaryda aıtylǵan maqalada Joǵarǵy sottyń (sud.gov.kz), Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń (knb.kz), Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Is Basqarmasynyń (udp-rk.kz – Ýpravlenıe Delamı Prezıdenta RK), Qazaqstan Respýblıkasy Kásipodaqtar federasııasynyń (fprk.kz – Federasııa profsoıýzov RK) men Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń (enpf.kz – Edınyı nakopıtelnyı pensıonnyı fond) domendik ataýlary orys tilinde jazylǵanyn habarlaǵan edik. Sodan beri úsh jyl ótse de, «baıaǵy jartas bir jartastyń» keri kelip tur.
Mınıstrliktiń domendik ataýlaryndaǵy jaǵdaı birshama túzelgenimen, olarǵa qarasty komıtetter áli kúnge orys tildi domenge sheńgeldep jabysyp alǵan syńaıly. Máselen, Qarjy mınıstrliginiń Qarjy monıtorıngi komıteti (kfm.gov.kz – Komıtet po fınansovomý monıtorıngý), Taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy men qaýipsizdigin baqylaý komıteti (kkkbtu – Komıtet kontrolıa kachestva ı bezopasnostı tovarov ı ýslýg), Indýstrııalyq damý jáne ónerkásiptik qaýipsizdik komıteti (comprom – Komıtet ındýstrıalnogo razvıtııa ı promyshlennoı bezopasnostı), Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri komıteti (kds – Komıtet po delam stroıtelstva ı jılıshno-kommýnalnogo hozıaıstva) sekildi birqatar komıtet bar. Terrorızmge qarsy ortalyqtyń saıty da oryssha ataýdy tańdaýdy jón kórgen eken (antiterrosticheskiy-centr).
Búkil mınıstrlikter men ákimdikter saıty bir shańyraq astyna jıylǵanymen, áli kúnge keı bólimderde aqparat tolyq emes. Máselen, Pavlodar oblysy ákimdiginiń ınternet-resýrsyndaǵy «Jalpy aqparat» bóliminde ákimdik týraly oryssha jazylǵan. Al «О́nerkásip jáne bıznes» bóliminde múldem aqparat joq. Pavlodar el ekonomıkasyndaǵy jetekshi oblystarynyń biri sanalady. О́ńirde ónerkásip te, bıznes te qyzý júrip jatqany túsinikti. Biraq oblys ákimdiginiń saıtynda bul jóninde aqparat bolmaýy tańǵaldyrady.
Sondaı-aq búkil mınıstrlikter men ákimdikterdiń saıttaryn ashqanda ınternet-resýrstar negizinen orysshaǵa beıimdelgenin ańǵarý qıyn emes. Máselen, «jalpy aqparat» bólimin ashqanda shekesinde «Obshaıa ınformasııa» dep turýy, tildi qazaqshaǵa aýystyrǵanda «skachıvanıe ıazykov» dep shyǵýy búkil saıtqa tán kemshilik bar ekenin anyq ańǵartady.
Oblys saıttarynyń jaıy túsinikti bolǵan soń, aýdan ákimdikteriniń saıtyn sholyp shyqqan edik. Birneshe veb-resýrsty aqtarǵannan keıin qalǵanyn ashýǵa júrek daýalamady. Máselen, Jambyl oblysynyń Baızaq jáne Moıynqum aýdandary saıttarynyń ataýy oryssha jazylǵan. «Akımat Baızakskogo raıona» degen jazý qazaq tiline aýystyrsaq ta, orys tiline aýystyrsaq ta ózgermedi. Onyń ústine, ınternet-resýrstardyń qalaı bolsa solaı jasalǵany kózge anyq kórinip tur.
Negizi biz aıtqan máselelerdi sheshý ońaı sharýa. Domendik ataý men ony bir jylǵa sozdyrtý quny qymbat emes. Qazaq tilindegi bólimderdegi aqparatty toltyrý da kóp qarajat pen ýaqyt talap etpeıtini de túsinikti.
Memlekettik mekemelerdiń qyzmeti ınternettegi veb-resýrstaryndaǵy kemshiliktermen baǵalanbaıtyny túsinikti. Tildiń máselesi de domendik ataýdy qazaqshalaýmen sheshilmeıtini belgili. Biraq Qazaqstannyń memlekettik tili qazaq tili ekenin eskersek, joǵaryda aıtylǵan mınıstrlikter men ákimdikter ana tilimizge qurmetpen qarasa, oń qadam bolar edi.