Konstıtýsııa – jasampazdyq jarshysy

Qaırat MÁMI,

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń tóraǵasy

Adamzattyń uzyn-sonar tarıhynda, ártúrli daýlar, múlik­tik ınstıtýttar qaty­nasy din arqy­ly, dástúrlik tásil­dermen jú­zege asyp, keıinnen Kons­tı­tý­sııa shendes negizgi zań­darǵa súıe­nip, memlekettiń ımpera­tıv­ti kúshimen oryndalýy adamzat qaýy­myn órkenıettik jańa for­matqa kóterip, damýdyń qu­qyq­tyq deńgeıine shyǵý úrdisiniń j­ańa for­masııasynyń bastalýy boldy.

Áriden bastasaq, bizdiń ha­lyq­ta óz damý jolynda qoǵam­dyq qa­ty­­nastardy retteýdiń neshe saty­ly túrin basynan ótker­di. Táýel­siz Qazaqstannyń Kons­tı­týsııalyq damý kezeńine shyq­qanǵa deıingi joly qandaı kúr­deli bolǵanyn tarıh sileminen baıqaımyz.

Dástúrli kóshpeli memle­kettik kezeńinde qazaq qoǵamy birneshe ret quqyqtyq retteý modeline talpynys jasady. Olar − Qasym hannyń qasqa joly, Esim hannyń eski joly, Táýke hannyń Jeti jarǵysy. Reseı quramyndaǵy bodandyq kezeń­de Qarqaraly petısııasy, ult ıntellıgensııasynyń demo­kratııalyq quqyqtyq usynym­dary, Alash Orda ulttyq keńesiniń Konstıtýsııalyq baǵdarlamasy daıyndaldy. Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń eki Konstıtýsııasy deklaratıv­tik bolsa da qoǵamdy tegeýrindi bas zańmen retteýge baǵyttalǵan umtylys edi.

Kommýnıstik jalań uran ýaqyty­nyń ózinde qart Jambyl­dyń aqyndyq túısigimen erkin­diktiń baspaldaǵy «Altyn zań» dep jyrlaýy, halyq jadyndaǵy ádildik pen adaldyqqa degen tal­pyný qajettiliginen týǵan muq­tajdyqtyń kórinisi edi.

Ult múddesin zań  normasymen jarııa etip, táýelsizdik ıdeıasyn Konstıtýsııa normasyna telip, onyń qýatty bekitýshi kúshine negizdep júzege asyrý ult zııalylarynyń basty muratyna aınaldy.

Aınalyp kelgende biz – Kons­tı­týsııa normalarymen ómir súrý, áreketińdi soǵan qarap ret­teý, onyń sharapatyn sezý baqy­ty buıyrǵan  urpaqpyz.

Búgin ara-tura biz qandaı qo­ǵam quryp jatyrmyz, onyń saıası kelbeti, quqyqtyq sıpaty qandaı bolýy tıis, ulttyq ıdeo­lo­gııa kerek degen máseleni zııaly qaýym, azamattyq qoǵam segmentteriniń keıbir ókilderi dúrkin-dúrkin kóterip qoıatyny bar. Osy suraqtardyń bárine Kons­tıtýsııadan jaýap tabýǵa bolady. Ata Zań – ulttyń rýhanı suranysyna tolyqqandy jaýap berip, qoǵamdy biriktirýshi, mem­leketimizdiń basty ınstı­týsıo­naldyq negizderin ornyqtyra­­­tyn halyq pen bıliktiń negizgi keli­simsharty ispetti, ulttyq ıdeologııa mańyzyna ıe bolǵan, ult múddesin zań tilimen aıshyq­taǵan basty qujat.

Qazaqstan Respýblıkasy­nyń qoldanystaǵy Konstıtýsııa­sy qabyldanǵaly shırek ǵasyr ýaqyt ótti. Halqymyzdyń uzaq ýaqyt ar­manyna aınalǵan eń bas­ty qundylyq maqsaty táýelsiz týy jelbiregen derbes el bolý edi, osy múddeni ımperatıvti quqyq normasymen shegelegen, júzege asyrǵan Konstıtýsııa jáne oǵan negiz bolǵan táýelsizdik, der­bes­tik deklarasııalary.

Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń 1990 jylǵy 25 qazandaǵy Qazaq­stannyń memlekettik egemen­digi týraly Deklarasııasy el aýmaǵyn­da memlekettik bılik organ­dary­nyń qurylymy men qu­zy­retiniń derbestigin aıqyn­dap, KSRO aıasynda daralana bastaǵan memlekettiliktiń jańa kórinisin aıqyndady.

1991 jylǵy 16 jeltoqsanda Qazaqstan táýelsizdigin arnaıy bekitken Konstıtýsııalyq zań konstıtýsııalyq pármeni bar bas qujat boldy. Sonyń qaǵıdattaryna súıene otyryp, qabyldanǵanyna shırek ǵasyr tolyp otyrǵan Konstıtýsııa ǵasyrlar boıy arman bolǵan el tileýin júzege asyryp, ulttyń bazalyq qundylyqtaryn jarııa etip, onyń memlekettik atrıbýt­taryn, táýelsizdik, adam bos­tan­dyǵy men onyń quqyqtyq már­te­besin, bıliktiń kózi halyq ekenin, menshiktiń mártebesi men qorǵalýyn, bıliktik qury­lymnyń jańa júıesin bekitip, memlekettiń myzǵymas altyn dińgegine aınaldy.

Konstıtýsııa memlekettik qury­lymdy bekitedi, adam men azamattyń quqyqtaryn jarııa etedi, qoǵamdyq qatynastardyń eń mańyzdylaryn óz normasyna ıkemdep, oǵan normatıvti qýat beredi, memleket tuǵyrynyń qor­ǵaýshysy fýnksııasyn at­qarady.

Konstıtýsııanyń ıdeıasy, mátini negizinen bir uly tulǵanyń nemese toptyń oıynda júıeli normatıvtik model esebinde qalyptasyp, joba bolyp halyqqa usynylatyny belgili. Sol retpen qoldanystaǵy Konstıtýsııa 1995 jyly 30 tamyzda respýblı­ka­lyq referendýmda qabyldan­dy. Qazaqstandyq Ata Zań álem­dik ozyq tájirıbege súıen­­gen, halqymyzdyń dástúr ádeti­ne ıek artqan, onyń ıntellek­týal­dyq qýatyna beıimdelgen jańa údemeli órkenıettik qun­dy­lyq­tarǵa jeteleıtin baǵ­dar­ly qujat boldy. Bul – Kons­tıtý­sııa Tuńǵysh Prezıdent Nursul­tan Ábishuly Nazarbaev­tyń memleketshildik ıdeıasy­nyń, quqyqtyq pozı­sııa­synyń júzege aıqyn asqan kórinisi. Aıta ketetin bir aqıqat, Elbasy Kons­tıtýsııa normalaryn jetik bilýmen qatar ony jatqa aıtyp otyratynyna san ret kýá boldym. Onyń ár baby Tuń­ǵysh Prezıdenttiń júregi­nen, el taǵdyryna kúızelgen tolǵa­ny­synan týǵanyna talaı ret kózim jetti.

Jańa Konstıtýsııada «Mem­leket formasy qandaı bolmaq? Basqarý tetikteri qalaı retteledi? Adamnyń jáne azamattyń tabıǵı jáne pozıtıvtik quqyqtary qan­daı deńgeıde bekıdi, erkindik pen bostandyq qalaı baıan eti­ledi, onyń kepili kim?» degen suraq­tarǵa jaýap bar.

Menshik formasy, onyń qun­dylyq esebinde bekýi, sot júıesi, konstıtýsııalyq baqylaý ıns­tıtýty, jergilikti aýmaqtyq basqarý tásili, bıliktiń tutastyǵy men ony tejeý salmaqtylyǵy qalaı bolýy kerek degen konseptýaldy máseleler túbegeıli anyqtalyp normatıvtik sıpatyn aldy.

Osy jıyrma bes jyldyq merzimde Konstıtýsııa ne berdi, qoǵamnyń damý úrdisine, jeke adamnyń ómir súrý daǵdysy­na qandaı qozǵaýshy yqpaly boldy degen suraqtardy qoz­ǵaıtyn bolsaq, Ata Zań qoǵam men memleket damýynyń stra­tegııalyq baǵyttaryn aıqyn­dap, adam men azamattyń negiz quraýshy quqyqtaryn, sondaı-aq memleket­tik ınstı­týttar­dyń jańa júıesin bekitip ber­di. Táýel­siz eldiń bılik tarmaq­tary, ózindik basqarý apparaty jasaqtaldy.

Ǵasyrlar boıy halyqqa arman bolǵan asa mańyzdy quqyq­tyq mindetter óz sheshimin tapty. Táýelsizdik tuǵyry halyq­ara­lyq qoǵamdastyq deńgeıin­de jańa sıpat alyp, quqyqtyq sharttar men kepildikter arqyly nyǵaıdy. Memlekettiliktiń eń aıshyqty belgisi terrıtorııalyq keńis­tigi bolsa, el shekarasy birinshi ret halyqaralyq sharttarmen, qujattarmen bekiti­lip, qazyǵy qaǵylyp, naqty  aıqyndaldy. Ulttyń ózegi, rýhy ana tili Kons­tıtýsııa normasy­men memle­kettik mártebege ıe bolyp, til joıylyp ketý qaý­pi­nen aryldy. Eldiń násibi kóterilip, qaýym kedeıshildik, joqshylyq úreıi­nen qutyldy. Halyq Konstıtý­sııa­lyq erkindik aldy, qoǵam men memleket múd­desi­ne kerekti shek­teýlerden bas­qaǵa Ata Zań negi­zinde ruqsat eti­lip, adamdar erkin ómir súrý bos­tandyǵyna jetti.

Árkimge jekemenshik quqyǵy qaıtaryldy. Táýelsiz baspasóz qalyptasyp, ondaǵy senzýra toq­­tatyldy, kópshilik sóz sóı­leý­ge tyıym úreıinen, onyń qor­qy­ny­shynan qutyldy. Azamattyq qoǵam qalyptasyp, adamdar partııa jáne basqa saıası uıymdar­ǵa birigip, bılikke, memlekettik organdarǵa ashyq talap qoıa bilý múmkindigine ıe boldy. Dinı bostandyqqa qol jetip, meshitter men shirkeýler salynyp, jama­ǵat ımandylyqqa bet bur­dy. Shetelge erkin shyǵý quqyǵy qalyptasty. Konstıtýsııa bekit­ken árkimniń erkin júrý, kelip ketý bostandyǵyna sáıkes adamdar shetelderge esh kedergi­siz shy­­­ǵyp, jastar qalaǵan oqý oryn­­­darynda oqý múmkindigine qol jetkizdi.

Konstıtýsııanyń dıspozıtıv­ti normalary bergen quqyqtyq kepildik arqasynda adamnyń ishki ómirine eshkim aralaspaıdy, onyń sýbektıvti quqyǵy tabıǵı erkindik sıpatynda tanylýy, osy Ata Zańmen órilgen ıgilik ekeni aqıqat. Adamnyń quqyqtyq bostan­dyǵyn jańa Konstıtýsııaǵa sáı­kes qorǵaıtyn memlekettik qu­­ry­lym ınstıtýttary jasaq­tal­dy, onyń aldyńǵy qatarynda Ata Zańnyń  saqshysy – Konstıtý­sııa­lyq Keńes tur. Konstıtýsııalyq Keńestiń qyz­meti elimizde quqyqtyq memleket prınsıpterin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Bul maqsatta júıeli túrde jumys atqarylyp keledi. Konstıtýsııalyq Keńes kelip túsken ótinishterdi qaraı oty­ryp, quqyqtyq retteýdiń aqaý­­laryn anyqtap qana qoımaı, olardy retteý tásilderin usynyp otyrady.

Osy jyldarda Keńes konstı­tý­sııalyq zańdylyqtyń elde qa­lypty bolýynyń berik quralyna aınaldy. Konstıtýsııalyq Ke­ńes sheshimderiniń yqpaly­men negizgi zańnyń qoldan­baly qu­qyq júıesindegi basym­dy­ly­ǵy qalyptasyp, onyń ishki baǵy­nyń­qylyq tártibi naqtylan­­dy. Konstıtýsııalyq Keńes óz she­shim­derinde bılik júıesin­degi ár organnyń ókilettiligin Kons­tıtýsııa normasy aıasynda anyq­tap, resmı túsinikter berý arqy­ly tejeý men teńes­tirý qaǵı­­datyn qalyptas­tyr­dy. Kons­tıtýsııalyq Keńestiń ókilettiligi jetildirilip, onyń qyzmet isteý aıasy halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirilip keledi.

Osy turǵyda adamnyń kons­tı­týsııalyq quqyǵynyń qor­ǵaý­shy tetigi retinde Keńes óki­let­tiligi áli de jetildirilip, qu­qyq sýbek­tileriniń shaǵymdaný sheń­­beri ke­ńeıtilýi kerek ekeni sezi­lýde. Búgin qatardaǵy azamattar Keńeske ótinish berý sýbek­ti­leriniń qataryna jatpaıdy. Olardyń shaǵymdary jalpy ıýrıs­dıksııadaǵy sottar arqyly júzege asady. Sýdıa qolda­nýǵa jatatyn zań­dy nemese ózge normatıvtik-quqyq­tyq ak­tini adamnyń Kons­tıtý­sııa aı­qyn­daǵan quqyq­tary men bos­tan­dyqtaryna nuq­san kel­ti­­redi dep tapsa, is júr­gizý­di toq­tata turýǵa jáne osy ak­tini ne­mese jeke normasyn Kons­­tı­tý­sııaǵa sáıkes emes dep taný týraly usynyspen Kons­tıtý­sııa­lyq Keńeske júginýge min­detti. Sotqa osy jaǵdaıdy Kons­tıtýsııa talabyna saı emes dep proseske qatysýshylar óti­nish jarııalaı alady. Al ótinishti Keńeske jiberý-jibermeý týraly  sheshimdi qabyldaý sýdıanyń sýbektıvti pikirine baılanǵan.

Bul rette sottardyń Keńeske shaǵymdaný tetigin jetildirý – kún tártibine suranyp turǵan másele. О́z kezeginde Kons­tıtý­sııalyq Keńes zańdar­dyń sapasymen másele­sin únemi kóterip otyrady. О́ziniń qorytyndy sheshimderinde zańdar kons­tıtýsııalyq talaptarǵa saı, ádil bolýy, qoǵamnyń suraý­laryn, halyqaralyq standart­tardy eskerýi, al olarda kóz­del­­gen quqyqtyq shekteýler qajet­­tilik, ólshemdilik jáne tepe-teń­dik qaǵıdattaryna saı bolýy tıis ekenin birneshe ret atap ótken bolatyn.

Osy mindetterdi sheshý kons­tıtýsııalyq quqyqty túsiný deń­geıimen tyǵyz baılanysty. Konstıtýsııany abstraktili zań qujaty retinde tar maǵynada qabyldaýǵa bolmaıdy. Pármendi Konstıtýsııa – bul zańdar jáne quqyq qoldaný praktıkasy. Bú­gingi tańda halyqaralyq táji­rı­­bede konstıtýsııa bul damyp tura­tyn quqyqtyq materııa degen uǵym jalpyǵa tanyl­ǵan jáne ol «áreket etetin (tiri) kons­tıtý­sııa» dep atalatyn tu­jy­rym­damanyń negizin quraıdy. Ony odan ári jetildirý oǵan túze­tý­ler engizý arqyly ǵana emes, son­daı-aq konstıtýsııalyq baqy­­laý organdarynyń sheshim­deri ne­gizinde de júzege asy­ry­lýy múmkin. Konstıtý­sııa­lyq ba­qy­laý organdary kons­tıtý­sııa­­­lyq normada qamty­latyn te­reń quqyqtyq maǵynany ashyp, onyń mátinin naqty áleýmet­tik-qu­qyqtyq jaǵdaıǵa sáıkes be­ıim­deýge ýákiletti. Kóptegen zań­ger quqyq áreketiniń áleýmet­tik mánmátini tarıhı ózgeriske ushy­raıtynyn moıyndaıdy. Bir­neshe jyl buryn pár­mensiz bo­lyp kóringen usy­nystar jańa jaǵ­daılarda iske asyrylýy múmkin.

Elimizde konstıtýsııalyq zań­dylyqtyń qanat jaıýy, qoǵam­dyq ómirde onyń normalaryna súıenip, ol baıandy etken erkin­dikti seziný, onyń qor­ǵaýshy­lyq qýatynyń arta túsýi kórinip tur. О́tken jıyrma bes jylda Qazaqstan Konstı­týsııasy qoǵam­dy alǵa súıreýshi, onyń birligi men yntymaǵyn jarasty­rý­shy, ulttyq ıdeıasynyń qaı­nar kózi, memlekettiligimizdi nyǵaı­týshy qujat bolyp qalyptasty. Endigi maqsat – onyń jasampaz qýatyn áli de ashyp, el ómi­rindegi basty salalardy jań­ǵyrtyp, demokratııany odan ári damytý. Oǵan jetý tek qu­qyq ús­temdiginde damyp, Konstı­tý­sııalyq zańdylyq aıasynda ómir keshý úrdisin qalyptastyrǵanda ǵana múmkin.

30 tamyzda qoldanystaǵy Kons­tıtýsııaǵa 25 jyl tolady. Barsha qaýymdy osy memlekettik ulyq merekemen quttyqtaımyn, densaýlyq pen tabys tileı otyryp, elimizde aýyrtpalyqtar bol­maı, jeńisten jeńiske jete bere­ıik demekpin.