Qart Qarataýdyń tósindegi Kósegeniń Kókjony aımaǵynda shoqjuldyzdaı bir shaǵyn aýyl bar. Ol – Úshbas degen Sarysý aýdanynyń óreli azamattaryna tanys aýyl. Onyń tarıhyna kóz júgirtsek, bir jazylmaǵan dastan desek artyq aıtpaspyz, sirá.
Bul aýylda dúnıe esigin ashyp, kindik qany tamǵan, myna keń ómirge sol topyraqtan qanat qaǵyp memlekettik, qoǵam qaıratkeri dárejesine jetken zerdeli tulǵalardan kem emes. Qazaqtyń joǵary bilimdi alǵashqy taý ınjenerleriniń biri, Almatydaǵy memlekettik taý-ken polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń (qazirgi Ulttyq Q.Sátbaev atyndaǵy tehnıkalyq ýnıversıtetiniń) uıymdastyrýshysy ári alǵashqy rektory Áshir Búrkitbaev, erterekte (1920 jyldary) Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ishki ister basqarmasyn basqarǵan Aǵabek Baıdýllaev, Jon aýyldyq keńesiniń tóraǵasy bolyp otyz jylǵa jýyq qyzmet etken abzal jan Jumaǵul Ahatov, Sarysý aýdanynyń ósip-órkendeýine úles qosqan belgili azamat, aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasynyń orynbasary qyzmetinde bolǵan Qýanysh Párimbekov, Moıynqum aýdanynyń densaýlyq saqtaý basqarmasynyń meńgerýshisi, aýdandyq aýrýhananyń bas dárigeri bolyp shırek ǵasyrdan astam ýaqyt abyroımen eńbek etip «Eńbek Qyzyl Tý» jáne «Oktıabr revolıýsııasy» ordenderimen marapattalǵan Erbolat Dosymbekov, Ishki ister mınıstrliginde biraz jyl qyzmet etken, polısııa polkovnıgi Serik Qulybekov, Almatydaǵy kólik jáne kommýnıkasııa ınstıtýtynyń professory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Qabylanbek Aıtbaev jáne osy joldardyń avtory – medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Nıý-Iork akademııasynyń jáne Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi Saǵyndyq Ordabekov jáne t.b. osy shókimdeı ǵana alaqandaı aýyldyń tól perzentteri.
Tyń ıgerý jyldary (1954-1955) óńirdegi birneshe ujymshar biriktirilip, «Túrkistan» tyń keńshary uıymdastarylyp, kóp jyldar boıy memleket qambasyna kólemdi mólsherde astyq tapsyryp otyrǵany belgili. Mal sharýashylyǵyn damytýda da keńshar eńbekkerleriniń úlesi az bolǵan joq. Árdaıym «Bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp» eńbek etetin aýyl turǵyndarynyń yntymaǵyna, uıymshyldyǵyna rıza bolasyz. Tipti qazirgi ýaqyttyń engizgen ózgeristerine qaramaı, árkim bas paıdasyn oılap, «bireýi kókke, ekinshisi kólge» tartyp jatqan zamanda bul aýyldyń burynnan qalyptasqan tynys-tirshiligi, birligi búlinbeı kele jatqany basqalarǵa úlgi bolarlyqtaı.
Aýyl aqsaqaly Iles Aıtjanovtyń uıymdastyrýymen, aýyl azamattarynyń qoldaýymen ıgilikti is-sharalar atqarylyp keledi. Mysaly, kóktem aıynda ózen boıynan toǵan turǵyzyp, aryqtardy tazalatyp, sý shyǵarý, buzylǵan joldardy birigip qalpyna keltirý, kóktemde aǵash kóshetterin otyrǵyzý, aýyldyń kire berisine kórnekti arka ornatý, jastardy ımandylyqqa tárbıeleý maqsatynda meshit salý, mal aıaǵyna bastarmaý úshin aýyl syrtyndaǵy beıitterdi qorshaý sııaqty aýyldastardyń paıdaly isterin kórip júregińiz jylıdy.
Negizgi qyzmetten qolym qalt etken sátterde men de, joldyń uzaqtyǵyna, qıyndyǵyna qaramaı, týyp-ósken aýylyma, tabanymda topyraǵynyń taby qalǵan, móldir bulaǵynyń bal sýyn tatqan aıaýly Úshbasqa tartyp ketkim kelip turady. О́ıtkeni onda alańsyz balalyq shaqta taı-qulyndaı tebisip birge ósken, ázilderimiz jarasqan qurdastarym, áke-sheshemniń kózin kórgen ardaqty aǵa-jeńgelerim turady. Aýyl syrtyndaǵy eski beıitte, jer besikte máńgilik tynyshtyq qushaǵynda áke-sheshem, baýyrlarym jatyr...
Taıaýda, tamyzdyń sońǵy kúnderi, kezekti bir demalysymda ulym men nemeremdi ilestirip, aýylǵa baryp, taǵy bir ıgilikti istiń kýási boldym. Úshbas turǵyndary taıly-tuıaǵy qalmaı bas qosyp, Bastóbe (taý aty) syrtyndaǵy Qamyr áýlıe mańyndaǵy beıitke jol salyp, tas-shaǵal tósep, kóktemgi sel shaıyp ketken kópirdi qalpyna keltirý úshin asar jasap, eńbek kórigin qyzdyryp jatyr eken. Dál erte kezdegi kınolardan, teledıdardan kórgen qaınaǵan eńbek maıdany tárizdi. Greıder men býldozerler joldyń boıyn tegistep, júk kólikterimen jetkizilip jatqan shaǵaldy jol boıyna jazyp jatsa, ózen boıyndaǵy karerden ekskovator júk mashınalaryna shaǵal artyp jatyr. Jıyrma shaqty adam úsh topqa bólinip, toǵan basynda sement ertindisimen tas qalap, erekshe sheberlikpen tas-toǵan ketikterin órip barady. Beton qozǵaǵysh tynymsyz, birsaryndy shyr aınalyp tur. Shelek ustap, beton ertindisin tasyp júrgen jastar da tynymsyz eńbek etýde. Aqyl-keńesterin aıtyp, qolǵabystaryn berip aralarynda ázil-qaljyńdary jarasqan qarııalar da júr. Bulaq basyndaǵy kógalda qazan-oshaqtaryn ornatyp, birneshe jıylmaly ústelderge aq dastarqandaryn jaıyp, sary samaýryndaryn qaınatyp bir top qyz-kelinshekter júr. Qaıda kóz salsań da júregińdi jylytatyn, mereıińdi ósiretin qaınaǵan qyzý eńbek, ıgilikti is.
– Dala jumystarynyń saıabyrlaǵanyn paıdalanyp, aýyl bolyp asar uıymdastyrdyq. Eńbek etip jatqandar úshbastyqtar ǵana emes. Tarazdan, Shymkentten, Almatydan, Jańatastan, Á.Búrkitbaev aýylynan kelgenderi de bar. Olar osy aýyldan qanattanap shyqqan azamattar. Aýylda ótetin asardy estip, at sabyltyp týǵan aýlyna kelip, kópshilikke paıdaly iske úlesterin qosyp jatyr. Bilegin túrip tas qalap jatqandar Jákel men Ardaq Tólebaevtar, Erbol Saǵyndyquly Tarazdan keldi. Kúrek siltep, shańyn shyǵaryp jol tegistep júrgen zapastaǵy polkovnık Serik Qulybekov jáne onyń uly Sát Shymkentten jetti. Maqsat Jaqsylyqov sonaý Almatydan at terletip jetti. Jańatastan kelgen О́serbaı Jumaǵulov, Dýlat О́teshev, Nurhan Turlybekov, Sáken Úmbetuly, Baqyt Zeberuly osy aýyldyń túlekteri. Á.Búrkitbaev aýylynan Dildá, Kúzbasar, Qýatbaı, Jambaı syndy qurbylaryńyz ben olardyń balalary keldi. Tehnıkanyń birazy aýyl azamattarynyki bolsa, qýatty býldozer Jańatastaǵy «Qarataý» ónerkásip birlestiginen (dırektory – oblystyq máslıhattyń depýtaty Muratqalı Sársenov), ekskovator-tıegish jeke kásipker Shynaıdar Eralıevtiki. Beton aralastyratyn qondyrǵyny Sáken Mamytov alyp keldi. «Kóp túkirse – kól» degen, kópshilikke, aǵaıynǵa raqmet. Bir kúnde-aq kóp tirlikti bitirip tastaıtyn boldyq. Bile bilsek, jer-jerde ata dástúrimiz asardy qaıta jańǵyrtyp, kópbalaly otbasylaryna, jalǵyzilikti qarttarǵa járdem kórsetip jatqanymyz oryndy boldy. Bir adamnyń bitire almaıtyn isin, kópshilik bolyp bir kúnde bitirip jatyrmyz. Árdaıym, ár aýylda osyndaı birlik bolsyn, aýyl azamattarynyń oı-órisi keń bolyp, týǵan aýylyna degen janashyrlyǵy, kómegi mol bolsyn, – dep rızashylyq sezimin bildirdi Iles Aıtjanov aǵamyz.
Qazaqtyń «Birlik bar jerde – tirlik bar» degen qanatty sózi ras eken. Sarysý óńirindegi Úshbas aýlynyń turǵyndary myna qyryq qubylǵan zamannyń qanshama qıyndyqtaryna kezikse de, olarǵa esh des bermeı, qojyramaı, irgeleri sógilmeı, kerisinshe, tirshilik tútinin tik shyǵaryp, týǵan atamekenderiniń ósip-órkendeýine, kórkeıýine aıanbaı, ter tóge eńbek etip, jas urpaqtaryn ata-babalarynynyń qalyptastyryp ketken salt-dástúrlerine, «kishi Otandaryn» erekshe súıýge, úlkenderdi syılaýǵa, eńbekqorlyqqa, otansúıgishtikke, patrıottyqqa tárbılep jatqany qýantady.
Urpaqtar sabaqtastyǵy jalǵasyp, ata-babalarynyń isin ári qaraı jandandyryp, el ıgiligin arttyra beretin senimdi, sanaly urpaq ósip kele jatqany qandaı jaqsy!
Bul da rýhanı jańǵyrýdyń bir kórinisi emes pe!
Saǵyndyq ORDABEKOV,
dáriger-hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor
TARAZ