Súıenetin tamyryń, syıynatyn táńiriń

Sóıtip, jyl saıyn biz «...óz­ge oqyǵan myrzalar shen izdep júr­gende, qorlyqqa shydap, qul­dyqqa kónip, uıqy basqan qalyń qazaqtyń ult namysyn jyrtyp, ulttyq aryn joqtaǵan patsha zamanynda jalǵyz-aq Ahmet edi» dep Sáken Seıfýllın baǵa bergen, qazaq álipbıiniń negizin salǵan uly ǵalymnyń týǵan kúninde Til merekesin toılap kelemiz.

Shaısultan Shaıahmetov atyn­daǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy esesi ketken jyldardyń joqtaý­shysy, bolashaqqa batyl qadam­nyń basqyshyndaı dúnıege kelgen uıym deýimizge bolady.

Ortalyq elimizdegi til saıasatyn iske asyrýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý, ıaǵnı qazaq tiliniń memlekettik til retindegi tolyqqandy qyzmetin qamtamasyz ete otyryp, latyn grafıkaly álipbı negizinde qazaq tilin jańǵyrtýǵa, til mádenıetin odan ári arttyrýǵa jáne tildik kapıtaldy damytýǵa baǵyttalǵan úılesimdi til saıasatyn júrgizý jolyna bel sheship kiristi.

2017 jyly Úkimet qaýlysy­men qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kezeń-kezeńimen kóshirýdiń maqsatty jospary qurylǵan-dy. Jospardy iske asyrýdyń ǵylymı negizdemelerin ázirleý úshin elimizdegi bedeldi fılolog, tilshi ǵalymdardan, tarıh salasynyń, termınologııa men onomastıka, lıngvıstıka, shetel tilderiniń sarapshylarynan, IT mamandardan turatyn jumys toptary jasaqtaldy.

Orfografııalyq, Ádistemelik, Termınologııalyq, Saraptama-tehnıkalyq jumys toptarynyń jumys baǵytyn basty maqsatqa laıyqtap, olardyń qyzmetin úı­les­tirý de «Til-Qazyna» ulttyq orta­lyǵyna mindetteldi.

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty ǵalymdary álipbı men emle erejesiniń jobasyn ázirlep, bizdiń ortalyq ǵylymı-uıymdastyrýshylyq mindetterin atqardy.

Latyn grafıkasyna kóshirý úderisindegi Nur-Sultan­nan bastalǵan ǵylymı-uıymdas­tyrý­shylyq mindetter óńir­lerdegi Til basqarmalary, til oqytý ortalyqtary, JOO, ózge de bilim berý mekemelerinde jal­ǵa­syn taýyp otyrdy. Latyn gra­fı­kaly qazaq tiliniń birneshe álip­bıiniń nusqalary ázirlendi. Bul kúrdeli sharýaǵa qoǵam bolyp atsalysty. «Til-Qazyna» ulttyq ortalyǵy 40-tan astam álipbı nusqasyn joǵarydaǵy jumys toby músheleriniń talqysyna sa­lyp, túrli baıqaý synaqtaryn ótkizdi. Alaıda aqparattyq teh­nologııalardyń jedel damyǵan zamanynda keıbir tildiń áýezdiligi, sheteldik sózderdiń beıimdelýine baılanysty jazý erejeleri bo­ıynsha suraqtar týyndap otyr. Ǵalymdardyń osy máselelerde ortaq sheshim tabý jolynda ǵylymı izdenisteri jalǵasýda. Elimiz bo­ıynsha baıqaý synaq­tary, saýal­namalar sharalaryna úsh jarym mıllıondaı adam qatysyp, qatysýshylardyń basym bóligi latyn grafıkasyna kóshýge daıyndyǵyn bildirdi.

Qazaq tiliniń básekelestikke qabi­lettiligin arttyrýdyń taǵy bir joly – ol aqparattyq keńis­­tikke tildi beıimdeý, ıaǵnı kez kel­gen aqparattyq qosym­sha­lar, plat­formalar, ınternet qo­sym­­sha­lary, mobıldi qo­sym­shalar, tildi meńgerýge qajet­ti baǵdar­lamalar qazaq tilin «túsi­netin, qabyldaı­tyn» bolýy kerek. Ol úshin qazaq tilin­degi túrli stıldegi barlyq mátin­derdi bir «ortaq qazanǵa», ıaǵnı qorǵa jınaqtaý qajet bolady. Bul baǵytta alǵashqy nátı­je bar­shylyq. Desek te, árbir damy­ǵan elderde óz tiliniń ómir­sheń­digin saqtaý maqsatynda tildik kor­pýs qalyptastyrǵan.

Sol tildegi barlyq sózder, sóz tirkesteri, mátinder, olardyń túsindirmesi, mátinderdegi árbir sózdiń til qurylymyndaǵy orny, tildiń orfografııasyna sáı­kes bólinýi sııaqty tolyq aqpa­rat osy qorda jınaqtalady. Mun­daı qor tildiń aqparattyq tehno­lo­gııa zamanynda kez kelgen tildik materıaldardy óńdegende, paı­da­lanǵanda baǵaly qazyna bolady.

Bizde de qazaq tiliniń ulttyq korpýsyn daıyndaıtyn ýaqyt jetti. Bul baǵytta jumystar bas­talyp ta ketti.

Qazaq tilin aqparattyq keńis­tikke beıimdeý maqsatynda túrli saıttar, mobıldi qosymsha­lar jasalyp, qoldanysqa engizilip otyr. Solardyń bir parasyna toqtalyp ótýimizge de bolady.

Jasandy ıntellekt tehnolo­gııa­sy boıynsha qazaq tilin óz betin­she úırenýge arnalǵan www.tilqural.kz portaly – qazirgi tań­da til úı­renýge yntaly adam­darǵa jaqsy múmkindik. Atalǵan por­tal qazaq tilin 5 deńgeı (qarapaıym, bazalyq, orta, ortadan joǵary jáne joǵary) boıynsha meńgerý­ge jol ashady. Portaldyń fýnksııasy árbir qadam saıyn til úırenýshiniń áreketine, onyń qarym-qabiletine, tildik biliminiń damý dınamıkasyna qaraı ártúrli ssenarııde ońaı jáne qysqa ýaqytta materıaldy meńgerýine kómektesedi. Ár seans saıyn til úırenýshiniń kelgen jerinen jal­ǵastyryp, til úırenýshiniń sózdik qoryn jetildirý arqyly, gram­matıkalyq birlikterdi meń­gerýge jáne sol arqyly, tyń­dap, ıaǵnı estigenin túsiný, oqy­ǵa­nyn túsiný, sóıleı bilý men jaza bilý qabiletterin kún sanap arttyra beredi. Sońynda til­dik test tapsyrý arqyly til úırený­shiniń qaı deńgeıde qazaq tilin meńgergendigin rastap bere alady.

Sózder men sóz tirkesteriniń mazmunyn, maǵynasyn, jańa sózder men kónergen sózderdiń maǵynasyn anyqtaıtyn jańa portal www.sozdikqor.kz qoldanysqa engeli beri til mamandary men jýr­­­na­lıster, qalamgerler, ma­­q­a­la ázir­leýshi mamandar, mem­le­kettik qyzmettegi quja­taı­nalym mamandary men jalpy tilge qyzyǵýshylar tarapynan jaqsy pikirler estilýde. Osy por­taldyń Telrgram bot kanaly da iske qosyldy.

Qazaq termıniniń ózekti problemalaryna arnalǵan www.termincom.kz saıty kez kelgen azamatqa jańa termınderdi talqylaýǵa, saraptamadan ótkizý sharalaryna qatysýǵa múmkindik beredi. Aqparattyq alańda kez kelgen termın jobasyna pikir bildirýge bolady.

Onomastıkalyq ataýlardy izdeý, olardyń tarıhy, jer-sý ataýlary, kóshe ataýlaryn anyqtaıtyn www.atau.kz saı­ty­nyń da eljandy azamattardyń kóńilinen shyǵary daýsyz. Kez kelgen eldiń ótkeni men búgininiń sabaqtastyǵy onyń jer-sý ataý­lary arqyly kórinis tabatyny belgili. Sol sekildi qazaq eliniń jer-sý ataýlary da halyqtyń san ǵasyrlyq tarıhynan syr shertedi. Bıyldan bastap Soltústik Qazaq­stan, Qaraǵandy oblystary bo­ıynsha onomastıkalyq ataýlardy tarıhı-dıahrondyq ádis arqyly zertteý bastaldy. Bul rette jobany oryndaýǵa, is-sharanyń ózegi ǵylymı izdenister bolǵandyqtan, quramynda alty onomast-ǵalym bar jumys toby quryldy.

Qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kezeń-kezeńimen kóshirý úderisi de aqparattyq qoldaýdy qa­jet etedi. Osy maqsatta www.qazlatyn.kz arnaıy portaly ázir­lenip, ınternet jelisine qo­sy­lyp, qazir ol úzdiksiz qyzmet istep tur. Portalǵa bir grafıkadan ekin­shisi­ne jáne kerisinshe aýdaratyn konvertasııalaý fýnksııasy qosylǵan.

Osynyń bári aıtqanǵa ońaı bol­ǵanymen, is júzinde ǵylymı negizdi aýqymdy sharýalardy qamtıdy.

Sonymen birge aqparattandyrý jáne kommýnıkasııa salasyndaǵy qazaq tiliniń qoldanylýyn jetil­dirý, mádenıet pen halyqqa qyz­met kórsetý, BAQ jáne bıznes sala­synda memlekettik tildiń qol­da­ny­syn retteý, áleýmettik bede­lin arttyrý baǵytynda qyrýar is atqarylyp jatqanyn aıtý paryz.

Halyqaralyq kommýnı­ka­sııada qazaq tiliniń qolda­ny­lýyn keńeıtý, Qazaqstan azamat­tarynyń tildik kapıtalyn damytý máseleleri zamanaýı tásilderge júgingende ǵana joǵary nátıjege qol jetkizedi. Osy rette bizdiń ma­mandar da ǵy­lym men tehnıka jetistikterin barynsha paıda­lanýǵa tyrysýda.

Orys tiliniń kommýnıkatıv­tik-tildik keńistikte qoldanylýy, etnostyq toptardyń tilderin damytý, qazaqstandyqtardyń lıng­vıs­tıkalyq kapıtalyn arttyrý máselesi de nazarda ustalýda.

Mádenıet jáne sport mı­nıstr­ligi Til saıasaty komıte­ti jo­ǵa­ryda kórsetilgen mindet­terdi iske asyrýshy ortalyq mem­leket­tik atqarýshy organ retinde «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-prak­tı­kalyq ortalyǵyna tikeleı tapsyr­ma men tapsyrystar berip keledi.

Tek bıyldyń ózinde ǵana bir­qatar aýqymdy sharalar atqa­ryldy.

Sonyń ishinde shoqtyǵy bıik shara retinde Úkimet janyn­daǵy Respýblıkalyq Termıno­lo­gııa jáne onomastıka komıssııa­sy­nyń jumysyn qamtamasyz etý qyz­metin atap ótken oryndy. Týrasyn aıtý kerek, termınologııa – bú­gin­gi tańda kópshiliktiń kóńi­lin alań­datqan ózekti máseleniń biri. Son­dyqtan osy baǵytta bıyl naqty birneshe is-sharalar jasal­dy. Lıngvıstıkalyq saraptama júr­gizý júıeli túrde qolǵa alyndy.

Maýysym aıynda dástúrli «Memlekettik til jáne BAQ» respýblıkalyq baıqaýy ótkizildi. Elý alty jýrnalısten 116 materıal kelip tústi. Qazaq tiliniń problemalaryn aıshyqtap aıtatyn, onyń sheshý joldaryn nusqaıtyn ǵylymı-pýblısıstıkalyq «Til jáne Qoǵam» elektrondy almana­ǵy jyl saıyn jaryqqa shyǵady.

Qazaq tilin nasıhattaýdyń asa tıimdi tásili – televızııalyq baǵ­dar­lamalar ázirlep, kórer­men­­derge oı salý. Jylma jyl túr­li ssenarıı boıynsha telebaǵ­dar­la­ma­lar ázirlenip, kórermenge jol tartady. Bul jobalardyń maz­muny tildik ahýalǵa, tildegi júrip jatqan reformaǵa baılanysty ózgerip otyrady. Bıylǵy telejoba «1 mınýt» dep atalady.

Odan bólek, «Ilespe aýdarma: teorııalyq negizderi men praktıkasy» kýrsy boıynsha qazaq tilinen aǵylshyn jáne orys tilderine ilespe aýdarma júrgizý dáristeri uıymdastyryldy. Buǵan deıin qazaq-orys, orys-qazaq tilderine aýdarýshylarǵa arnalǵan kýrstar uıymdastyrylsa, bul jolǵy shara tuńǵysh ret, memlekettik tildiń mártebesin asqaqtatý maqsatynda qazaq-aǵylshyn, aǵylshyn-qazaq tilderi mamandaryna arnaldy.

«Til-Qazyna» ortalyǵy qazaq tilinde sóıleýdiń mádenıetin arttyrý, mereıin kóterýge baǵyt­tal­ǵan túrli respýblıkalyq shara­lardy uıymdastyrýda. «Til sheberi», «Abaı oqýlary», «Til-daryn», «Memlekettik til – táýel­sizdik sımvoly», «Men qazaq­sha sóıleımin», «Qazaqstan halqy tilderi» jáne t.b. túrli res­pýb­lıkalyq baıqaýlar, kon­kýrs­tar memlekettik tildi ártúr­li jas­t­aǵy azamattar arasynda nası­hattaýǵa baǵyttalady. Mundaı is-sharalardyń maz­muny men maqsaty júıeli úılesti­rilgende ǵana nátıje bereri bel­gili. «Til-Qazyna» ortalyǵy jyl saıynǵy konkýrstarǵa monı­torıng jasap, ózgerister men tolyqtyrýlar engizip, zaman talaptaryna saı olardy jetildirip otyrady.

Bıylǵy taǵy bir jańalyq – ol Qazaqstanda jáne shetelderde qazaq tilin úıretý jáne ilgeriletýge arnalǵan «Abaı ınstıtýty» jobasy. Bul jo­ba shetelderdegi qazaq qandas­tary­­myz úshin jáne sheteldik aza­mat­tar úshin qazaq tilin úıretý, mádenıetin, tarıhyn, dástúr­leri men ultymyzdyń bútin el retindegi bolmys-bitimin nası­hattaýǵa arnalǵan. Bıyl Ger­manııa, Fransııa, Túrkııa, Iran jáne Reseı memleketterinde qazaq tilin oqytý kýrstaryn júrgizý tańdap alynyp otyr. Álemde mundaı tájirıbe bar. Ony kórip te, estip te júrmiz. Mysaly, Ger­manııada áıgili Gete ınstıtýty, kórshiles Reseıde atyshýly Pýshkın ınstıtýty, Ispanııa­da ataǵy jer jarǵan Servantes ıns­­tıtýty bar. Sol sekildi túrik baýyrlarymyzda Iýnýs Emre ınstıtýty bar. Bul ınstıtýt búkil álem boıynsha 25 memlekette túrik mádenıeti ortalyqtaryn ashyp, jumysyn úılestirip otyr. Ortalyqtarda Túrkııanyń mádenıetimen, ónerimen jáne tarıhymen tanysady, sonymen qatar túrik tilin úıretedi. Londonda ortalyqtyń ashylýy­na Túrkııa prezıdenti A.Gıýl qatysyp, bylaı depti: «Uly derjavalar tek dıplomatııanyń kómegimen ǵana emes, mádenı kapıtaldyń kómegimen de tanylady. Sondaı-aq «Iýnýs Emre atyndaǵy Túrik mádenıeti orta­lyqtary – Túrkııanyń «kórin­beı­tin» kúshi. Bizdiń mádenı mu­ramyzdy saqtaý – memleketimizdiń eń úlken kúshi». Mundaı ulttyq ortalyqtardyń mańyzy týraly budan asyryp aıtý qıyn.

 «Abaı ınstıtýty» jobasyn iske asyrý seriktestigine bilim, ǵylym mádenıet salalary ǵana emes, ekonomıka, qarjy, saıasat, saýda-sattyq sııaqty basqa da salalarda jumys isteıtin otan­dyq jáne sheteldik mekeme­ler men uıymdar, sondaı-aq qaýym­­dastyqtar, qorlar, orta­lyqtar kire alady. Qazaq­stannyń konsýldyqtary bar elderde qazaq tilin úırený úshin jaǵdaı jasaý boıynsha sharalar iske asyrylýda. Ǵylym jáne bilim berý salasynda, til teorııasy, elimizde jáne shetelderdegi áleýmettik-qoǵamdyq, saıası-ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq sala­lardaǵy qazaqtyń ádebı tilin qol­danýdyń áserliligi men erek­shelikteri boıynsha ártúrli taqy­ryptarǵa onlaın-kýrstar men beınedárister ótkizý jos­par­lanyp otyr. Uly Abaıdyń shyǵar­mashylyq murasy men ıdeıa­laryna arnalǵan is-sharalar, konkýrstar uıymdastyrylatyn bolady. Qazaq dıasporalary men ırrıdentterine qazaq tilin, áde­bıeti men folkloryn úırenýge kontent qalyp­tastyr­maqshy, ulttyq mádenıet pen ónerimiz nasıhattalady. Álemdik tilder, áriptes elderdiń tilderi boıynsha Elshilikter janynan tildesim klýbtary, kitap klýbtary, oqytý kýrstary uıymdastyrylady.

Qazaqstan halqy tilderi mere­kesine oraılastyrylyp jyl sa­ıyn qyrkúıek aıy túgeldeı til sharalary, til festıvali retinde óńir-óńirlerde keńinen atalyp ótiledi. Elimiz boıynsha semınarlar, konferensııalar, dóńgelek ústelder, baıqaýlar, konkýrs­tar, suhbattar, tele, radıo­baǵ­­dar­lamalar, marapattaýlar, qut­­tyqtaýlar túrinde júzdegen shara­lar uıymdastyrylmaqshy. Naq­tylap aıtsaq, oblystyq, Nur-Sultan, Almaty jáne Shym­kent qalalyq tilderdi damytý bas­qar­malary barlyǵy 485 is-shara, óńirlik tilderdi oqytý orta­lyqtary – 130-dan astam is-shara ótkizýdi josparlap otyr.

Bul aıtylǵandar – «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktı­ka­lyq ortalyǵy atqaryp jatqan san-salaly qyzmetiniń negizgi baǵyttary ǵana.

Álibek ASQAR,

Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń bas dırektory