Handy da, qarany da aqylymen toqtata bilgen Buqar jyraý babamyz «Tilek» degen jyrynda «Birinshi tilek tileńiz: Bir Allaǵa jazbasqa. Ekinshi tilek tileńiz: Ázázil, pasyq, zalymnyń tiline erip, azbasqa», dep edi. Osy ekinshi tilekti qulaqqa ilmegen, aqsha úshin aqyldan adasqan 150 qazaq halqymyzdyń «Búlingennen búldirgi alma» degenine qaramaı, azǵyndardyń tiline erip, ońbaı jatqan Sırııadan bir-aq shyǵyp otyr. Úlkenderdi bylaı qoıǵanda, 30-ǵa taıaý beıkúná ul men qyzdyń solardyń qatarynda turýy júrekti syzdatady-aq. Olar «Allamen kezdesýge asyqpyz», deıdi. Bul – ázázildiń sózi.
Handy da, qarany da aqylymen toqtata bilgen Buqar jyraý babamyz «Tilek» degen jyrynda «Birinshi tilek tileńiz: Bir Allaǵa jazbasqa. Ekinshi tilek tileńiz: Ázázil, pasyq, zalymnyń tiline erip, azbasqa», dep edi. Osy ekinshi tilekti qulaqqa ilmegen, aqsha úshin aqyldan adasqan 150 qazaq halqymyzdyń «Búlingennen búldirgi alma» degenine qaramaı, azǵyndardyń tiline erip, ońbaı jatqan Sırııadan bir-aq shyǵyp otyr. Úlkenderdi bylaı qoıǵanda, 30-ǵa taıaý beıkúná ul men qyzdyń solardyń qatarynda turýy júrekti syzdatady-aq. Olar «Allamen kezdesýge asyqpyz», deıdi. Bul – ázázildiń sózi.
Teledıdardyń kórsetýinde qarǵadaı qyzdar qara kıimmen tumshalanyp, kózderi jyltyrap tursa, er balalar jattyǵyp jatyr. Jymıyp bir arab tur. Bir ul bala «Myna zaman ózgerdi, attanatyn kez keldi, júrekterde ıman oıandy, naıza qanǵa boıaldy, bizder shyqtyq minekı, maqsat etip armandy», deıdi. Ne degen qasiretti sóz. Bul sózdiń beıkúná balanyń júregin jaryp shyqpaǵany anyq. Úıretýshiler, kúıretýshiler aıtqyzyp otyr. Attaryn ózgertip, «Qazaqı» dep alypty.
Sol azamattardy teledıdardan kórsetkennen keıin Aqmola oblysynan «jıhadqa» ketken A.Janseńgirovtiń anasynyń kóz jasy alty taram bolyp, «Sábıdiń ne kinási bar?» edi dep zar eńireıdi. Kezinde kórnekti ǵalym Myrzataı Joldasbekov «Din – ustaı alsań qasıetiń, ustaı almasań qasiretiń», dep edi. Mynaý sol qasirettiń kórinisi desek, qatelespeımiz. Osyndaı kúıge qalaı tústik degen oı mazalaıdy. Bul salǵyrttyǵymyzdan bolsa kerek. Zombıge aýysyp bara jatqan urpaqtyń taǵdyry osylaısha tragedııaǵa aınalyp, qııanat jalǵasa berse, ulttyń keleshegine qaýipti. Muny jurt bolyp qolǵa almasa, ult urpaǵy qor bola berýi kádik.
Sonaý zamandary ultty adal súıý jóninde Júsipbek Aımaýytov: «Ultshyl jurt – Japonııa. Olardyń balasy jasynan ultym dep ósedi. Eseıgen soń bar bilimin óz jurtynyń kúsheıýine jumsaıdy», degen edi. Al qazaqty qaıtsem túzeımin dep ashy til, ýly sııamen ósıet qaldyrǵan Abaı kúıingen bir tusynda: «О́zi er jetip, ata-anasyn tuzaqtan qutqararlyq bala qazaqtan týa ma eken?.. Ondaı balany sendeı áke, seniń elińdeı el asyrap ósirer me eken?..» degen bolatyn. Bul – eldiktiń aldyndaǵy sóz. Endi, mine, táýelsizdigimizdi alyp, ata-babanyń armany oryndalyp, Elbasymyz jurtyn jumyldyryp otyrǵanda, mynandaı surqııalyq oıyńdy oırandap, sanańdy sarsytady.
Jat jerdiń topyraǵynda jıhadshyldyq jasaımyz dep shalys basyp júrgen úlkenderdi qoıyp, aıtqannyń aýzyna qarap júrgen beıkúná ul men qyz erteń atameken, ata-baba, dos-baýyr demeı, jatyrǵa shabar jat qylyq kórsetpeıdi degenge kim kepil bolar eken? Akademık Rahmanqul Berdibaı aıtatyn «kózqaman», Ábish Kekilbaıuly shyǵarmasyna arqaý etken «máńgúrt» osyndaı ult qanynan aıyrylǵan sulbasy bar, surqy joq toptan shyǵady emes pe? Urpaǵy osyndaı qasiretke urynǵandar úshin bul, árıne, aýyr. Al otbasy amandardyń: «О́rtenip jatqan ózgeniń úıi, óz úıim aman», deı salýy – ult úshin apat. Danyshpan Abaı osyndaıda aıtqan ǵoı, ózimshildiktiń ókindirmeı qoımaıtynyn.
Mundaı ospadarlyq osy 150 qazaqpen bitse, qane? Biraq, olardyń «izbasarlary» joq dep kim aıta alady? Endeshe, «Aýrýyn jasyrǵannyń óletinin», jaýyrdy jaba toqyǵannyń irip-shirimeı qoımaıtynyn eskerip, dindegi osyndaı oırannyń aldyn búgin alyp, búgin tamyryna balta shappasaq, erteń kesh bolary anyq.
Alla halqymyzǵa aıamaı jer bergenmen, ultymyzdyń qanat jaıýyna múmkindikti kem etipti. Zar zamandar zapyran qustyryp, mıllıondaǵan qandastarymyzdy jer jastandyrsa, búgingi órkenıetke bet burǵan dáýirde júz myńdaǵan ul men qyz «abortqa» jutylyp ketip jatyr. Elbasymyz halqymyz sanyn taıaý jyldary 20 mıllıonǵa jetkizý qajettigi jóninde aıtyp edi. Bul osylaı kete bersek, oryndala ma, oryndalmaı ma? Memleket basshysynyń júktemesin júre tyńdap, jel sózben jele jortyp óte shyǵamyz deý túptiń túbinde opyndyrmaı qoımaıdy. Mundaı aýyr júkti «Ár qazaq – meniń jalǵyzym» (S.Adaı) degen ult uly sezinbese, Alash arysy Álıhan Bókeıhanovtaı: «Han balasynyń qazaqta qaqysy bar edi, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!» dep ardy aqsha jeńgen zamanda namysyn qamshylap, nardaı qasqaıyp turyp halqyna qyzmet etpese, táýelsizdik taǵdyry qalaı bolady? Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń «Máńgilik El» ıdeıasyn qalaı iske asyra alamyz? Osy kúndi ańsap ketken mıllıondardyń úmit-senimin aqtadyq dep erteń aıta alamyz ba? Endeshe, el bolǵan tustaǵy urpaqtyń búgingi taǵdyry, kemel-keleshegi árqaısymyzdyń moınymyzdaǵy besbatpan júk ekenin oıly qazaq, dúnıesi túgel qazaq oılaýy kerek.
El ishine kirgen alalyqtan ońǵan jurt jer betinde joq. Sony erte túsingen atam qazaq atamzamanda «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» degen. Jartykesh teńdikti mise tutqan Mirjaqyp Dýlatov: «Azattyq tańy atty. Tilekke qudaı jetkizdi, kúni keshe qul edik, endi, mine, teńeldik. Qam kóńilde qaıaýdan arman qalǵan joq. Ul, qyz demeı, balany oqyt, qazaq!», dep edi. Bútin teńdikke qol jetkende urpaqtyń azǵyndaýyna jol bersek, onda aldyńǵy tolqynnyń kinási men kúnási eshqashan aqtalýǵa da, aqtap alýǵa da kele qoımas.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».