Alataýdyń qos qyrany

Suranshy, Saýryq batyrlarǵa urpaqtary eskertkish ornatty

Elbasy «Tarıhty tanyp, zerdeleý kerek, tarıhty tarazylaý kerek, sonda taǵdyryńdy, búgingi turpatyńdy tanısyń, keleshegińdi baǵdarlaısyń, aldaǵy júrer jolyńnyń silemin zerdeleısiń...» dep naqtylaǵan. Osy oraıda, Jetisý jerinde Suranshy, Saý­ryq batyrlarǵa urpaqtary arnap salǵan eskertkishtiń perdesi teatrlandyrylǵan kórinispen ashyldy. Dúıim jurttyń aldyna shyqqan Almaty oblysynyń ákimi Ańsar Musahanov: «Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda ulttyq tarıhty qaıta túletý týraly máselege arnaıy toqtalǵan bolatyn. Bul oraıda Jetisý jerinde aıbyndy da, ataqty Suranshy men Saýryq batyrlarǵa arnap eskertkish ashyp otyrmyz.

Suranshy, Saýryq batyrlarǵa urpaqtary eskertkish ornatty

Elbasy «Tarıhty tanyp, zerdeleý kerek, tarıhty tarazylaý kerek, sonda taǵdyryńdy, búgingi turpatyńdy tanısyń, keleshegińdi baǵdarlaısyń, aldaǵy júrer jolyńnyń silemin zerdeleısiń...» dep naqtylaǵan. Osy oraıda, Jetisý jerinde Suranshy, Saý­ryq batyrlarǵa urpaqtary arnap salǵan eskertkishtiń perdesi teatrlandyrylǵan kórinispen ashyldy. Dúıim jurttyń aldyna shyqqan Almaty oblysynyń ákimi Ańsar Musahanov: «Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda ulttyq tarıhty qaıta túletý týraly máselege arnaıy toqtalǵan bolatyn. Bul oraıda Jetisý jerinde aıbyndy da, ataqty Suranshy men Saýryq batyrlarǵa arnap eskertkish ashyp otyrmyz.

Jetisý jerinde keshegi Qarasaı, Naýryzbaı, Qabanbaı, Raıymbek batyrlardan úzilmeı kele jatqan batyrlyqtyń altyn arqaýyn Saýryq Ystambekuly men Suranshy Aqynbekuly jalǵastyrǵanyna tarıh kýá. Qos batyr HIH ǵasyrda Qoqan bekteri men qyrǵyz manaptarynyń ústemdiginen eldi azat etip, ǵumyrlaryn at ústinde ótkizdi.

Tarıhı syn kezeńde eli úshin jandaryn qurban etip, keń baıtaq ólkeni bizge amanattap ketken batyrlardyń arman-múddesi búgingi kúni oryndaldy.

Táýelsiz el bolyp, irgeli memleket qurdyq. Tarıhymyzdy túgendep, salt-dástúrimizdi qaıta jańǵyrttyq. Búgin, mine, oblystaǵy eskertkishter qatary taǵy bir tuǵyrly tas músinmen tolyǵyp otyr» dedi.

Kelesi kezekte, QR Parla­­men­ti Májilisiniń depýtaty Serik Úmbetov, professor, Mem­lekettik syılyqtyń laý­reaty Seıit Qasqabasov ult­tyq qundylyqty ǵylymı tu­jyrymmen ushtastyra sóz sóı­ledi. Qos batyrǵa arnalyp ótki­zilgen aqyndar aıtysynda bas júldeni jeńip alǵan Sara Toqtamysova arnaý aıtqan soń, batyrlar arýaǵyna baǵyshtala quran oqyldy.

Suranshymen zamandas-qur­das ári ol júrgizgen shaıqas­tar­­ǵa qatysqan dańqty aqyn Súıin­baıdyń – «Tý alyp jaýǵa shyqsań sen» atty tarıhı óleńi men «Su­ran­shy batyr» atty tolǵaýy bar.

Jyr súleıi Súıinbaı eski jyraýlarsha, buryn Qarasaı zamanynda Dýlat pen Shapyrashty dushpannyń tepkisin kórgen joq edi dep, ótken ómirdi aıta otyryp, Qarasaıdyń erjúrektigin úlgi etip, Suranshy, Saýryqty qaırap, Qarasaı babamyz qyryq myń dushpanǵa taısalmaı, ózi jalǵyz tıetin dep, qaırattandyra jigerlendirip alyp:

– Aqtuıaq atqa minesiń,

Búgin maǵan eresiń.

Qanshama halqyń eredi,

Ony da keıin kóresiń.

Tý alyp jaýǵa shyqsań sen,

Ilede jatqan Janys pen

Shapyrashty, kóp Dýlat,

Olar da atqa minedi.

О́zderińdeı bolǵan soń

Suranshy, Saýryq – tiregi», – dep bir qaıyrady.

Suranshy – tarıhı tulǵa, ol elin, jerin otarshylardan qor­ǵaǵan qaharman. Jyr-tol­ǵaý­larda, ańyzdarda ol minsiz adam, segiz qyrly, bir syrly batyr. Súıinbaı da, Jam­byl da osy tur­ǵyda beıne­legen Suranshyny. Ásirese, Jam­byldyń Suranshysy – klassıkalyq epostyń baty­ry keıpinde kórinedi. Ol – adam­gershiligi mol, dostyqqa adal, dushpanǵa qatal, jaqsylyq ja­saýǵa qumar úlken júrekti azamat. Osyndaı oıdy Saýryq ba­tyrǵa qatysty da aıtýǵa bolady. Súıinbaı da, Jambyl da óz shyǵarmalarynda Saýryqtyń erligi jóninde tolǵaıdy, ony Suranshymen qatar atap, batyr retinde kórsetedi. Súıinbaı:

– Rýy Shapyrashty Saýryq batyr

Dýlatqa asqar taýdaı emes pe edi?!

Keshe ótken dúnıeden eki ústiniń

Saýryqpen qaı jaǵynan teńesedi?!

– dep oıyn jalǵasa, Jambyl: – Ba­tyr Saýryq, Suranshy jaýdan ól­gen, Halyq úshin sháıit bolyp, ja­nyn bergen. Eldi qorǵap ól­­gen­niń armany ne, Qalyń qazaq qur­met­tep, sońyna ergen, – dep túıin­degen.

Sóıtip, elim dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımegen Suranshy batyr 1864 jyly Ońtústik ólkesin qoqandyqtardan azat etý úshin bolǵan soǵysta Saıram bekinisine jasaǵan shabýyl kezinde erlikpen qaza tabady.

Ásili, at shaptyrmaı astyń sá­ni kirgen be?! Bul kúni de taı, qu­nan, top, alaman báıge, jorǵa ja­rys ótkizildi. Alaman báıgede Ǵabıt Úmbetovtiń «Qaraqus» at­ty tulpary ózge attardan qara úzip oza shaýyp máre syzyǵyn bi­rin­shi bolyp qıdy. Bas báıgege ti­gil­gen «Djıp» avto­kó­ligin jeńip aldy. Al jorǵa ja­rysta Jambyl aýdanynyń «Kók­jorǵasy» tórt aıaǵynan taıpala jorǵalap, birin­shi orynǵa tigilgen sheteldik avto­kólikti ıelendi.

Nurbol ÁLDIBAEV,

«Egemen Qazaqstan».

Almaty oblysy.