– Suraǵyń bar ma?
– Bar. Ustazdaryńyzdyń ishinde kimniń orny erekshe?
– General Ivan Vasılevıch Panfılovtyń orny ózgeshe. Ol kisi meniń oıymda, pikirimde, esteligimde, tvorchestvomda ózgeshe oryn alady.
Men ol kisini osy ýaqytqa deıin ustazym dep sanaımyn.Áldeqashan ólip ketken Ivan Vasılevıchti umytpaımyn, umyta almaımyn.
Basqalarmen jyldap birge júrdim. Qaldyrǵan izderi shamaly. Panfılov bar-joǵy bes-alty aı ishinde tereń, tipti búkil ómirime umytylmas iz qaldyrdy. Sol sebepti tvorchestvomda shama-sharqym jetkenshe ol kisiniń obrazyn jasaýǵa tyrystym. Ivan Vasılevıch óziniń aqyldylyǵymen, danalyǵymen óz obrazyn jasady.
Baýkeń bir qaýym ýaqyt únsiz qalyp:
– E, «Jazýshy» baspasynyń dırektory Ábilmájin Jumabaevqa barǵanym esime tústi, – dedi qabaǵyn jazyp. – Ol: «Baýke, bizge ashýlanǵanyńyz orynsyz. Eki tomdyq tańdamaly shyǵarmalar jınaǵyńyzdy bıyl, al «General Panfılov» týraly kitapty kelesi jyly shyǵaraıyq», – dese bola ma?
– Joq! Meniń tańdamaly shyǵarmalarymnyń eki tomdyǵyn shyǵarmaı-aq qoıyńdar, «General Panfılovty» shyǵaryńdar.
– Baýke, «býynsyz jerge pyshaq urǵanyńyz» qalaı? Bizdiń de hal-ahýalymyzdy túsinińiz. Sizdiń tańdamaly shyǵarmalar jınaǵyńyzdyń eki tomdyǵy tez satylyp ketedi. Baspamyzǵa kómegi úlken. «General Panfılov» kóp avtordyń esteligi, ol kitaptyń ótýi qıyn.
– Senimen men Almatynyń Kókbazarynda sóılesip otyrǵanym joq. Bıyl Panfılov dıvızııasynyń qurylǵanyna 40 jyl tolady. Osy aıtýly kúni Panfılovty qurmettemesek, biz kimbiz?! Muny túsinbeıtin sen qalaı «Jazýshy» baspasynyń dırektory bolyp júrsiń?! Búginnen bastap dırektor emessiń! – dep aıqaıladym.
– Baýke, túsindim, keshirińiz.
– Qoryqpa! «General Panfılov» ta senderge tabys ákeledi.
– Jaqsy, Baýke.
– Dırektorlyqta qalý, qalmaýyń áli kún tártibinen túsken joq.
– Qazaqtyń bir qatyny júz jylda sizdeı bir Baýyrjan týyp berse, baqyttymyz, – dedi Ábilmájin ázilimdi túsinip, kóńildene kúlip. – Meniń oǵan ashýlanǵanymnyń astarynan sen ne túsindiń?
– Ustazyńyzdy shynaıy syılaıtynyńyzdy túsindim.
«Jaýynger ámirshisi – ar-uıat, borysh»
– Soǵys degen ne? Ol toı, álde bı me?
– Ekeýi de emes.
– Durys. Soǵys – qandy qasap. Alǵy shepte jaýynger oıyn tek bir-aq nárse bıleıdi. Ol – jeńis. Soǵysta budan artyq qymbat ta, jaqyn sóz bolmaıdy. Soǵys barlyq nárseni ómir tarazysyna salady. О́lim men ómir betpe-bet keledi. Sonda óziń oılaǵyn, naǵyz qyrǵyn naq osy jerden bastalady. Maıdandaǵy adam ony óz kózimen kóredi. Endi sen aıtshy, ony kózimen kórgen adam jumsaq bola ala ma? Bııazy bola ala ma?
Bile bilseń, soǵys qandaı qıyn bolsa, soǵysýshy adamǵa odan da qıyn. Sebebi meıli sen, meıli men, ne basqa bireý bolsyn, ómirin qıyp óle qoıýǵa barmaıdy.
Aıtalyq, ekeýimiz jaýyngermiz. Soǵysqanda kim úshin soǵysamyz? Otan úshin, el, jer úshin soǵysamyz. Jaý tolymyzdy tógip, ortamyzdy shaıqap, bizdi tize búktirip, qol qýsyrtsa, búkil elimizdiń namysyn aıaqqa baspaı ma? Endeshe, oılap kór, bul jerde adamnyń jeke basynyń ǵana namysy emes, el namysy seniń kóz aldyńda turady. Ondaı adam, sóz joq, ózine de, ózgege de qatal bolady. Sondyqtan komandır qataldyǵy tabıǵı zańdy. Bul qataldyq emes, qamqorlyq, talap qoıýshylyq. Muny sen durys túsin.
Árkim ártúrli oılaıdy, oǵan erikti de. Soǵysta jumsaq bolý – ózińdi óziń tirideı kórge kómýmen birdeı. Mysaly, sen komandırsiń. Komandır bolǵanda jaı emes, aldyńǵy sheptegi soǵys taǵdyryn sheshýge, Otan buıryǵyn oryndaýǵa mindettisiń. Sonda qalaı, ol buıryqty kimmen, oryndaısyń? Olar – adam. Olardyń taǵdyry kóp jaǵdaıda saǵan, seniń aqylyń men qaırat-jigerińe tikeleı baılanysty. Eger qaırat-jigeriń jetkilikti, aqyl-oıyń ushqyr, aıla-ádisiń mol bolsa, onda jaýyngerleriń baqytty. Nege olaı? Sekýnd saıyn dep asyra aıtyp, mınýt saıyn dep ásireleýge barmaı-aq qoıaıyn, ajal saǵat saıyn aranyn ashyp qarsy aldyńda tur.
Jekpe-jek urysta táýekel, batyrlyq shyǵady. Aldymen soldat ózin-ózi jeńedi. Qobaljý, qorqý, taǵy basqa sezimderdi tómen basyp tastaıdy. Oǵan bir dálel – Tólegen Toqtarov erligi. Men oǵan jaýdyń búıirinen qarsy shabýylǵa shyq dep buıryq bergem joq. On eki jaýynger aıqasqa engen. Mine, ınısıatıva!
– Bizdiń áskerdi joıatyn boldy. Eń bolmasa ekpinin basamyz, búıirinen tıiseıik, – degem.
Qandaı móldir azamattyq sana?! Qandaı azamattyq bıik borysh?! Meniń Tólegenge rıza bolatynym – osy! Mysaly, Gastello ólimge ózin jaqsy jaǵdaıdan qıǵan joq. Onyń oǵy taýsylyp qaldy. Burylyp qashsa, jaý qýyp jetip, tutqynǵa alady. Kómekteser eshkim joq. Bylaı qarasa, úlken benzın kolonkalar tur eken. «Meıli, endi osylardyń bárin jaǵyp jibereıin. Pálen júz samoleti benzınsiz qalsyn, bizdiń pálen adamymyzdy óltirmesin» dep sheshedi. Men onyń qansha fashısti óltirgenin bilmeımin. Joǵarydaǵy áreketimen-aq kóp jaýdyń kózin joıdy, bizge kóp paıda keltirdi. Biz úshin ol kóp nárse istedi. Baımaǵambetov jetiskeninen jaý blındajyn keýdesimen japqan joq. «Men ólsem óleıin, joldastarym tiri qalsyn» dedi. 28 panfılovshylar da bastaryn qurbandyqqa tikti. Bul – sovet jaýyngerleriniń jappaı erligi edi! Gastello, Baımaǵambetovterdiki jeke erlik. Ony sol kezgi jaǵdaı talap etti. Bul tustaǵy jaýynger ámirshisi – ar-uıat, borysh.
«Jaý bolsa da»
– Adıýtantym Nıkolaı Sınchenko ekeýimiz shoq toǵaı ishimen alǵy shepke bara jatyp, nemis soldaty óliginiń ústinen shyqtyq. Etpetinen qulapty, jalańbas. Shashy sap-sary, tóńiregindegi qar qyp-qyzyl, – dep Baýkeń shamyrqana sóıledi. – Júzin kóreıin, – dep etigimniń tumsyǵymen túrtip, ólikti aýdardym. Etigimmen aýdarǵan sebebim, súıikti generalym Ivan Vasılevıch Panfılovtyń, qandykóılek serikterimniń qazasynan týǵan yza-kek edi.
Jaý soldatynyń mop-momaqan, beıkúná júzin, jańa tebindegen murtyn kórip, aıadym. Sınchenko qaltalaryn qarap, bir de qujat tappady. «Bul sorly endi ań-qusqa jem bolady-aý. Belgisiz soldat degenimiz osylaı toǵaı ishinde, qar qursaýynda qalǵandar ǵoı», – dep oılap, adıýtantyma shtabqa baryp, kúrek alyp kelýin buıyrdym. Ol júgirip ketip, birazdan keıin qaıta oraldy. Ekeýlep kór qazyp, álgi soldatty jerledik. Jaý bolsa da, júzin jasyrmaı ketkendi ózime ar sanadym...
О́liktiń júzin jasyrý adamzat balasynyń ejelgi asyl boryshy desek, Baýkeńniń jaý óligin qurmettep, ań-qusqa jem etpeýi – adamgershiliktiń bıik shyńy emes pe? Mundaı oqıǵa adamzat balasy tarıhynda kezdesti me, kezdespedi me degen suraq tóńireginde uzaq oıǵa battym.
Shyndyqqa júginsek, jaý bizdiń óligimizdi tabanymen taptaǵany óz aldyna, adamdarymyzdy tirideı órtedi, darǵa asty. Osy qanquıly, jaýyzdy bar jan-tánimen jek kórse de, óligin jerlemeı ketýdi boıyna ar sanaǵan Baýkeńniń «soǵysqa halyq kináli emes, eshbir halyq soǵysty qalamaıdy, bul til tabysa almaǵan basshylardyń kinásinen» dep túsinip, jaý óligin jerlep ketýi onyń qandaı ortada, qandaı tárbıede óskenin áıgilep turǵan joq pa?
Izraıl tarıhshysynyń lebizi
Internetten Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınge Izraıl tarıhshysy «Iаd Vashem» ulttyq ınstıtýtynyń qyzmetkeri Aron Shneer qarsy qarap otyryp aıtqan myna sózderin oqyp, sheksiz maqtanysh sezimine bólendim.
– Maǵan ózindik ereksheligi bar ókildik buıyrdy. Sebebi men basqa eldiń azamatymyn, Ierýsalımnen keldim. Sol sebepti, bir jaǵynan, Reseıdiń ishki máselesine aralasqym kelmeıdi, ekinshi jaǵynan, Keńes Odaǵynda bolǵan oqıǵaǵa toqtalmaı óte almaımyn.
Halyq tarıhyn, memleket tarıhyn umyttyrmaý – tarıhı jadymyzdyń eń basty jáne asa mańyzdy mindeti. Mysaly, 1946 jyly jańa memleket – Izraıl memleketi dúnıege keldi. Sol jyly Aleksandr Bektiń «Volokolamskoe shosse» kitaby evreı tiline aýdaryldy. Áskerı basshylyq tek oqý quraly ǵana emes, iske basshylyq etsin dep ol kitapty Izraıl armııasynyń ár ofıserine qarýmen birge berdi.
Izraıl armııasynyń bolashaq bas shtabynyń bastyǵy Motogýr óziniń estelik kitabynda rota komandıri kezinde batalon komandıri, keıinnen Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan, tamasha adam Baýyrjan Momyshulynyń sózimen jaýyngerlerin qalaı rýhtandyrǵanyn jazdy. Sarbazdaryn sapqa turǵyzyp áıgili kitaptyń «Qorqynysh» taraýyn oqyp, sózin: «Sen urys dalasyn tastap kettim dep oılaısyń ba, sen Moskvany jaýǵa qaldyryp kettiń», – degen sózimen aıaqtap: «Áskerı tártippen qolymdy shekeme apardym da, burylyp kettim. Soldattarymnyń meni túsingenine senimdi boldym», – deıdi.
Mine, basqa soǵystaǵy, basqa armııadaǵy erliktiń, qaharmandyqtyń ónegesin jas Izraıl armııasyna úlgi etken tarıh sabaǵy. Muny jastarymyz oqyp, kimderdiń urpaǵy ekenin maqtan etsin degen oımen qazaqshaladym.
Mamytbek Qaldybaı,
baýyrjantanýshy