Jumystyń joǵarǵy jaǵynda Jazýshylar alleıasy bar. Alleıa Abaı kóshesiniń boıynda jatyr. Ilııas, Sáken, Beıimbettiń músini tur. Tóńirektegi halyq úshin demalýǵa, krosspen shuǵyldanýǵa taptyrmas meken. Biz de bir mezgil baryp turamyz. Oılanýǵa, oı qorytýǵa yńǵaıly. Ádettegi keshki serýende velosıped tepken bir balaqaımen qaqtyǵysyp qala jazdadym. «Baıqap júr» dep ári qaraı kete berdim. Bir kezde álgi balaqaıdyń sol bir sátte aıtqan sózi oıyma orala ketti. Qudaıym-aý, ne dep edi?! Esime tústi: «Brat, bylaı tur».
Jeti-segiz jas shamasyndaǵy balanyń aýzynan shyqqan sol sózdiń qandaı sýyq, sonshalyq ógeı ekenin sezingende, tula boıym muzdap sala berdi. Qulaǵyma osy ýaqytqa deıin kóshede, baqta, dúkende, jolda, avtobýsta, bazarda jas adamdardyń – qazaq jastarynyń bir-birine «brat» desken san alýan daýystary keldi. Ishimnen oılap qoıamyn, «brat» dese nesi bar, ol da «baýyr» degen sóz emes pe?!
Baıaǵyda qazaq aıtysynyń qabyrǵaly ókili, marqum Ázimbek Janqulıev aǵamyzdyń:
Bratanym-aı, bratanym-aı,
Balasy edik ekeýmiz bir atanyń-aı, – degeni sekildi, halyqtyń aýzynda qalyptasyp ketken sózdiń biri ǵoı, eń bastysy dostyq kóńilden, jaqyndyqpen aıtylsa boldy deımin. Deı tura, osy orys tilindegi týystyq ataýlardyń qazaq arasyna qalaı kirgeni, qalaı sińisti bolǵany, ásirese jastardyń sondaılyq sózderge tym qumar bolǵany oılandyrady. Biz ósken aýylda birde-bir úlkenderdiń, aǵalardyń bir-birine «brat» degeni esime túspeıdi. Bala kúnniń qaıbir tusyna tap bolsam da, dos pen qurdastyń, aǵa men ininiń, aǵaıynnyń «brattasyp» jatqany jáne joq. Demek, bul sovet zamanynyń sarqynshaq sózi emes. Qaı bir jyldardaǵy Reseıdiń qalyń teleserıaldary arqyly aýyl ishine engen sóz bolyp otyr. Toqsanynshy jyldardan bergi tolǵaýly kúnderdi oılasaq, sonda osy tektes sózdermen betpe-bet kelemiz, qaı tusta da ushyrasyp jatamyz. Bir sózde turǵan ne bar, táıiri deıtindeı emes, bir sóz arqyly bir zamandy, bir halyqtyń mentalıtetin ózgertýge bolady. Bir sóz arqyly adamdy túzeýge ıa buzýǵa bolady. Bir sóz – bir zamannyń dıdary, bolmysy, sıpaty. Qazir jaı ǵana «joldastar» degen sózdi qoldanǵan adamdy kórsek, ezýimizge kúlki úıiriledi, eske zamannyń enshisi dep qaraımyz ǵoı, bul da sol syqpytty. «Brat», «bratan» degen sózdi estisem, turpaty basqa toqsanynshy jyldar kóz aldyma kele qalady. Dál osy sóz jańa zamandaǵy qazaq jastary qoldanar, aıtar sóz emes. Alashtyń ardaqtysy Aqseleý Seıdimbek aǵamyz qapyda sóz arasyna oryssha qosqan balasyna «aýzyńdy shaıyp kel» dep otyrady eken. Nege?
«Bekejan myrza, sózdi bóle berdińiz ǵoı» demekshi, «Qyz Jibekte» Tólegen men Bekejannyń – óz zamanynyń qos serisi, batyry bolǵan, jastyqtyń urany bolǵan jaısań jigitterdiń bir-birine «myrza» desetini bar ǵoı. Osy «myrzamyz» tekti, túbi asyl, jany ardaqty degen maǵyna beredi eken.
Han balasy – tóredeı, bı balasy – shoradaı, qaıran da jigitter bizdiń bir-birine myrza dep tursa, qandaı jarasymdy bolar edi! Qazaqtyń kóziniń qarasyndaı sol jastar bir-birine aǵa, aǵataı, aǵajan, inim, inishek, qurdas, zamandas, batyr dep tursa, kánekı!
Aǵa degen sózimiz orta ǵasyrdaǵy áskerı ataq eken. Dospambettiń «Azaýlyda aǵa bolǵan erler kóp edi» degeninen-aq osyny ańǵaramyz. Bıik áskerı dárejeni bildiretin osy sózdi qadir tutqan kisińe qalaısha qoldanbaısyń? Qatar júrgen dosyńdy, qatarlas qurby-qurdasyńdy «brat» dep bólektegenshe, aǵa dep nege ardaqtamasqa? Aǵa dep nege alapasyn asyrmasqa?
Iá, ár zaman adamdarynyń, ásirese jastarynyń ózine tán ereksheligi, minez-qulqy, ómir súrý obrazy men daǵdysy, ózgeshe sózderi men sóıleý máneri bolady. Oǵan daý bar ma?! Ár ýaqyt adamdarynyń óz «bizdiń jastyǵy» bolady. Sol jastyq – úlken zamannyń jastyǵyna qaraǵanda kóbirek estııar, kóbirek bilimdi ári mádenıetti bolmaýshy ma edi? Ár urpaqtyń kelesi urpaqqa berer enshisi de, qaldyrar murasy da anaǵurlym abzal bolýy tıis qoı. Biz keıingige qan tazalyǵyn saqtaǵandaı, til tazalyǵyn da saqtaı otyryp qaldyrǵanymyz jón ǵoı. El degende eńsesin tik ustaı qalar soqtaldaı jigitterdiń, aldaǵy kúnde Alashqa aǵa bolar azamattardyń aýlaq shyǵa salyp, birine biri bógde sózben básire atap jatqany, shynynda da uıatty nárse.
Dos degende kóńil bólek, qurdas degende qulyq basqa, jastar bir-birimen osy jastyq pen dostyq gúlzarynda qaýysha otyryp, dosym, qurdasym dep qadirin arttyryp jatsa, qandaı aıyp bar?
Qoǵamdyq sananyń ózgerýi – osy bir qarym-qatynasta qoldanylar qarapaıym sózderdiń ózin ózgertýden bastalady.