Mańǵystaýlyq aqyn Ǵ.Áriptiń «Altyn Orda – Qazaq Eli» atty jazbasy – Uly dalanyń bir qundy qazbasy ekeni daýsyz. Áýeli avtor týraly aıtaıyq. Men Ǵalymdy jas kezinen, áp dep poezııaǵa qadam jasaı bastaǵan kezinen bilemin. Onyń alǵashqy qarlyǵash óleńderi aýdandyq, oblystyq gazetterde, tipti keıde respýblıkalyq baspasóz betterinde jylt berip kórine bastaǵanda bolashaǵynan úlken úmit kúttirgen talapker ekenin sezgenmin. Onyń «Qazaq tili – qanatym», «Jer men el», «Rýh», «Súıinqara serti», «Qazaq bolý», «Qazaq qandaı halyq?», «Perzenttik paryz», «Adamzatty izgilendirý», «Túbi bir túrki jurty», «Uly dala ulaǵaty», «Qazaq – meniń uranym!»,«London lırıkalary», «Bıbigúl», «Jahandaný jaıly jyr», «Sýnamı nemese adamzatqa eskertý», «Aqyn armany(azaby)», «Aqyrzaman», t.b. tolyp jatqan tolǵaý, poema, dastan, balladalary, prozalyq, dramalyq, pýblısıstıkalyq shyǵarmalarymen zerdeli sýretker, ult qamyn jegen ozyq oıly azamat retinde tanyldy.
Onyń taǵy da birden-bir kórinisi – jýyrda oblystyq «Mańǵystaý» gazetiniń kezekti sandarynda 4 aıqarma, ıaǵnı 8 betke úzindisi jarııalanǵan «Altyn Orda – Qazaq Eli» atty tolymdy týyndysy.
Buǵan deıin buryn qazaqtarda memleket bolmaǵan dep júrgen sandyraqtarǵa toıtarys berilip, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy dáleldengen-di. Ony dúrkiretip toıladyq, oǵan búkil túrkiler, jalpy dostas, yntymaqshyl elder qol soqty.
Árıne, qazaq halqynyń túp-tamyr-tuqııany tym áride jatyr. Túrli sebeptermen kómeskilengen aqtańdaqtar betteri ashylyp, saqtar, ǵundar, kóktúrikter dáýirine de birtindep qadam basyp kelemiz. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev osy rette Altyn Orda tarıhyna úlken mán berdi jáne onyń 750 jyldyǵyn atap ótýdi usyndy. Mine, dál osy tusta «qulannyń qasýyna myltyqtyń basýy» degendeı, Ǵalym Áriptiń «Altyn Orda – Qazaq eli» shyǵarmasy dóp kelip tur. Eldiktiń, erliktiń jyryn oıshyl aqyn bylaısha tolǵaıdy:
Zamandy eske alaıyq burynǵy ótken,
Erlerdi «Elim!!!»
deýmen ǵumyry ótken.
Ýysynan shyǵarmaı keń dalany,
Erliktiń eren kúıin dúbirletken,
Eldiktiń shańyraǵyn tuǵyrly etken,
Rýhy babalardyń máńgi jasa,
Ultynyń júregine uryq sepken!
Qalamgerdiń kúni búginge deıin álem zertteýshileriniń nazarynan túspeı kele jatqan áıgili qolbasshy Shyńǵys han jáne onyń urpaqtary, burynǵy Turan, qazirgi Qazaqstan aımaǵynda qurylǵan Altyn Orda memleketiniń qanatyn keńge jaıǵan dáýiri men alaýyzdyqtyń kesirinen kúıreýi tárizdi asa kúrdeli de kúrmeýli, daý-damaıly taqyrypqa batyl baryp, batyrlyq dastandy dúnıege ákelýi bir tańǵaldyrsa, ádemi shaǵyn poema ispetti tolǵaýmen bastalatyn dúnıeniń búkil shyǵys ádebıeti men shejirelerinen tirnektep tergen sansyz anyqtamalar men túsiniktemelerin oqyǵanda taǵy tańǵalasyz. Iаǵnı aqynnyń poezııa maıtalmany bolǵany óz aldyna, neshebir kóne eńbekterdegi dáıekterge súıenip, jalpyǵa, týǵan halqyna jarııa etken tanymdyq derekteri arqyly tarıhtyń da tańdaýly, talǵamdy sheber shejireshisi ekenine de kóz jetkizemiz.
«Altyn Orda...» – elim dep emirene, shalqı tebirengen otanshyl júrektiń, tynymsyz izdenistiń, jankeshti ter tókken orasan eńbektiń nátıjesi. Jalpy, avtordyń atalǵan shyǵarmasynyń poetıkalyq kórkemdik kókjıegi óz aldyna, rýhy myqty ulaǵatty ult, uǵynyqty urpaq tárbıeleýdegi patrıottyq mańyzy aıryqsha. Bul shyǵarma – oqyrmannyń kókiregine ulttyq maqtanysh uıalatyp, jastarǵa teńdesi joq rýhanı tálim-tárbıe beretin týyndy.
Shyńǵys han qanshama elder men memleketterdi tize búktirip, bas ıdirdi, biraq ádilettiń aq jolynan taımaǵan, onyń jaýyngerlik týynyń túsi aq bolǵan. Ol jaýlap alǵan elderdiń tili men dástúri, mádenıeti men ilimine, dúnıetanymyna qııanat jasaýǵa zań arqyly jol bermegen, qatygez bolsa da, ımandy, uly reformator. Ǵalymdardy, oıshyldardy, talant ıelerin qadirlep, jıhankezderge deıin tórge shyǵarǵan. Kók Táńirge sıynyp, arǵy ata-babalarynan tamyr tartyp kele jatqan túrkilik sanany óte qasterlegen. 1227 jyly aýyryp qınalǵan tusynda eli – qara jurty – ulan-urpaǵyna mıras etip taǵylymdy ónege-ósıet qaldyrǵan. Onyń bul ósıetteri arǵy tegi túrki dúnıesinen bastaý alatyn qazaqtardyń oı-paıymy, salt-dástúri men mádenıetimen saıma-saı keledi. Onyń ústine Shyńǵys han áýletiniń kenjesi Otshigindi qarashańyraq ıesi dep qurmetteýin úlgi ete otyryp, atam Qazaqtyń Uly dalasynda bul dástúrdiń búgin jáne erteń de saqtalýy qajettigin, almaǵaıyp zaman týsa, basymyz bir bolýy úshin erekshe eskerer tustardy aqyn bultartpas dálelder, arqa qozdyrar jasyndaı jyr joldary arqyly órnekteıdi. О́ıtkeni qarashańyraq qasıetti, ol eldik ar men namysty eshqashan bermeýge tıis.
Árıne, ádebı shyǵarmada onyń kósemdigi men kisiligi, jaýyngerlik sheberligi men aqyl-oı tereńdigi, birtutas Mońǵol(Túrki) memleketin quryp, túrki dańqyn asqaqtatýdaǵy sińirgen qaharmandyq qajyr-qaıraty tolyq ashylmasa da, zerdeli oqyrman Shyńǵys hannyń qaı jaǵynan bolsyn danyshpan da dara týǵan erekshe qabilet ıesi ekendigin baǵamdaıdy. Buǵan deıin de kóptegen poema men epıkalyq tolǵaý jazǵan qarymdy qalamger Ǵalym inimiz, mine, túıtkildi taqyrypqa taısalmaı túren salyp, óziniń de kóp oqyp, toqyp, tarıhty tarazylaýǵa barynsha kúsh salyp júrgenin, izdenisi men shabyt qýatynyń mol ekendigin aıqyn ańǵartty. Dastanda táýelsiz elimizdiń búgingi hal-ahýalyna da jiti nazar aýdarylyp, saıası jáne fılosofııalyq paıymdar jasalady. Arqaly aqyn baıaǵy Buhar jyraý tárizdi el Prezıdentine ózindik oı-tolǵamdaryn usynady.
Qasym aǵa, jaraısyz,
Qasqaıyp turyp sóıleısiz.
Tektilerden taraısyz,
Teksizderge ermeısiz.
Ál-Farabıdi oıatyp,
Qııaǵa qulash sermeısiz.
Shyńǵys handy oıatyp,
Batý handaı erleısiz!
Uly Abaıdy saıratyp,
Adam janyn emdeısiz..
Aıdamaqqa kónbeısiz,
Qazaqstan – derbes el.
Bógde jurtqa senbeısiz,
Elshisiz de eldeser.
Qazaq muńyn muńdadyń,
Eldik paryz ótelip.
El rýhyn shyńdadyń,
Qazaq týyn kóterip! –
dep halyqqa jasalǵan jaǵymdy isterge qoldaý bildiredi.
Ǵalym KazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen soń, Almatyda «Jalyn» baspasynda redaktorlyq qyzmet etken. Oblystyq «Mańǵystaý» gazetiniń bas redaktory ári Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Mańǵystaý oblystyq fılıalynyń dırektory. «Júregimniń tolqyndary», «Asaý júrek», «Dúrııa-dúnıe», «Asyldyń synyǵy», «Kaspıı tragedııasy», «Garmonııa», «Juldyz-ǵumyr», «Rýh janartaýy», «Aqyn armany»(azaby), «Tórt tolǵaý», «Tomırıs», «Qasıetti paryz», «О́mirdi ólsheımin men óz baǵammen», «Almaty ǵazaldary», «Dybystar dirili» atty kitaptardyń jáne «Tańdamaly» 6 tomdyqtyń avtory.
Ǵalym Bısembiuly – Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan respýblıkalyq konkýrstyń júldegeri, Túrkııanyń ǵylymı jáne ádebı shyǵarmalar ıeleri kásibı assosıasııasynyń Alǵys hatymen, Mańǵystaý oblysy ákimi men oblystyq máslıhattyń Qurmet gramotasymen, oblys ákiminiń Qurmet gramotasymen, «Eren eńbegi úshin» medalimen, Táýelsizdigimizdiń 10 jyldyǵy jáne 25 jyldyǵy qurmetine merekelik medaldarmen, Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrliginiń Qurmet gramotasymen marapattalǵan. Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrnalıster odaqtarynyń múshesi, Qazaqstannyń Mádenıet qaıratkeri, Aqparat salasynyń úzdigi, Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi, Aqtaý qalasynyń Qurmetti azamaty.
Serjan ShAKRAT,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Mańǵystaý oblysynyń qurmetti azamaty, «Qurmet», «Parasat» ordenderiniń ıegeri
Mańǵystaý oblysy