Pandemııa sıfrlandyrý qarqynyn kúsheıtti

Áleýmettik sala ınvestısııalary kóbeıdi

Ekonomıkanyń, bank salasynyń jaı-kúıi, respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy, memlekettik satyp alýdaǵy jergilikti qamtý týraly Ulttyq ekonomıka mınıstri R.Dálenov, Ulttyq bank tóraǵasy E.Dosaev, Qarjy mınıstri E.Jamaýbaev, ónerkásip pen energetıka sektoryndaǵy ahýal týraly Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri B.Atamqulov jáne Energetıka mınıstri N.Noǵaev, agroónerkásiptik keshendegi jaǵdaı týraly Aýyl sharýashylyǵy mınıstri S.Omarov baıandady.

Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov habarlaǵandaı, qyrkúıek aıynda ekonomıkada oń úrdister baıqaldy. Qyzmet kórsetý salasy jandana tústi. Naqty sektorda ósý saqtalýda. «Qyrkúıekte ósý kórsetken salalar sany artyp, ekonomıka jandana bastady. Nátıjesinde, jedel derekter boıynsha, ishki jalpy ónimniń ósý qarqyny 8 aıdaǵy mınýs 3%-dan qańtar-qyrkúıek aılarynda mınýs 2,8%-ǵa deıin jaqsardy. Jyldyq ınflıasııa 7% deńgeıinde saqtaldy» dedi R.Dálenov.

Eksport 8 aıda 31,9 mlrd AQSh dollaryn qurap, tólem teńgeriminiń oń saldosyn 8,1 mlrd dollar deńgeıinde qamtamasyz etti. Daıyn jáne óńdelgen ónimderdiń eksporty ulǵaıdy. Aǵymdaǵy jylǵy qańtar-tamyzda avtomobıl eksporty 5,7 ese, ferrosılısıı – 5,4 ese, kúnbaǵys maıy – 86%, temirden jasalǵan sozba sym – 33, tıtan quımalary 9,5%-ǵa ósti. 9 aıda óńdeý ónerkásibinde ósý jalǵasty. Atap aıtqanda, avtomobıl jasaý – 51,6%, farmasevtıka – 39,8%, daıyn metall buıymdary – 18,9%, qaǵaz ónimderi – 15,1% jáne jeńil ónerkásip 14,1%-ǵa ósti.

Qurylys sektory turaqty qarqynmen damyp keledi. Oryndalǵan jumystardyń kólemi 10,5%-ǵa ósti. Joǵary ósý Túr­kistan oblysynda jáne Shymkent qala­synda baıqalady. 9,6 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 9%-ǵa kóp.

Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev­tyń aıtýynsha, Eýroaımaqta bıylǵy qyrkúıekte iskerlik belsendilik nasharlady. Reseıde ónerkásiptegi PMI ındeksi osy jylǵy qyrkúıekte 51,1 tarmaqtan 48,9 tarmaqqa deıin tómendedi. Qazaqstanda iskerlik belsendilik ındeksi qurylystaǵy jáne qyzmet kórsetý salasyndaǵy ósý esebinen osy jylǵy qyrkúıekte bir aı burynǵy 45,4 tarmaqtan 47,6 tarmaqqa deıin kóterildi. О́nerkásipte ındeks 47,8 tarmaqqa deıin 0,5 tarmaqqa tómendedi.

Bıylǵy qyrkúıekte jyldyq ınflıasııa 7% deńgeıinde saqtaldy. «Azyq-túlik taýarlary baǵasynyń jyldyq ósýi osy jylǵy tamyzda 10,9%-dan 10,8%-ǵa deıin azdap baıaýlady. Et jáne sút ónim­deri, jumyrtqa baǵasynyń ósý qarqy­ny­nyń baıaýlaýy baıqaldy. Azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar baǵasynyń jyl­dyq ósýi 5,5% deńgeıinde saqtaldy, aqyly qyz­metterge baǵanyń jyldyq ósýi bıylǵy tamyzda 3,4%-dan qyrkúıekte 3,6%-ǵa deıin elektr energııasyna jáne bilim berý qyzmetterine tarıfterdiń ósýi aıasynda jedeldetildi» dedi Ulttyq bank basshysy.

Bıylǵy qyrkúıekte damýshy elderdiń valıýtalary koronavırýspen aýyrǵandar sanynyń ósýi aıasynda álsiredi. Túrik lırasy bir aıda 5,2%-ǵa, Reseı rýbli – 4,9%-ǵa, Argentına pesosy – 2,7%-ǵa álsiredi. Jal­py alǵanda, qyrkúıekte damýshy elder valıýtalarynyń ındeksi 0,4% ǵana qos­ty. Damýshy elder valıýtalarynyń jal­py dınamıkasy aıasynda qazaqstandyq teńge bir aıda AQSh dollary úshin 420,11 teńgeden 431,81 teńgege deıin 2,8%-ǵa álsiredi.

Halyqtyń kredıtteri aǵymdaǵy jyl­dyń basynan beri 6,9 trln teńgege deıin 3,7%-ǵa ulǵaıdy. Onyń qurylymynda tutynýshylyq qaryzdar 4,2 trln teńgege deıin 0,6%-ǵa tómendedi, memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrý esebinen ıpotekalyq qaryzdar 2 trln teńgege deıin 14,6%-ǵa ulǵaıdy.

Ulttyq bank basshysy atap ótkendeı, Qazaqstan ekonomıkasyn qoldaý úshin Memleket basshysynyń daǵdarysqa qar­sy bastamalaryn iske asyrý jalǵasýda. «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdar­lamasy boıynsha bıylǵy 9 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha bankter jalpy somasy 417 mlrd teńgege 450 ótinimdi maquldap, 380,4 mlrd teńge somasyna 661 qaryz berdi. Tótenshe jaǵdaıdyń engizilýinen zardap shekken ShOB sýbektilerin jeńil­dik­pen kredıtteý baǵdarlamasy boıynsha bıyl 9 qazanda kásipkerler 563,9 mlrd teńge somasyna 2 275 ótinim ber­di, 419,5 mlrd teńgege 3 887 qaryz beril­di, onyń ishinde 65,8 mlrd teńge bu­ryn berilgen qaryzdardy óteýden túsken aqsha esebinen berildi.

«Pandemııanyń taralýy ekonomıkanyń barlyq sektorlaryn sıfrlandyrýdy jyldamdatty. Qarjy naryqtary tehno­lo­gııalyq úrdisterdiń yqpalynan túbe­geı­li qaıta qurý prosesinen ótýde, munda kóp nárse retteýshiniń is-áreketine baılanysty bolady» dedi E.Dosaev.

Osyǵan baılanysty bıyl 17 tamyzda Ulttyq bank basqar­ma­sy­nyń qaýlysymen Qarjylyq tehnolo­gııalar men ınnovasııalardy damytý jó­nindegi 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan tu­jy­rymdama qabyldandy. «Osy tujy­rym­damany iske asyrý aıasynda aǵym­daǵy jylǵy 1 qazannan bastap Ult­tyq bank qarjy uıymyna kelmeı-aq qar­jy qyzmetterin alý úshin ázirlengen qa­shyqtan bıometrııalyq sáıkestendirý servısin ónerkásiptik paıdalanýǵa iske qosty. Aǵymdaǵy jylǵy sáýirde júıe qanatqaqty rejimde iske qosyldy. Osy ýaqyt ishinde servıs ekinshi deńgeıdegi 11 bankke halyqqa 2,8 mln banktik qyzmet kórsetýge múmkindik berdi» dedi E.Dosaev.

Qashyqtan bıometrııalyq sáıkes­­tendirý qarjy naryǵynyń qatysýshy­laryna klıentterdi qashyqtan sáıkes­tendirýge jáne olarǵa banktik shottar men depozıtter ashý, tólem kartochkalaryn shyǵarý, kredıt berý sııaqty qyzmetterdi kórsetýge múmkindik beredi. Bul servıs álemdegi kúrdeli epıdemııalyq ahýal aıasynda jańa syn-qaterlerge jaýap beredi. Servıs bankterge, sol sııaqty saqtandyrý kompanııalaryna, baǵaly qaǵazdar naryǵynyń kásibı qatysýshylaryna, tólem jáne mıkroqarjy uıymdaryna da qoljetimdi ekenin atap ótý mańyzdy.

Qarjy mınıstri E.Jamaýbaev memle­kettik bıýdjetke 6,1 trln teńge somasynda kiris túskenin nemese jospar 95,5%-ǵa atqarylǵanyn aıtty. Sonyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetke 3 trln 853 mlrd teńge somasynda kiris túsip, jospar 85,8%-ǵa oryndalǵan. Kirister boıynsha jospardyń atqarylmaýy 638 mlrd teńgeni qurady, onyń ishinde salyqtar – 791 mlrd teńgege. Al salyqtyq emes túsimder 154 mlrd teńgege artyǵymen oryndaldy. Negizgi atqarylmaý somalary qosylǵan qun men korporatıvtik tabys salyqtaryna tıesili boldy.

«Jergilikti bıýdjetterdiń kiristeri 118%-ǵa oryndalyp, 2 trln 274 mlrd teńgeni qurady, jospar 348 mlrd teńgege asyra oryndaldy. Onyń ishinde salyqtar boıynsha – 319 mlrd teńgege. Barlyq óńirlerde kirister boıynsha josparlar asyra oryndaldy» dedi Qarjy mınıstri.

Memlekettik bıýdjettiń shyǵystary 99,5%-ǵa, respýblıkalyq bıýdjettiń shy­ǵys­tary 99,8%-ǵa, jergilikti bıýdjet­terdiń shyǵystary 99,5%-ǵa atqaryldy. Respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵystary 10 trln 272 mlrd teńgeni, jergilikti bıýdjetterdiń shyǵystary 5,6 trln teńgeni qurady. Sonymen qatar ótken 9 aıda kameraldyq baqylaýmen somasy 9,1 trln teńgege 1,2 mln-nan astam memlekettik satyp alý rásimi qamtyldy.

О́sýdiń oń serpini saqtalyp otyr

Máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy Asqar Mamın ekonomıkanyń bazalyq salalarynda qabyldanyp jatqan sharalar arqyly osy jyldyń toǵyz aıynyń qorytyndysy boıynsha ósýdiń oń serpini saqtalǵandyǵyn atap kórsetti. О́ńdeý ónerkásibinde 3,3%-ǵa, onyń ishinde farmasevtıkada 39,8%-ǵa, daıyn metall buıymdaryn óndirýde 18,9%-ǵa, mashına jasaýda 16,6%-ǵa, onyń ishinde avtomobıl jasaýda 51,6%-ǵa, sondaı-aq qaǵaz ónimderi óndirisinde 15,1%-ǵa jáne jeńil ónerkásipte 14,1%-ǵa ósim qamtamasyz etildi. Qurylys kólemi 10,5%-ǵa, turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý 9%-ǵa nemese shamamen 9,6 mln sharshy metrge ulǵaıdy. Aýyl sharýashylyǵynda 5%-ǵa turaqty ósim qamtamasyz etildi, jaqsy ónim jınaldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń altyn-valıýta rezervteri men Ulttyq qordyń aktıvteri bıylǵy 1 qyrkúıekte 94,1 mlrd AQSh dollaryna deıin ulǵaıdy.

Metall kenin (+1,2%) jáne ózge de paıdaly qazbalardy (+0,4%) óndirý sekildi taý-ken sektorynyń mańyzdy baǵyttary boıynsha oń dınamıka saqtalýda. Bul rette OPEK+ qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy oryndaý qajettiligi jaǵdaıynda munaı óndirýdiń tómendeýi (-3,5%) baıqalady.

Qyrkúıekte qyzmet kórsetý sektory belsendi túrde jandana bastady – tamyz aıymen salystyrǵanda, saýda-sattyq 2,7%-ǵa, baılanys 1,3%-ǵa, kólik jáne qoımalaý 1,2%-ǵa ósti. Qyzmet kórsetý sektorynyń ósýi shaǵyn jáne orta bıznestiń belsendiligin kórsetedi, bul jańa jumys oryndaryn qurýǵa jáne azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa yqpal etedi. «Kórsetkishterdiń turaqty ósý úrdisi jalpy ekonomıkanyń qalpyna kelýin kórsetedi» dedi A.Mamın osy máseleler týraly sóz qozǵaı kele.

Aqmola, Almaty, Jambyl, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblys­tary jáne Shymkent qalasy negizgi 7 kórsetkishtiń 5-i boıynsha áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń ósýin qamtamasyz etti. Aqtóbe, Qaraǵandy, Mańǵystaý, Túrkistan, Shyǵys Qazaqstan oblys­tarynda, Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynda 4 kórsetkish boıynsha oń dınamıkaǵa qol jetkizildi. Munaı-gaz sektoryndaǵy óndiristiń tómendeýine baılanysty artta qalǵan óńirler arasynda Qyzylorda, Atyraý jáne Batys Qazaqstan oblystary bar.

«Jalpy, Qazaqstan ekonomıkasy pandemııa men jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystyń eleýli áserine qaramastan, naqty sektorda da, qyzmet kórsetý sala­synda da kórsetkishterdiń ósýin kórse­týde» dedi A.Mamın bul jaıynda.

Úkimet basshysy óńirlerdiń ákim­derine Memleket basshysy alǵa qoıǵan barlyq mindetterdi tıimdi iske asyrýdy qamtamasyz etý úshin jumysty jandandyrýdy tapsyrdy.

«Bıýdjettiń kiris bóligine qatysty jyl sońyna deıin bekitilgen jospardyń 100% oryndalýyna qol jetkizý qajet. Qazirgi jaǵdaılarda bıýdjettiń atqarylýy turǵysynan ortalyq jáne jergilikti organdardyń basshylary jyl sońyna deıin tıimdi jáne ýaqtyly ıgerýdi qamtamasyz etýi tıis. Jyl sońyna deıin 3 aı qaldy jáne barlyq jobany aıaqtap, josparlardy iske asyrý úshin barlyq kúsh-jigerdi jumsaý qajet», dep atap ótti Premer-Mınıstr.

Respýblıkalyq bıýdjet naqtylandy

Úkimet otyrysynda Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń 2020-2024 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy jáne 2020-2022 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjeti naqtylandy. Kún tártibindegi másele týraly Ulttyq ekonomıka mınıstri R.Dálenov, Ulttyq bank tóraǵasy E.Dosaev, Qarjy mınıstri E.Jamaýbaev, Premer-Mınıstrdiń bi­rinshi orynbasary Á.Smaıylov baıandady.

R.Dálenov baıandamasynda atap ótkendeı, boljamdy naqtylaýdyń negizgi faktorlary 2019 jylǵy IJО́ boıynsha ózektendirilgen eseptik derekter, aǵymdaǵy jyldyń basynan bergi jedel derekter, munaı óndirýdiń josparyn túzetý, sondaı-aq álemdik naryqtaǵy munaıdyń baǵalanýy bolyp otyr. Mınıstrdiń aıtýynsha, 2019 jylǵy ózektendirilgen ishki jalpy ónim kólemi 0,9 trln teńgege artyp, 69,5 trln teńgeni qurady. Bul aǵymdaǵy jylǵy boljamdy esepteý bazasyn ulǵaıtty. Sonymen birge boljamda ekonomıkanyń naqty sektoryndaǵy, qyzmet kórsetý salasyndaǵy úrdister men munaı baǵasynyń konıýnktýrasy eskerildi. Álemdik ekonomıka ósimi bo­ıynsha halyqaralyq uıymdardyń konsensýs-boljamy aǵymdaǵy jyly mınýs 5%-dy quraıdy, al 2021 jyly ósim kútilýde.

«Ekonomıka sektorlarynyń aǵymdaǵy úrdisterin eskere otyryp, bizdiń baǵa­laýymyz boıynsha, 2020 jylǵy naqty IJО́ ósimi mınýs 2,1%-dy quraıdy. 2020 jyly nomınaldy IJО́ 69,8 trln teń­ge kóleminde baǵalanýda. Ol buryn naqtylanǵan kórsetkishten 102 mlrd teńgege joǵary. Bul 2019 jylǵy bazalyq kórsetkishterdiń ósýimen baılanysty. Ulttyq banktiń baǵalaýy boıynsha ınflıasııa 8%-dy quraıdy» dedi R.Dálenov.

Munaıdyń eseptik baǵasyn eskere otyryp, mınıstrlik boljamdyq baǵany barreline 20 dollardan 40 dollarǵa deıin arttyrýdy usynady.

Qarjy mınıstri E.Jamaýbaev al­ǵash­qy naqtylaý koronavırýs ınfeksııa­symen kúresýge jáne ekonomıkalyq belsendiliktiń baıaýlaýy jaǵdaıynda ekonomıka men bıznesti qoldaýǵa baǵyt­talǵanyn atap aıtty. «Jalpy daǵdarysqa qarsy sharalardy jáne Prezıdenttiń jekelegen tapsyrmalaryn qarjylandyrý úshin sol kezde bıýdjet shyǵystary 1,4 trln teńgege ulǵaıtyldy. Ekinshi naqtylaýdyń mindeti COVID-19-ǵa qarsy kúres jónindegi is-sharalardyń iske asyrylýyn jalǵastyrý jáne ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaý bolyp otyr», dedi mınıstr.

E.Jamaýbaevtyń aıtýynsha, respýb­lı­kalyq bıýdjet túsimderi 185 mlrd teńgege ulǵaıyp, 12 trln teńge kóleminde anyqtaldy. Tapshylyq IJО́-ge 3,5% deńgeıinde saqtaldy. Respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵystary 205 mlrd teńgege ósip, 14,5 trln teńgeni quraıtyn bolady. Qosymsha sharalardy iske asyrý úshin bıýdjet shyǵystary jalpy somasy 296 mlrd teńgege ońtaılandyryldy.

Premer-Mınıstrdiń orynbasary Á.Smaıylov 2020 jylǵa arnalǵan makrokórsetkishterdiń boljamyn naqtylaý eldegi aǵymdaǵy jaǵdaıdy jáne álemdik konıýnktýrany eskere otyryp jasalǵanyn atap ótti. «Boljam ózgeristeri naqty sektor ósiminiń saqtalýyn jáne qyzmetter salasynyń birtindep qalpyna kelýin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, naqtylaýdyń negizgi mindeti – dárigerlerge materıaldyq qoldaý kórsetý jáne pandemııanyń taralýynyń yqtımal ekinshi tolqyny boıynsha aldyn alý sharalaryn qabyldaý boldy. Osy mindetterdi sheshý úshin bıýdjet shyǵystary ulǵaıtyldy. Aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin medısına qyz­met­kerleriniń aldyndaǵy barlyq mindetter oryndalady» dedi Á.Smaıylov.

Máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy Asqar Mamın koronavırýs saldarynan bıýdjetke ózgerister engizip, áleýmettik sala men ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaý qajet bolǵanyn, naqtylanǵan bıýdjettiń jańa ólshemderi Memleket basshysymen kelisilgenin atap ótti.