Jasyl ekonomıka – jahandyq trend

Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty uıymdastyrǵan onlaın-konferensııa Jasyl ekonomıka salasynyń qaıratkeri Saltanat Rahymbekovany eske alýdan bastaldy. Aldymen sóz tizginin «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» KeAQ basqarma tóraǵasy Tóleýtaı Rahymbekov alyp, marqumnyń jasyl ekonomıka salasyndaǵy jetistikterine toqtaly.

– Biz kóptegen mamanǵa, ǵalymdarǵa tańsyq bolyp kelgen jańa tehnologııalarmen aınalystyq. Bul – aýyl sharýashylyǵynyń ekologııasymen tikeleı baılanysty kópirli eginshilik, aýyl sharýashylyǵyndaǵy elektrlendirilgen tehnologııalar máseleleri. 2013 jyly Elbasy – Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti Nursultan Nazarbaev jasyl ekono­mıkaǵa kóshý tujyrymdamasyn bekitý týraly Jarlyqqa qol qoıǵan kezde ol erekshe qýanǵan bolatyn. Sol ýaqytta Saltanat «Jasyl ekonomıka jáne G-Global-dy damytý koalısııasyn» qurdy. Ol aınalasyna ekonomıkany ekologııalandyrý ıdeıasy úshin jumys isteıtin altrýısterdi jınady, – dedi T.Rahymbekov.

Onyń aıtýynsha, mamandar aldynda aýyl sharýashylyǵynyń qazirgi problemalarynan basqa, ózekti eki problema bar. Birinshisi – jahandyq klımattyń ózgerýi. Ekinshi másele – topyraqtyń tozýy. Jyldan-jylǵa qurǵaqshylyq deńgeıi ósip keledi.

Pandemııa aýyl sharýashylyǵynyń qanshalyqty mańyzdy ekenin aıqyndap berdi. Sarapshynyń aıtýynsha, álemdegi kedeılik qaýpi tónýi múmkin adamdardyń sany edáýir ósti. Qazaqstan ekologııalyq taza azyq-túlikti óndirý áleýetiniń nátı­je­sinde osy problemany sheshýge óz úlesin qosa alady.

«Pandemııa tek adamdar men bızneske ǵana emes, sonymen qatar ekologııa men eko­nomıkaǵa da áser etýde», – deıdi BUU Damý baǵdarlamasynyń Qazaqstandaǵy Turaqty ókiliniń orynbasary Vıtalıı Vremısh. Koronadaǵdarys Ornyqty damý maqsattaryna da qaýip tóndiredi.

– Búginde Ornyqty damý maqsattary­na, atap aıtqanda, áleýmettik maqsattarǵa, sondaı-aq klımattyń ózgerýine baılanysty maqsattarǵa qol jetkizý úshin uzaq perspektıvaǵa baǵdarlanǵan tásil qajet. Osynyń sheńberinde Úkimet, biz, jeke sektor jáne azamattyq qoǵam osy mindetterdi sheshýmen aınalysady. Bul rette Qazaqstannyń jasyl ekonomıkaǵa kóshý tujyrymdamasyn engizý jumysyn jalǵastyryp jatqany qýantady. Pandemııa kezeńinde Jasyl ekonomıka jónindegi keńestiń otyrysy basym sıpatqa ıe boldy. Sondaı-aq jyl basynda josparlanǵan sharalar jalǵasýda. Jasyl ósý Prezıdent Joldaýynda da aıtyldy. Sondyqtan «jasyl» maqsattar boıynsha odan ári jumys isteýdiń jaqsy alǵysharttary bar, – dedi halyqaralyq sarapshy.

Konferensııanyń negizgi bóligi jasyl ekonomıka salasyndaǵy jańa memlekettik jáne jeke ázirlemeler boıynsha tanystyrylymdardan turdy. Klımattyq saıasat jáne jasyl tehnologııalar departamenti dırektorynyń orynbasary Zúlfııa Súleımenova Qazaqstan Respýblıkasynyń tómen kómirtekti damý strategııasyn ázir­leý prosesteri týraly baıandady. Bul qujat Parıj kelisimi sheńberinde ázirlen­gen. Ol taraptardy kómirtegi damýynyń tómen deńgeıimen uzaqmerzimdi strategııalar qurýǵa úndeıdi.

Spıkerdiń aıtýynsha, strategııa Mem­leket basshysynyń 2020 jylǵy 1 qyr­kúıektegi Joldaýynda aıtqan dekarbonızasııany eskere otyryp, Qazaqstannyń uzaqmerzimdi damýyn aıqyndaıdy. Qujatty ázirleý kezinde Qazaqstan ekonomıkasy úshin syrtqy faktorlar da eskerilgen. Mysaly, Eýropalyq odaq byl­tyr Eýropalyq Jasyl mámileni qabyl­dady. Búginde osy qujat aıasynda klı­mattyq kelisim jasalýda.

– Biz Qytaıdyń klımattyq saıasat aıasynda aıtarlyqtaı alǵa jyljıtynyn kútip otyrmyz. Bul óz kezeginde bizge de áser etedi. Al Reseı Federasııasynda Tómen kómirtekti damý strategııasy qa­byl­dandy. Iri kompanııalardyń tómen kó­mirtekti damýǵa degen úlken qyzyǵý­shy­lyǵyn baıqap otyrmyz. Osy halyqaralyq konıýnktýraǵa súıene otyryp, jańa qujatty óńdeý aspektileri eskeriledi, – dedi Z.Súleımenova.

Onyń málimetinshe, otandyq ekonomıkany damytý perspektıvalary alty ssenarıı, ishki saıasattyń úsh traektorııasy jáne halyqaralyq faktorlar negizinde esepteledi.

– Biz múddeli taraptardy tarta otyryp, keńester ótkizdik, sondaı-aq aýyl sha­rýashylyǵy, ǵımarat, kólik jáne kómir ónerkásibi sııaqty 4 baǵyt boıynsha sek­toraldyq konsýltasııalar júrgizip úlgerdik. Akademııalyq qoǵamdastyqtan, úkimettik emes uıymdardan, úkimettik uıym­dardan 40-qa jýyq túsinikteme aldyq. Modeldeýge arnalǵan matrısalar daıyndaldy. Kelesi qadam – ssenarıı­lerdi naqtylaý prosesin bastaý úshin jumys tobyn joǵary deńgeıde de, tehnıkalyq deńgeıde de qalyptastyrý. Qujat kelesi jyly daıyn bolady degen oıdamyz, – dep túsindirdi spıker.

Shara barysynda «Expo&Women» atqarýshy dırektory Lázzat Asqarova jasyl ekonomıkanyń ózekti máseleleriniń biri retinde Qazaqstanda Ornyqty damý maqsattaryna qol jetkizýge azamattyq qoǵamnyń belsendi emestigin atady. Qoǵam­nyń maqsattardy iske asyrýǵa belsendi qatysýy «jasyl» ósýge aıtarlyqtaı yqpal etýi múmkin. Alaıda «Expo&Women» saýaldamasyna sáıkes, halyq bul baǵytta jetkilikti deńgeıde habardar emes eken.

– Respondentterdiń jartysynan kóbi ornyqty damý maqsattary týraly estigenderin aıtty. Tek 8,4 paıyzy ǵana bul baǵdarlamamen tolyqtaı tanysqan. Munyń 17 maqsattan turatynyn kóbi bile bermeıdi, – dedi L.Asqarova. 

Jıynda spıkerler sý máselesine de toqtaldy. Shyny kerek, búkil álemde árbir úshinshi adam qaýipsiz aýyz sýǵa qol jetkize almaı otyr. Pandemııa sanıtarııanyń erekshe mańyzdylyǵyn kórsetti. Qazaqstan qazirdiń ózinde sý tapshylyǵyn bastan keshýde. Bul sýdy únemdeý jobalaryn iske asyrýdy múmkindiginshe tezirek bas­taý qajet ekendigin kórsetedi. Oǵan qosa Kaspıı teńiziniń lastanýy ulǵaıyp barady. Byltyr ekologııaǵa 3 mlrd 670 mln teńge kólemindegi zalaldyń aldy alynǵan. Brakonerlik Kaspıı óńiri úshin ózekti másele bolyp qala beredi. Bul týraly «Eko Mańǵystaý» UPÝ dırektory Kırıll Osın aıtty.

– Brakonerler arzan bir rettik jelilerdi paıdalanady. Ádette, bul jeliler jaǵalaýda nemese teńizde qalady. Bul bıoalýantúrlilikke qaýip tóndiredi. Olardyń ishinde balyqtar, shaıandar, ıtbalyqtar shyrmalyp qalady. О́tken jyly biz qustar da shyrmalyp qalǵan torlardy taptyq. Bul úlken másele. Sharalar kúsheıtildi. Biraq óńir turǵyndary barlyq ýákiletti organdar tarapynan Kaspıı bıoresýrstarynyń naqty qorǵalýyn kútýde, – dedi K.Osın.

Bıotehnolog Ámir Qýat elektr energııasynyń shyǵyndaryn 625 ese azaıtýǵa múmkindik beretin álemdegi eń tıimdi qurǵaq modýldik syrtqy ornatý transformatoryn oılap tapqan eken. Eger biz ony Qazaqstanda engizsek, gazdy, mazýtty jáne energııa óńdeý stansalarynda paıdalanatyn basqa da shıkizatty esepke almaǵanda, halyqty elektr energııasymen qamtamasyz etý deńgeıin tómendetpeı, 3 mln 133 myń tonnadan astam kómirdi únemdeı alamyz. Bul shyǵaryndylar deńgeıiniń tómendeýine, sý daıyndaý shyǵyndarynyń azaıýyna jáne paıdalaný shyǵyndarynyń tómendeýine ákeledi.

–  Zańnamalyq deńgeıde yntalandy­rýshy faktorlar joq. Bizde Energııa tıim­diligi týraly zań bar. Biraq ol usynys­tyq sıpatqa ıe bolyp otyr. Naryq sýbek­tileri óz prosesterinde zııandy shyǵaryndylardy, elektr energııasyn tutynýdy mindetti túrde tómendetýge múmkindik beretin jańalyqtardy engizýi qajet, – deıdi Á.Qýat.

«Astana» halyqaralyq qarjy orta­lyǵy ákimshiliginiń basqarýshy dırektory Aıdar Qazybaevtyń sózinshe, ekologııalyq kodekske jasyl qarjy, «jasyl» ınvestısııalar, jasyl taksonomııa sııaqty uǵymdar da engizilýi kerek. Bul kompanııalardyń, resýrstardyń neǵurlym keń aınalymyn tartýǵa múmkindik beredi. Ekologııalyq kodeks Ornyqty damý maqsattaryna qol jetkizý úshin alýan túrli resýrstar berýge tıis.