Ádebıet pen ǵylym salasyndaǵy eń bedeldi, qarjysy da qomaqty marapat – Nobel syılyǵy. Tiline, dinine, násiline, jynysyna, sondaı-aq azamattyǵyna qaramaı, ǵylymda jańalyq ashyp, ádebıette erekshe oılaý qabiletimen, jazý mánerimen alǵa sýyrylyp shyqqan kez kelgen talantty adamnyń alý múmkindigi bar syılyq ekeni erejesinde ap-anyq jazylǵan.
Syılyq taǵaıyndalǵan 1900 jyldan bastap osy kúnge deıin, ıaǵnı 120 jyl ishinde bes qurlyqtyń altyn basty adamdarynyń arysy adamzat, berisi óz eli, ortasy moıyndaǵan talaıyna osy syılyq berildi. Nobel týraly áńgime bolǵanda óz otandastarymyzdyń ishinde bul syılyqqa laıyq jandar bar bola tura, áli kúnge eshkimniń almaǵanyn da tilge tıek ete ketkendi táýir kórip turatynymyz bar. Onyń sebebi jeterlik. Biraq bizdiń bul jolǵy sózimiz ol yńǵaıda emes.
Alla bergen erekshe talantynyń arqasynda kórkem dúnıeler jasaıtyn, ǵylymda jańalyq ashatyn adamdar eshkimge táýeldi bolǵysy kelmeıdi. Sondyqtan meıli ǵylymda, meıli ádebıette bolsyn, talantty adamnyń odan keıin de alańsyz jumys isteýine beriletin álgindeı syılyqtardyń naǵyz ıelerin tabýy – úlken jeńis. Ol syılyqqa talanttar eń aldymen bostandyqty satyp alady. Nobel syılyǵyn alǵan keı talanttardyń pikirleri de osy oıymyzdy qýattaıdy. Bul bir. Ekinshiden, «syılyqty alǵan daryndar ony qalaı jumsady?» degen áýestik tóńireginde izdenip kórgenbiz.
2015 jyly ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵyn alǵan Belarýs jazýshysy Svetlana Aleksıevıch óziniń suhbattarynda jýrnalısterdiń nege mıllıon dollarǵa jetpeıtin aqshaǵa «shúıligip alǵanyn» túsinbeı, aǵynan jarylady (sol jyldary dollar baǵamynyń ósýine baılanysty Nobel syılyǵy 950 myń dollar shamasynda boldy. – Red.) Mınskide qarjysy mıllıon dollardan asatyn adamdardyń kóp ekenin alǵa tartqan jazýshy «Nobel syılyǵyna bostandyq satyp alamyn» degendi de ashyq aıtady. «Men bir kitapty 5-10 jyl boıy jazamyn. Oǵan qansha qarjy ketetinin bilesizder me? Jol júrý, adamdarmen kezdesý, mamandarmen suhbattasý, bul – úlken qarjy. Endi men aqshany qaıdan alamyn dep ýaıymdamaı, typ-tynysh qana jumys isteıtin bolamyn. Men eń aldymen bostandyqty satyp alǵanyma qýanyshtymyn».
Nobel syılyǵyn 1965 jyly alǵan keńestik jazýshy Mıhaıl Sholohov ta qarjysyna bostandyq satyp alǵany belgili. Ol Nobel syılyǵyn alǵan soń álemdi aralaýǵa shyǵady. Jalǵyz emes, otbasymen birge. Bulaı dep otyrǵanymyz, kezinde KSRO «jabyq el» bolǵany tarıhtan belgili. Keńestik ǵalymdar men jazýshylar qarjydan tarshylyq kórmegenimen, shetelge shyǵý qazirgideı op-ońaı bolǵan joq. «Ákem Stalındik syılyqty 1941 jyly Qorǵanys qoryna ótkizdi. Lenındik syılyǵyn ózi oqyǵan mektebin jóndeýge jumsady. Al Nobel syılyǵyn ózine qaldyrdy. Ol aqshamen otbasyn saıahatqa alyp shyqty. Bizge Eýropany, Japonııany kórsetti. Anglııany, Fransııany, Italııany jeńil kólikpen aralaǵanymyz áli esimde», dep jazdy Sholohovtyń qyzy Svetlana. Dál osy jaǵdaıdy 1964 jyly fızıka salasy boıynsha Nobel syılyǵyn alǵan Aleksandr Prohorovqa qatysty da aıtýǵa bolady. О́ıtkeni ol da syılyǵyn saıahatqa jumsaǵan. «Meniń «Nobel syılyǵym» batystyq bankterdiń birinde jatty. Shetelge kóp shyǵyp turdym. Áıelim men otbasy múshelerin de alyp ketetinmin. Issaparǵa bólinetin qarjylar men jalaqym bizdiń saıahatymyzǵa jetpeıtin. Sondyqtan saıahattyń shyǵyndaryn syılyqqa berilgen qarjymen jaýyp otyrdym», deıdi óz esteliginde fızık.
Nobel syılyǵyna úı satyp alǵan qalamger retinde Aleksandr Soljenısynnyń aty tarıhta qaldy. Jazýshyǵa Nobel syılyǵy 1970 jyly beriledi. Biraq Stokgolmdaǵy marapattaý rásimine frak kıip barýǵa kelispegen qyrsyq jazýshynyń aqshasy biraz jyl bankte jatady. 1973 jyly onyń eń negizgi, eń daýly romany «GÝLAG arhıpelaginiń» birinshi tomy jazylyp bolǵan soń, KSRO basshylyǵy qalamgerdi qýǵynǵa ushyratady. Nobel syılyǵynyń paıdasy sol kezde tıedi. Ol AQSh-tyń Vermont shtatynan qazirgi tilmen aıtqanda kottedj satyp alady. Qalamgerdiń AQSh-taǵy úıinde qonaqta bolǵandar onyń Vermontta eki úıi bolǵanyn aıtady. Bireýi – otbasy turǵan úı de, ekinshisi, jazýshynyń jumys úıi.
Nobel syılyǵyn árkim ár maqsatta paıdalanǵany belgili. Sonyń ishinde mol qarjyny kózderi qıyp, áıelderine bergen talanttar da joq emes. Mysaly, fızıka salasy boıynsha 1921 jyly Nobel syılyǵyn alǵan ataqty Albert Eınshteın aqshanyń shashaýyn shyǵarmaı, burynǵy áıeli Mıleva Marıchke aýdarady. Árıne, bul fızıktiń jan qalaýymen, shyn rızashylyǵymen berilmegen. Tek neke kelisimshartynda bolǵany úshin júzege asqan. Shyn nıetimen, rızashylyqpen usynǵandar da bar. 2003 jyly bul marapatty alǵan akademık Vıtalıı Gınzbýrg jýrnalısterge qarjyny áıeline bergenin, óıtkeni úıde aqshany áıeli ustaıtynyn jasyrmaı aıtypty. Sondaı-aq vengrııalyq jazýshy Imre Kertesh te dál osylaı jasaǵan. «Ondaǵan jyl boıy janymda áıelim boldy. Bardy da, joqty da menimen birge kórdi. Onyń bul aqshany qalaı jaratsa da quqy bar. Kıim-keshek, áshekeıler satyp alsa da ózi biledi», degen ol. Áıeli de jyltyraǵanǵa qyzyqqysh jan eken, aqshany kıim-keshek pen áshekeıge aıamaı-aq jumsapty...
Qaltańda kóbirek aqsha bolsa, ony jumsaıtyn jer de tabylmaı qalmaıdy. Al ony ońdy-soldy shashý úshin óte kóp aqsha kerek. Oǵan qosa aqshany qundylyq dep eseptemeıtin, oǵan bas ımeıtin tákapparlyq ta qajet-aý. Qazir aqsha basty qundylyqqa aınalǵan zamanda olaı jasaý múmkin emes sııaqty. Al ótken ǵasyrda adamdar ondaı qadamdarǵa bara alǵan. Sonyń bir aıǵaǵy retinde, orystyń ataqty jazýshysy Ivan Býnınniń syılyqty ońdy-soldy shashqanyn kózimen kórgender barshylyq. Ári aqyn, ári prozaık Zınaıda Shahovskaıa: «Shyn máninde sol syılyq Býnınniń ómiriniń sońyna deıin jeter edi. Biraq Býnınder úı de, vılla da satyp alǵan joq... Fransııaǵa oralǵan Ivan Alekseevıch saýyq keshterin ótkizdi, emıgranttarǵa «járdemaqy» berdi, túrli qoǵamdy qoldaýǵa qarjy bóldi. Aqyr sońynda dymsyz qaldy...», dep jazady. «Nobel syılyǵyn jelge ushyrǵan» daryndardyń qatarynda dat fızıgi Nıls Bor men ıtalııalyq dramatýrg Darıo Fo da bar.