Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Talǵat Kúzembaevqa taǵdyr talaıy 10 jyl boıy Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatry sahnasynda Abaı bolyp tolǵanýdy jazypty. Jyl basynda Bosnııa jáne Gersegovına astanasynda halyqaralyq «Saraevo qysy» festıvaliniń ashylýy aıasynda onyń oryndaýynda «Abaı» operasynan arııalar shyrqaldy.
Tarıh betterin paraqtaıtyn bolsaq, Muhtar Áýezovtiń lıbrettosyna Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdı birigip jazǵan ataqty opera alǵash ret 1944 jyldyń 24 jeltoqsanynda Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik opera jáne balet teatrynda qoıylǵan. 1958 jyly qoıylym qaıta jazylyp, jańartylady. Bul shyǵarma sodan beri eshbir ózgeris kórmepti. Bekzat eýropalyqtardyń «Abaıdan» alǵan áserleri týraly «Sol bir kúnderi óń men tústiń arasynda qalyqtap júrgendeı kúı keshtim. Eýropadaǵy Abaı kúnderi nemis kompozıtory Lıýdvıg van Bethovenniń 250 jyldyǵymen týra keldi. Bastysy, kórermenniń yqylasyn kórip, maǵan júktelgen obrazdy sátti oryndap shyqqanymdy júrekpen sezdim. Sebebi ónerde shekara joq. Eýropa Abaıdy júrekpen qabyldady» deıdi opera ánshisi.
– Talǵat, ustazyńyz Ǵafız Esimov Abaı rólinde oınaǵanda siz Jırenshe bolyp júrdińiz. Sońǵy 10 jyl kóleminde Abaıdy somdap júrsiz. Siz aqyn rýhyn boıyńyzǵa sińire aldyńyz ba?
– Qıyn suraq eken. Abaıdyń partııasy – qazaq operalyq repertýaryndaǵy barıtonǵa arnap jazylǵan týyndy. Partııany oryndaý ońaı emes, sebebi oryndaýshyǵa osy beıneniń barlyq tereńdigin pash etý júktelgen. Mýzykalyq jaǵynan da bári sondaı ońaı emes, sebebi partııa lırıkalyq barıton úshin emes, óte «myqty» barıton daýysqa arnap jazylǵan. Ony minsiz oryndap shyǵý úshin, dramatýrgııa mýzykamen úılesim tabýy tıis.
Abaı beınesin birneshe tamasha ánshilerimiz sahnada somdaǵan eken. Jas oryndaýshylardy aıtpaǵannyń ózinde, Ermek Serkebaev, Murat Musabaev, Ǵafız Esimov Abaılary – jeke-jeke saralanyp, zertteýdi qajet etetin bólek taqyryptar. Solardyń ishinen Abaıdy kórermen-tyńdaýshylaryna etene jaqyndastyryp ózindik oryndaýymen urpaq sanasyna óshpesteı iz qaldyrǵan ánshi – Rıshat Abdýllınniń eńbegi erekshe kórinedi. Ánshiniń 80 jyldyq saltanatty keshinde sóılegen kúmis kómeı ánshimiz Bıbigúl Tólegenova: «Rıshat Abaı partııasyn birinshi oryndaǵan ozyq ánshi bolyp tarıhta qala bermek», degen edi. 10 jyldan beri siz aıtpaqshy, Abaı bolyp tolǵanyp, Abaı bolyp sherlenip kelemin. Múmkindigim men talantymdy Abaıdan aıap qalǵan kezim joq. Opera tarıhynda Abaıdy somdap shyqqan ánshilerdiń qatarynan oryn alǵanym úshin taǵdyryma rızamyn.
– Tarıhı janr sizdiń tabıǵatyńyzǵa jaqyn sııaqty. Abylaı han. Mahambet. Abaı…
– Ol ras. «Abaı» operasynda – Abaıdan buryn Jırensheni oınadym. Jırenshe arqyly jaǵymsyz keıipkerdi kórsetý qolymnan keletinin, tipti maǵan unaıtynyn, ol akterdiń shıryǵyp qalyptasýyna múmkindik beretinin túsindim.
Qazir oılap qarasam, operadaǵy jolym jaǵymsyz keıipkerlerden bastalypty. «Qyz Jibekte» – Bekejan, «Birjan salda» – Janbota.
– «Abylaı han» operasy 2004 jyly qarashadan beri júrip kele jatyr. 2006 jyly «Abylaı han» úshin Memlekettik syılyq aldyńyzdar. Biz kórgeli Abylaı handy siz ǵana somdap kelesiz... Nege?
– Abylaı róli eki akterge bekitilgen bolatyn. «Ne sebepti siz ǵana oryndaısyz?» degen suraqty maǵan emes, basshylarǵa qoıǵanyńyz jón shyǵar. Akter retinde aıtarym bul partııa óte kúrdeli. Ony tek dramalyq barıton daýysty ánshi ǵana oryndaı alady. Tynys jaǵynan da solaı. Kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıev, lıbretto avtory Ábish Kekilbaev tarıhı dramany jańa tynyspen alyp keldi.
– Ony baıqamaý múmkin emes. Án salasyzdar, sonymen bir mezgilde mýzykanyń yrǵaǵymen sóıleısizder.
– Durys aıtasyz. Mýzyka yrǵaǵymen qosa mátinnen jańylmaý – basty talap. Bul, árıne aıtýǵa ońaı. Sımfonııalyq orkestr jeteginde qajetti ıntonasııany barlyq aksenttermen saqtaý óte qıyn.
– Adamnyń jasy onyń daýys ereksheligine áser ete me?
– Áser etedi. Mysaly, jasym 50-ge jaqyndap qaldy. Meniń daýsym endi qalyptasyp kele jatyr. Basqasha aıtqanda, ekinshi tynysym ashyla bastady. Endi bes-alty jylda bas barıton daýysymen oryndaýǵa bolady. Meniń daýsymnyń tabıǵaty soǵan jaqyndap keledi.
– Tragedııalyq rólder jaıly ne aıtasyz?
– «Trýbadýr» operasyndaǵy Graf Dı Lýnaǵa da der kezinde keldim dep oılaımyn. Bul óte kúrdeli beıne. Men ony tek Qazaqstanda ǵana emes Kıprdiń, Pafos qalasynda da oryndadym.
– Sol saparǵa birge barǵandar sizdiń aıaqastynan qıynnan qıystyra biletin tapqyrlyǵyńyz jaıly jıi aıtady.
– Kıprde tek qazaqstandyq qana emes, reseılik opera ánshileri de qatysty. «Trýbadýrdaǵy» kelisim boıynsha alǵashqy jáne úshinshi qoıylymdy reseılik, al ekinshisin men oryndaıtyn bolyp keliskenbiz. Biraq Graf Dı Lýnanyń ekinshi oryndaýshysy ózin nashar sezingeni belgili boldy. Sol sátte uıymdastyrýshylar Kúzembaev eki spektakldi de oryndap shyǵady dep sheshti. Kelisim boıynsha men alǵashqy kúni oınap, qalǵan kúnderimdi demalýǵa, qalany aralaýǵa arnaımyn dep sheshkenmin. Teńiz jaǵalaýynda ornalasqan teatrda 3000 kórermen otyr. Uıymdastyrýshylar meni asyǵys shaqyrtyp aldy da betimdi árlep, daıyndaı bastady. Sodan soń sahnaǵa shyǵyp kettim.
– Kórermender baıqaǵan bolar...
– Árıne Eýropada bir operany eki ánshiniń oryndaýy qalypty jaǵdaı. Sebebi bir oryndaýshynyń basynan aıaǵyna deıin bir ándi oryndap shyǵýy óte qıyn.
– Qazaq ánshileri úshin partııany shet tilderinde oryndaý qıyndyq týdyrmaı ma?
– Qazaq, orys jáne ıtalııan tilderinde án shyrqaý qazaq ánshileri úshin qalypty jaǵdaı. Buryndary orys tilinde júretin edi. Táýelsizdik alǵannan keıin ár opera óz eliniń tilinde oryndalatyn boldy. Konservatorııada ıtalııan tilin úıretedi. Negizinen mýzykalyq termınderdiń bári sol tilde ǵoı. Sóılep ketpegenmen, túsinesiń.
Álemdik tájirıbede qalyptasqan úrdis boıynsha operanyń óz tilinde oryndalǵany jaqsy, qulaqqa da jaǵymdy estiledi ári kórermenniń qabyldaýyna áseri erekshe bolady.
– Bizdegi opera ánshileriniń basym kópshiligi Grand operada án salsam dep armandaıdy. Mýzyka ultqa, tilge bólinbeıdi. Onda tek án qudireti ǵana bar. Álemdi kómeıden tógilgen sulý áýenmen ǵana moıyndatasyń. Álde qazaqstandyq tyńdarmannyń ereksheligi bar ma?
– Barlyq jerde tyńdarman birdeı. Olardyń júregin jaýlap alý ánshige, dırıjerge baılanysty. Ár operada bir jetekshi bolady. Mysaly, bizge Domıngo kelse, boıymyzǵa qan júgirip, rýhymyz kóterilip, ózimizdi jaqsy jaǵynan kórsetýge tyrysamyz.
– Qazaqstandyq kórermenderdiń talǵamyn qalaı baǵalaısyz, kóńilińiz tola ma?
– Bizde operanyń aýdıtorııasy áli qalyptaspaǵan. Opera mádenıeti keń kólemde jarnamalanbaıdy. Meniń baǵym, han Abylaıdy nemese Ánuranymyzdy oryndap, kóptiń nazaryna ilinip qalǵanym shyǵar. Áıtpese qazaqta daýsy keremet opera ánshileri jetedi. Olardy baǵalaý da kemshin túsip jatyr. Munyń sebebi onyń tabıǵatyn jiliktep, maıdan qyl sýyrǵandaı etip taldap beretin opera synshylarynyń azdyǵynda bolar.
– Tabıǵat sizge eshkimge uqsamaıtyn keremet daýys berdi. Áriptesterińiz sizdiń daýsyńyz ataqty sheteldik rejısserlerdiń ózin tańǵaldyrady deıdi. Al shetelde shyǵarmashylyq ıeleriniń basym kópshiligi ónerin jarnamalaıtyn, álemdik deńgeıdegi teatrlarda óner kórsetýge kelisimsharttar ázirleıtin arnaıy agentter ustaıdy. Bul siz tárizdi týma talanttar úshin aýadaı qajet sııaqty?
– Bul qajet. Tipti kezi keldi dep oılaımyn. Osy jaqynda ǵana ulty ózge áriptesterimiz óz qarjysymen Italııaǵa ketti. Qazaq ánshilerinde mundaı múmkindik joq. Amal joq, qosymsha kiris kózin izdeısiń. Toı-tomalaqta án salasyń. Operanyń tabıǵaty estradaǵa kele bermeıdi.
Shetelden kelgen rejısserlerge qyrýar qarjy tóleıdi. Demek, qarjy bólinbeıdi dep ókpe artýǵa bolmaıdy. Keıde opera ánshilerine sheteldik áriptesterindeı jeke agenti bolsa, olar sheteldik óner ordalarymen kelisimsharttar jasaýmen aınalyssa dep armandaısyń. Bizde bul tájirıbede bar ǵoı. Mysaly, estrada ánshileriniń bárinde prodıýser bar.
– Qazaqtyń toı bıznesi estrada ánshileriniń kúre-tamyryna qan júgirtip tur. Al qazaq operasynyń jaı-kúıi qalaı?
– Bekzat óner desek te, operada ondaı múmkindik joq. Opera janry ázirge tanymaldylyqqa ıe bola qoıǵan joq. Tanymaıtyn adamyna sálem bermeıtinder qazaq arasynda kóp. Sondyqtan operanyń jarnamasy, ánshileriniń jeke agenti máselesimen Mádenıet mınıstrligi aınalysýy tıis.
– «Astana Operaǵa» aýysýǵa qalaı qaraısyz?
– «Astana Opera» ánshilerge konkýrs jarııalaǵanda qatysyp, baq synap kórdim. Tyńdalymda úsh týrdan da óttim, alaıda shtatqa qabyldamady. Kelisimshart negizinde jumys isteıtin bolyp kelistik, qajet kezinde shaqyramyz dedi. Ánshilerge shek qoıýǵa bolmaıdy. Olar erkin qus sekildi, kókke samǵaǵan saıyn erkin ushady. Reti kelip jatsa, ánshiler kez kelgen opera teatrynda alma-kezek partııalardy oryndaǵany durys. Sol arqyly ánshi ózin burynǵydan da jan-jaqty damyta túser edi.
– Sizder úshin «Astana Opera» básekeles pe, álde áriptes pe? Qaısysynyń salmaǵy aýyr?
– Báseke bar jerde óner óshpeıdi, ósedi. О́zińmen birdeı daýystaǵy ánshimen ózińdi salystyrasyń da kásibı deńgeıińdi tómendetip almaýǵa tyrysasyń, bul – bıikterge jeteleýdiń tóte joly. Vokaldaǵy ánshiler de sportshylar sekildi, iri jarystarǵa jiberetin kezde olardy irikteıdi emes pe, sol sekildi opera ánshilerin de daýystary men kásibı deńgeıine, tájirıbesine saı irikteýden ótkizip, joǵary deńgeıde ótetin memlekettik konsertterge qatystyryp otyrsa tamasha bolar edi. Ádette bizde saltanatty konsertterge shetelde óner kórsetip júrgen qandastarymyzdy qosady. Ol da jaqsy. Respýblıkamyzdy álemdik arenada tanystyrýǵa atsalysyp júrgen óner tulǵalarynyń qaı deńgeıde ekenin eli de bilgeni abzal. Bolashaqta merekelik iri is-sharalardy uıymdastyrýdyń basy-qasynda júretin azamattar elimizdiń teatrlaryndaǵy opera ánshilerin de eskerýsiz qaldyrmasa degen tilek bar.
– Opera synshylary daýsyńyzdy dramalyq-barıton janryna jaqyn deıdi. Eýropa synshylary sizdiń daýsyńyzdy óte sırek kezdesetin daýysqa jatqyzyp, bas barıtonǵa teńeıdi. Abylaı han róline bekitilýińizge daýsyńyzdyń osy ereksheligi kóp áser etken shyǵar.
– Olaı dep birjaqty kesip aıtýǵa bolmas. Han Abylaıǵa deıin Janbotany, Abaıdy, Bekejandy somdadym. Biraq Abylaı beınesi ómirimniń túbegeıli ózgerýine áser etti. Han Abylaıdy somdaǵanym úshin Memlekettik syılyqty aldym. Táýelsizdik tarıhynda eń jas Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandym.
«Abylaı hannyń» lıbrettosy – Ábish Kekilbaevtiki, kompozıtory – Erkeǵalı Rahmadıev. Áýel basta «Abylaı han» ustazym, halyq ártisi Ǵafız Esimovke arnap jazylǵan bolatyn. Aınalyp kelgende shákirtine – maǵan buıyrdy. Meniń oryndaýyma Erkeǵalı aǵa qarsy bolǵan joq, syrtymnan baqylap júrgenge uqsaıdy.
Bastapqyda Abylaı hannyń jastyq shaǵy men el aǵasyna aınalǵan shaǵy, ıakı han ómiriniń eki kezeńin eki akter oryndaıtyn bolyp uıǵarylǵan-dy. Jastyq shaǵyn Talǵat Musabaev, el aǵasy kezeńin oryndaý meniń enshime tıdi. Operany qoıýǵa Sankt-Peterbýrgten belgili rejısser Iýrıı Aleksandrov pen qoıýshy-sýretshi Vıacheslav Okýnev shaqyryldy. Qoıýshy rejısser kóp nárseni sheshedi ǵoı, Iýrıı Aleksandrov kelgen soń maǵan keıipkerdiń jas kezinde aıtylatyn arııalardyń bárin jattap al degen tapsyrma berdi. Ony da rettedim. Talǵatqa da el aǵasy kezinde oryndalar arııalardy túgeldeı jatta degen bolsa kerek, sál qınalyńqyrady ári ýaqyt ta tyǵyz bolatyn. Belgilengen ýaqytqa jattap úlgere almaımyn dep oılaǵan bolý kerek, Talǵat rólden bas tartty. Sebebi operadaǵy negizgi oqıǵalardyń bári el aǵasy kezeńinde ótedi, elshilerdi qabyldaıdy, kóptegen monology bar degendeı. Ony drama teatryndaǵydaı emes, sımfonııaǵa ilese otyryp oryndaýyń kerek. Sodan basynan aıaǵyna deıin jalǵyz ózim oryndaıtyn boldym.
– 2015 jyly qarasha aıynda «Abylaı han» operasy anshlagpen ótti. Biraq kórermen retinde ataqty Abylaı qalmaq áıeli Topyshtyń aıtqanynan shyǵa almaı qalatyn tustaryn qabyldaı almadym. Bul da rejısserlerdiń sheshimi me?
– Men bul syndy kóp estidim. Ataqty Abylaıdyń, sizdiń tilińizben aıtqanda, qalmaq áıeliniń aıtqanynan shyǵa almaı qalǵan sátterin 100 paıyz qabyldadym dep aıta almaımyn. Biraq biz aldymyzǵa kelgen róldi oryndaımyz. Mazmunyna áser etý nemese unamaıdy dep alyp tastaý bizdiń mindetimizge kirmeıdi.
– «Abylaı handy» sahnalaǵanda da, «Astana Opera» teatrynyń jańa qoıylymdaryna da syrttan rejısser shaqyrady.
– Syrttan rejısser shaqyrý ózimizde kásibı mamandar joq degen uǵymdy bildirmese kerek, bul – óner ordalarynda ejelden bar úrdis. «Myń estigennen bir kórgen artyq» demeı me halyq danalyǵy. Sol aıtpaqshy, óz salasynda talaı qaıtalanbas týyndylardy kórermen kózaıymyna aınaldyrǵan esimi álemdik deńgeıde belgili daryn ıelerimen qoıan-qoltyq jumys jasaý bile bilgenge naǵyz sheberlik mektebi. Bir jaǵy tájirıbe almasý, ekinshi jaǵynan ataqty rejısser shyqqan bıiginen tómendemes úshin de soǵan laıyqty dúnıe týdyrýǵa bar kúshin salatyn bolady. Bul degenińiz jekelegen óner ıeleriniń emes, tutas ujymnyń da bir kisideı tastúıin jumylyp, jumys jasaýyna kepildik beretin tamasha múmkindik. Osylaısha syrttan shaqyrylǵan talantty tulǵanyń deńgeıine saı bıik óner kórsetýge basty partııadan bastap, kópshilik sahnasyndaǵy árbir akter bar yntasyn salyp, talpynys jasaıtyn bolady. Bar yntańmen atqarylǵan eńbek qashanda nátıjeli. Sondyqtan da oryndaýshylardy nemese qoıýshy rejısserlerdi syrttan shaqyrǵanǵa úrke qaraýdyń esh qajeti joq.
– Shet jaqqa shaqyrtýlarmen jıi shyǵyp turasyz ba?
– Shaqyrtýǵa kelgende onsha maqtana almaımyn. О́te sırek. 2007 jyly Qazan qalasyndaǵy Tatar memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatry shaqyryp, bir qoıylymǵa qatystym. Sol jyly Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń operalyq trýppasymen Kıprdegi Pafos qalasynda «Afrodıta» festıvaline qatysyp, sahnasynda Verdıdiń «Trýbadýr» operasyndaǵy Graf dı Lýna partııasyn oryndadym.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty