Shet tilin bilýdi ana tilinen bastaý kerek

Qazaqstanda tilderdi damytý men qoldanýdyń memlekettik baǵdar­lama­synyń maqsat-mindeti retinde elimizde turatyn barlyq etnostardyń tilderin saqtaı otyryp, Qazaq­standyq birtektilik pen birlikti nyǵaıtýdyń asa mańyzdy faktory retinde memlekettik tildiń keń aýqymdy qoldanysyn qamtamasyz etetin úılesimdi til saıasaty aıa­synda aǵylshyn jáne basqa da shet tilderin oqyp-úırený, oqytý­dyń úshtildi modelin damytý kózdelgeni belgili.

Búgingi kúni elimizdiń álemdik ór­ke­nıetten qalys qalmaı, dúnıe ­jú­ziniń damyǵan otyz eliniń qataryna qo­sy­lý maqsatynda eldiń básekege qabi­let­tilikke um­­­ty­lýynyń utymdy jolda­ry­nyń biri retinde «Úsh tuǵyr­ly til» baǵdarlamasynyń qabyl­danýynyń orny erekshe ekeni túsinikti.

Elbasy N.Nazarbaev: «Qazaq tili úsh tildiń bireýi bolyp qal­maıdy. Úsh tildiń birinshisi, negiz­gisi, bastysy, mańyzdysy bola beredi. Qazaq tili – Qazaqstan Res­pýblıkasynyń memlekettik tili. Oǵan qamqorlyq ta sondaı dárejede bolady» dep naqty aıqyndap bergen edi. Endeshe, kóp tildi meńgertýde negizgi ekpin memlekettik tilge túsetinin ár kez esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Baǵdarlamada basym­dyqqa ıe bolýǵa tıis memlekettik tildi meń­­gertýde mán beriletin máse­leler jetkilikti.

Joǵaryda atap ótken «jeti jurttyń tilin bilgen» keıbir aza­mattardyń qazaq tilinde jazbaq túgili, aýyzsha pikir al­masýǵa shamasy kelmeıtinin kórip, keleshekte baǵdarlamada kózdelgen maqsat­tar men mindetter jáne ony iske asyrý nátı­jeleriniń kórsetkishterine qol jetkizý boıynsha atqarylar is-sharalarǵa toqtal­ǵymyz keledi.

Birinshi kezekte bul baǵdar­lamany iske asyrýda qazaqtyń birtýar azamaty Halel Dosmuha­medovtyń: «Ana tilin jaqsy bilip turyp, bótenshe jaqsy sóıleseń, bul – súıinish. Ana tilin bilmeı turyp, oryssha jaqsy sóıleseń, bul – kúıinish» degen ustanymyn basshylyqqa alýymyz kerek. Jastarǵa orys, aǵylshyn jáne basqa shet tilderin úıretýde osy mindet turǵysynan qarastyratyn bolsaq, birneshe shet tilin meń­gergen qandastarymyz ana tilinde de erkin sóılep súıindirer edi...

Árıne, álemdik bilim-ǵy­lym keńis­tigine erkin ený úshin, shet tilin bilý qajettigi dálel­deýdi qajet etpeıtindigi bel­­gili. О́ıtkeni til tek qarym-qa­ty­nas quraly ǵana emes, sondaı-aq el ara­lyq áleýmettik, ekonomı­kalyq, máde­nıet, tarıh, bilim-ǵy­lymnan habar berer úlken dostyq kópirine aınalyp otyr. Qazaqstandyq bilim júıesin álem­dik deńgeıge kóterip, halyq­aralyq stan­dart­tarǵa saı qımyl jasaı otyryp, tórt­kil dúnıe tórinen tabylaıyq desek, qazirden bastap álem tilderin meńgergen mamandarǵa degen biliktilik talaptaryna kóptegen ózgerister engizý kún tártibine kóterilýi tıis.

Basqa ult ókilderimen qatar, orys tilinde bilim beretin mektepterde oqıtyn qazaq jastaryna memlekettik tildi meńgertýde orys tildi aýdıtorııalarda qazaq tilinen dáris beretin ustazdar aldyna qoıylatyn talaptardy da arttyra túsken abzal. О́ıtkeni bilim berý júıesiniń úsh tildilik baǵdarlamasyn iske asyrý óte kúrdeli, ári óte mańyzdy ekenin aıta kelip, Memleket basshysy: «Meniń ustanymym, birinshiden, qazaq tili bolýǵa tıis, orys tili bolýǵa tıis. Bulardyń balalarymyz úshin mańyzy zor. Tek sodan keıin ǵana aǵylshyn tilin oqytý kerek», dep óz oıyn bildirgen bolatyn. Sóz joq, qazirgi kezde ádisker-ǵalymdardan elimizdegi til saıasatyn is júzinde júzege asy­rý barysynda qazaq tilin úı­retýdi joǵary dárejede sapaly túrde qamtamasyz etý talap etiledi.

Memlekettik tildi meńgertýdi qamta­masyz etýdiń tıimdi tásilde­rine qol jetkizýde oqýlyqtardyń alar orny erekshe. Árıne, bul jerde jańa turpattaǵy oqý­lyq­­tardy aıtyp otyrmyz. Ja­ńartylǵan bilim mazmunynda oqýshylarymyz ulttyq sıpatta daıyndalǵan otandyq tól oqýlyqtarymyzdyń negizinde bilim alýdy jalǵastyrýda. Oqý­lyqtar men oqý-ádistemelik ke­shenderdi daıyndaýdyń júıesi de bir qalypqa túsip keledi. Talaı sarapshylardyń talqylaýynan ótken taqyryptyń mazmuny be­ki­tilip, qoldanysqa engizilýde. Osynyń ar­qasynda qazirgi oqý­lyqtar tek aqparat berýmen ǵana shektelmeı, oqýshylardyń óz be­tinshe izdenýine jol asha bastady. Bilim berý mazmunyn túbegeıli ózgertýdiń túpki maqsaty – oqýshy bilimdi tek alyp qana qoımaı, óz paıdasyna jarata bilý kerek. Endeshe, jastarymyzdyń memlekettik tildi bilýi ǵana emes, sondaı-aq qoǵamdaǵy qarym-qatynasta qoldana alý daǵdysyna mashyqtanýdy myqtap qolǵa alý arqyly memlekettik mańyzy mol úshtildilik saıasatyn iske asyrýda nátıjege qol jetkize alamyz.

Elbasy usynǵan Ult josparynda da daıarlanatyn kadrlardyń básekelestik qabiletin arttyrý jáne bilim berý sek­torynyń eks­porttyq áleýetin kóterý maq­satynda bilim berý júıesinde joǵary synyptar men joǵary oqý oryndarynda aǵylshyn tilinde oqytýǵa kezeń-kezeńmen kóshý mindettelgen bolatyn. Osynaý aýqymdy isterdi abyroımen atqarýda shetel tilderin oqytý máselesi memlekettik tildi tereń meńgertý nátıjesinde qolǵa alynýy kerek dep esepteımiz. Elimizdiń joǵary oqý oryndarynda barlyq mamandyqtar boıynsha orystildi aýdı­torııalarda qazaq tili oqylatyny be­l­gili. Táýelsizdik alǵan al­ǵash­qy jyldary stýdentterge kúndelikti turmystaǵy jıi qol­danatyn sózderge, alǵashqy kezeńnen bas­tap aýyz eki sóıleýge daǵ­dylanatyn bolsa, qazirgi tańda ǵalym-ádiskerler qazaq tilin mamandyqpen baılanystyra oqytýǵa mán berip otyr. Osyǵan baılanysty ekonomıkalyq, gýmanıtarlyq, jaratylys­taný jáne tehnıkalyq mamandyqtardy tereń ıgerýge baǵyttalǵan oqý­lyq­tar men oqý quraldary kóp­tep jaryq kóre bastady. Bul baǵyttaǵy ádistemelik eńbekterde mamandyqqa sáıkes termınderdi meń­gerýge, bolashaq qyzmetine qajet bolatyn sózdik qordy molaıtýǵa múmkindik berý joldary jiti qarastyrylǵan. Sala boıynsha stýdentter meńgerýge tıisti leksıkalyq mınımýmdar memlekettik tildi barlyq salalarda erkin qoldanýyna jol ashady. Joǵary oqý oryndarynyń bári qazaq tilin ekinshi til retin­de oqyt­qanda, stýdentti tek qazaq­sha sóıletip qana qoımaı, qazaq halqynyń baı ulttyq erek­shelikterin, mádenıetin, salt-dástúrin de úıretýge mán bergeni durys bolar edi. О́z ultynyń tereń tarıhy men ónerin úlgi etip úırengen bilim alýshyǵa ana tili arqyly basqa da shet tilderin meńgerý qıynshylyq týdyrmaıtyny anyq. Bul jerde, astyn syzyp aıtatyn másele – bilim oshaqtaryn orys tilinde oqıtyn ózimizdiń qarakózderimizge qatysty ekenin kózi qaraqty oqyr­man ańǵarǵan bolar deımiz. О́ıtkeni ana tiliniń qudiretin te­reń seziný arqyly, shet tilin erkin meń­ger­­gen jastarymyzdyń boıynda elge de­gen súıispenshilik, tilge degen qurmet ar­tary anyq.

Memlekettik tildi tereń túsinip, onyń qyr-syryn jete uǵyný úshin salystyrmaly zert­teýlerdi odan ári jetildirý kerek dep sanaımyz. Elimizdiń jetekshi oqý oryndarynyń janynan ashylǵan «Salystyrmaly-tarıhı, salǵastyrmaly-tıpolo­gııa­lyq til bilimi, aýdarma teorııa­sy» mamandyqtary boıynsha qorǵalatyn dıssertasııalyq ke­ńesterde, negizinen, memle­ket­tik tilmen salystyra zert­telip, qos tildi, kóp tildi iles­pe aýdarmalardyń teorııasy men praktıkasyna arnalǵan dıs­­sertasııalyq jumystardyń kóptep qorǵalýyna qol jetkizý – tilderge ortaq qubylystar men erekshelikterdi aıqyndaýda, tujyrymdama jasaýda, týǵan tildi tereń tanýǵa jol ashary anyq. Uly Geteniń: «Shetel tilin bilmegen adam, óz tilinde de esh­nárse bilmeıdi» degen qanatty sózin qaperimizge alyp, qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrýda da ıgi ister qolǵa alynar edi.

Elimizde álemdik deńgeıdegi is-sharalar ótkizý úrdisi de qarqyn alyp keledi. Halyqaralyq forýmdarda, konferensııa men jıyndarda taban astynda qazaqshadan shet tiline, shet tilinen qazaq tiline tárjimeleýde ilespe aýdar­mashylardyń atqarar róli aıryqsha ekenin kórip júrmiz. Ana tili men shet tilin tel emgen tilshilerge degen suranys kún sanap arta túseri sózsiz. Osy­ǵan baılanysty ilespe aýdarma tásilderin tereń meńgergen aýdarmashylar daıyndaý isine de myqtap kóńil bóletin kez keldi.

Buǵan deıin qabyldanǵan «Úsh tu­ǵyrly til» baǵdarlamasynda shet tilin, atap aıtqanda, aǵyl­shyn tilin oqy­týdy bastaý­ysh synyptan bastaý kerek degen máselege kópshilik tara­py­nan túsinbeýshilik týyndap, negizinen memlekettik tildi meńgertýden bastaý kerek degen qoǵamdyq pikir qalyptasqan bolatyn. Aǵylshyn tilinde oqytýdy Keńes Odaǵy kezeńindegideı besinshi synyptan bastasaq ta, «kóshten kesh qalmaıtynymyzdy», shet tilderin qazaq toptaryna oqytý ádistemesin zerttep júrgen ǵalym retinde bul bastamanyń ádis-tásilderin qarastyrýda ǵylymı túrde áli de zerdeleı túsetin, túpki nátı­jeniń tıimdi bolý jaǵyn qarastyrýdy ǵylymı tujy­rymdarmen tolyqtyrý qa­jet ekenin, sondaı-aq mektepterde sabaq berip júrgen us­tazdardyń aǵylshyn tilin erte jastan oqytý ádistemesi boıynsha biliktiligin arttyrý kýrstarynan ótkizý kerektigin aqparat quraldary arqyly jurtshylyqqa jetkizgen bolatynbyz. Sondaı-aq úshtildilikti júzege asyrýda Qazaqstanda qanat jaıǵan qazaq-túrik lıseıleriniń tájirıbesine súıensek jyldam oń nátıjege qol jetkizetindigimizdi naqty mysaldarmen aıǵaqtaǵan edik. Bul lıseılerge qabyldaný – joǵary oqý oryndaryna túskendeı abyroıly kórinetin. Balalarynyń shet tilderin sheber meńgerip, álemniń aıtýly ýnıver­sıtetteriniń stý­dentteri atanatyn da, elimiz­degi mektepterdi «Altyn belgi­men» bitiretinderdiń de úles salmaǵy osy oqý oryndarynyń túlek­teriniń enshisinde bolatyn. Sonymen birge shet tilin qar­qyndy úıretý bul uıymdarda jetinshi synyptan bastalatynyn aıta ketkenimiz artyq bolmas.

Endi mine, «halyq únine qulaq asatyn úkimet» ustanymyn nyq ustaǵan Prezıdentimizdiń ózi bul máselede ata-analardyń óti­nish tilegin eskergeni – sóz ben istiń birligin kórsetip otyrǵany kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp otyr. Mem­leket basshysy Q.Toqaev úsh tildi bilim berý júıe­sin engizý óte ózek­ti másele ekenin aıta kelip: «Úsh tildi júıege kóshý oqytýshylar men bilim berý baǵdarlamalarynyń da­ıyn­dyǵyna qaraı júzege asady. Bul rette, ǵylymı-jara­tylystaný pánderin aǵylshyn tilinde oqytý bilim ortalyq­ta­rynyń kadrlyq múmkindikterine qaraı, oqytýshylar men ata-analardyń qalaýy boıynsha iske asýy tıis... Sondyqtan aǵylshyn tilin oqytýdy 2-3-synyptan nemese ata analardyń qalaýyna qaraı 5-synyptan bastaý alýy oryndy, ári tıimdi bolady dep sanaımyn. Al joǵary synyptarda jaratylystaný-tehnıkalyq pánderdi mektepterdiń daıyn­dyǵyna qaraı júrgizý qajet», degen edi.

Reti kelgende aıta keteıin, elimizdiń azamattaryna álemge aty áıgili ýnıversıtetterde bilim alýǵa múmkindik týdyratyn «Bolashaq» baǵdarlamasynyń úmitkerlerine memlekettik tildi bilý deńgeıin aıqyndaıtyn test tapsyrý kerektigi týraly qoǵamdyq pikirler áli kúnge deıin tolastar emes. Shet tilin tereń meńgergen talapkerlerge mem­lekettik tildi orta deńgeıde bolsa da meń­gerý mindetteletin bolsa, olardyń qazaq tilin tez ıgerip alatynyna esh kúmánimiz joq. Bul máselege erekshe mán berip otyrǵanymyz – álem tilderin erkin meń­gergen keıbir baýyrlarymyzdyń qazaq­shasy «sálemetsiz be?» degennen ári asa almaıdy. Sondaı-aq Qa­zaqstannyń sheteldik, halyq­aralyq uıymdarymen baı­la­­nysynyń artýyna sáıkes álem tilderin meńgergen ma­man­­­darǵa suranys ta kóbeıe túsetini túsinikti. Sondyqtan Syrt­­qy ister mınıstrligindegi, elshilikterdegi memlekettik qyz­metkerlerdiń memlekettik tildi meńgerýinde min bolmaýy tıis. О́ıt­keni táýelsiz elimizdi dúnıe júzine tanytýda patrıotızmniń ozyq úlgisi ana tiline qurmetten bastaý alǵany aldyń­ǵy qatarǵa shyǵýy kerek. Sonda ǵana jo­ǵaryda aıtylǵandaı, ana tilin jaqsy bi­lip turyp, shetelshe sheshen sóı­leıtin jas­tarymyzdyń júzi jarqyn bolary anyq.

Endeshe, jastarymyz shetel tilderin meńgerý – ana tilin bilýden bastaý alý kerektigin tú­singende ǵana, úsh tuǵyrly til saıasatynyń saltanat quratyny sózsiz ekenin aıtqymyz keledi.

Kárimbek QURMANÁLIEV,

UǴA akademıgi,

 fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

Qazaqstan ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń vıse-prezıdenti