Atqarylǵan is te, atqarylar sharýa da aýqymdy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıyl Qazaqstan halqyna arnaǵan «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda kúrdeli kezeńdegi kúsh-jigerimizdi biriktirýdiń jolyn kórsetip berdi. Prezıdent ekonomıkalyq qoldaýǵa baǵyttalǵan barlyq mindettemeler oryndalatynyn jetkizip, bul maqsatqa Ulttyq qordan 1 trln teńge bólinetinin atap ótti. Memlekettik basqarýdyń jańa úlgisin qurýda negizgi maqsat – jumystyń barysy emes, nátıjesi bolýy kerektigi sóz boldy. Parlament palatalarynyń atqarýshy organdardyń quzyretine berýge bolatyn egjeı-tegjeıli baıandalatyn normalardy da qarastyrýǵa májbúr bolyp otyrǵany aıtyldy. Iаǵnı memlekettik apparattyń qyzmetin qaıta qaraýda qolǵa alynatyn túbegeıli reformalar barysynda zań shyǵarýshy organnyń da ıyǵyna túsetin salmaqtyń jeńil bolmaıtyny, jaýapkershiliktiń júgi aýyrlaı túsetini baıqaldy.

Bıylǵy Joldaýda atap kórsetilgen ekonomıkanyń damý baǵdaryna negiz bolatyn jeti qaǵıdat pen teńgerimdi aýmaqtyq damý mindetteri aıasynda qolǵa alynatyn jumystar óte ózekti. Máselen, Prezıdent elimizdiń ońtústigi men ońtústik-shyǵys óńirleriniń óner­kásiptik áleýetin barynsha paıdalaný keregin jetkizdi. «Agrarlyq sektorǵa dástúrli qoldaý kórsetýmen qatar, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereńdetip qaıta óńdeýge, tamaq jáne toqyma óndirisin damytýǵa, qurylys materıaldaryn shyǵarýǵa jáne ónerkásiptiń ózge de salalaryna basa nazar aýdarý qajet» dedi Prezıdent.

Maqta sharýashylyǵyn mandytpaǵan másele

Parlament depýtattary bul máselege udaıy nazar aýdaryp keledi. Májilistegi partııalar fraksııalary men depýtattyq toptardyń, Agrarlyq máseleler komı­tetiniń múshelerimen birge jáne derbes túrde dúrkin-dúrkin depýtattyq saýaldar Úkimet basshylaryna joldanyp, nátıjeli sharalar qabyldandy. Meniń ózim 2016 jyly 24 naýryzdan bastap VI saılanǵan Parlament Májilisiniń depýtaty, Agrarlyq máseleler komı­teti­niń múshesi retinde zań jobalaryna 100-den asa usynys berdim, sonymen birge osy ýaqytqa deıin 150-ge jýyq ótinish qaraldy. Sonyń biri – agrarlyq sektorda aıtarlyqtaı mańyzy bar maqta sharýashylyqtaryn damytý máselesi bolatyn.

Elbasy – Tuńǵysh Prezıdent Nur­sultan Nazarbaev «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilet­tilik» atty 2017 jylǵy 31 qań­tar­daǵy Qazaqstan halqyna Jol­daýyn­da elimizdiń jahandyq básekege qabi­lettiligin qamtamasyz etýge múmkindik beretin ekonomıkalyq ósýdiń jańa modelin qurý mindetin qoıdy. Jalpy, Qazaq­stannyń agroónerkásiptik kesheni­niń bolashaǵy zor. Kóptegen pozısııalar boıynsha álemdegi eń iri agrarlyq eksporttyq ónim óndirýshilerdiń biri bola alamyz. «Made in Kazakhstan» bren­di osyndaı ónimderdiń etalony bolýy qajet. Biz 2016 jyldyń qazanynda elimizdiń Premer-Mınıstriniń atyna maqta salasyna qatysty saýal joldaǵan bolatynbyz. Bul máselege aınalyp kele beretinimiz, maqta sharýashylyǵy da Qazaqstannyń ekonomıkasynda erekshe oryn alady. Túrkistan oblysy aýyldyq jerleriniń 500 myńǵa jýyq turǵyny osy salada jumys istep, tabys tabady. Jergilikti halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy men ál-aýqaty, kóbinese, maqta sharýashylyǵynyń tıimdiligine baılanysty. Maqta óndirý búgingi tańda naryqtyq emes, áleýmettik máselege aınaldy. О́zin ózi jumyspen qam­tyǵandar men jumyssyzdar ekono­mıkalyq ósýdiń rezervi bolyp sanalady. Mysaly, 15 jylǵa jýyq ýaqyt buryn shıki maqtany jınaý – 460 myń tonna, al egistik alańy 200 myń gektardy qurady. Bul keńestik kezeń kórsetkishinen 60%-ǵa joǵary. Eksport 147 mln dollardy qurady. О́ndiristiń ósýine eki negizgi faktor áser etti: birinshiden: kásipkerler maqta talshyǵyn eksporttaý arnasyn uıymdastyrdy; ekinshiden, aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerine fıýchers syzbasy usynylyp, oǵan nesıe tartyldy. Maqta zaýyttary salanyń negizgi ınvestorlary boldy. Máselen, 2004-2007 jyldary maqta sharýashylyǵyna jekemenshik ınvestısııalardyń kólemi 6 mlrd teńgeden astam qarjyny qurap, atalǵan sala ájeptáýir órkendedi.

Al budan keıingi jyldarda egistik alań­darynyń jartysyna deıin qys­qaryp, tuqymdyq materıaldyń tozýy saldarynan maqtanyń sapasy nasharlap ketti. Bul, birinshi kezekte, 2007 jyly maqta qolhattary júıesiniń engizilýine baı­lanysty edi. Bul tıimsiz bolyp, qar­jylandyrýdyń qoldanystaǵy júıesin buzdy, saıyp kelgende salanyń quldyraýyna ákep soqty. Ekinshiden, naryqtaǵy búkil oıynshylar qarajatty dollarlyq balamada tartty, alaıda dollar kýrsynyń kúrt ózgerýine baılanysty, qarajat tartý múmkin bolmady. Memlekettiń sýbsıdııa túrindegi áreketi de kómektespedi. Aıtalyq, 2015 jyly 2007 jylmen salystyrǵanda maqta shıkizatyn jınaý 450 myń tonnadan 255 myń tonnaǵa deıin tómendedi, egis alqaptary 200 myń gektardan 99 myń gektarǵa deıin azaıdy. Aqshalaı eseptesek,  2007 jyly eksport 147 mln dollardy qurasa, al 2015 jyly 49 mln dollarǵa deıin tústi. Osyǵan oraı 2016 jyldary Premer-Mınıstrge, Premer-Mınıstrdiń orynbasaryna jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrine joldaǵan saýaldarymyzda shuǵyl sharalardy qabyldaıtyn kez kelgenin, óıtkeni salanyń toqyraýy halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy­na teris áserin tıgizýi múmkin ekenin jetkizdik.

Maqta sharýashylyǵynyń áli kúnge deıin áleýeti zor. Memlekettik organ­dardyń, jergilikti atqarýshy organdar men bıznes-qoǵamdastyqtardyń maqsatqa saı jumysy bolsa, maqta sharýashylyǵy ekonomıkanyń ren­tabeldiligi joǵary sektory bolýy múmkin. Osy aıtylǵandarǵa baı­lanys­ty jáne elimiz úshin maqta salasy­nyń áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzdy­ly­ǵyn eskere otyryp, sondaı-aq ınves­tısııalar tartýǵa jaǵdaı jasaý maq­satynda kelesi sharalardy qabyl­daýdy suradyq. Birinshiden, múd­deli mem­lekettik jáne jergilikti atqarý­shy or­gandarǵa, maqta naryǵyna qatysý­shylarmen birlesip, problemaly má­selelerdi qaraý. Ekinshiden, maqta sala­syn qarjylandyrý úshin qarajat tar­týdyń kúrdeliligin eskere oty­ryp, zaım negizinde uzaqmerzimdi qar­jy­landyrýdyń balamaly tetikterin (ekinshi deńgeıdegi bankterden basqa) qarastyrý. Úshinshiden, sapaly tuqymdyq materıal­dy alýdyń ózektiligin eskere otyryp, osy máseleni sheshý joldaryn izdeý.

Depýtat retinde osy máseleniń zań­namalyq negizimen shuǵyldanǵanyma, ıaǵnı jumys tobynyń tóraǵasy retinde aınalysqanyma tórt jyldyń júzi bolǵanymen, bul sala agrarlyq sektorda uzaq jyldar boıy eńbek etip kele jatqan maǵan etene tanys. Birshama jyl maqta sharýashylyǵynda orny bar «NIMEKS» korporasııasynyń qury­lymdyq bólimshelerinde, osy serik­testikke qarasty Shardara maqta tazalaý zaýytynyń dırektory bo­lyp ta jumys istegendikten ilgeri­de qabyldanǵan «Maqta salasyn da­mytý týraly» zańnyń maqta ósirý­shiler men óńdeýshilerdiń aıaǵyn tusaý­lap tastaǵanyn bilemin. Jýyrda osy tolaıym eńbektiń nátıjesinde qaral­ǵan bul zańnyń kemshilikteri ret­telip, atalǵan saladan kúderin úzgen agro­ónerkásip kesheniniń ókilderine úlken úmit syılaıtynyna senimdimin. Bul agroónerkásiptegi mańyzdy salanyń qaıtadan qalpyna kelýine jol ashady. Sondaı-aq agroónerkásip keshenin damytý máselelerine sabaqtas sýmen qamtý, sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, transshekaralyq ózenderdi ádiletti bólisý, aýyz sý máselesin sheshý, jylyjaılar jumysyn jandandyrý boıynsha da kóptegen usynystar depýtattyq saýal túrinde salalyq vedomstvolarǵa joldandy.

Áýe tasymalynyń áleýetin kóterýge baǵyttaldy

Elimiz «Jańa Jibek joly» jobasyna belsene qatysyp, halyqaralyq kólik-baılanys aǵynynyń múmkindik­teri aıa­synda saýda, ınvestısııa jáne tehnologııalyq habqa aınalýdy kóz­deıdi. Bul rette Elbasy Úkimetke 2020 jylǵa qaraı jolaýshylar tasymaldaý tranzıtin 4 esege, júkti 7 esege, tran­zıtten túsetin tabysty 4 mlrd dol­larǵa deıin kóterýdi júktegeni bel­gili. Osy oraıda elimizde otandyq áýe kompa­nııalarynyń tarıfteri burnaǵy jyldarda qarapaıym halyqtyń qaltasyna ájeptáýir salmaq salatyn. Bul rette «Ashyq aspan» kelisimine qatysýshylar qataryn arttyrý arqyly básekelestikti kóterý, tasymal qunyn tómendetý, áýe tasymaly kólemin ulǵaıtý máselesin depýtattyq saýal retinde kóterýdiń nátıjesinde Bas prokýratýra tarapynan tıisti tekserýler júrgizilip, anyqtalǵan quqyqbuzýshylyqtar boıynsha aıyppul salynyp, bılet qunyn aıtarlyqtaı tómendetýge qol jetkizdik.

«Ashyq aspan» júıesine kóshken el­derdiń tájirıbesi kórsetkendeı, bul syrtqy álemmen ıntegrasııalyq úrdis­terdi jedeldetip, barys-kelisti ońaı­latady, adamı jáne basqa da resýrs­tardyń qozǵalysy men syrtqy saýdany keńeıtedi, týrıstik salanyń ósimine múmkindik beredi. Máselen, Marokkoǵa 2006 jyly 22 jańa sheteldik áýe kompanııasy óz reısterin oryndaı bastady, 2010 jyly atalǵan elge 6 mln týrıst keldi, al tikeleı sheteldik ınvestısııa 20 mlrd eýrony qurady. Mundaı mysaldy Izraıl men Ońtústik Koreıa elderinen de kórýge bolady. Áýe tasymalyndaǵy ákimshilik kedergilerdi azaıtý shyn máninde atalǵan salanyń lıberaldanýyna, ishki jáne syrtqy jolaýshylar aǵynynyń artýyna, sol arqyly áýe keńistigi áleýetiniń artýyna, «Astana» halyqaralyq qarjy orta­lyǵy ispetti alańdardyń tıimdi ju­mys isteýine, týrısterdiń elimizge keder­gisiz ári qolaıly jetýine, áýe ınfra­qury­lymynyń damýyna múmkindik beredi.

Depýtattyq saýal aıasynda kóterilgen ózekti máseleniń biri – ult densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa nazar aýdarýǵa baılanysty boldy. Máselen, buqaralyq dene shy­nyqtyrýdy damytýǵa eshqandaı qarjy qarastyrylmaıdy. Al elimizde ju­mys isteıtin 45 fýtbol klýby jergilikti bıýd­jetten qarjylandyrylady jáne kva­zımemlekettik sektordyń demeý­shilik salymdary bar. Qarjylandyrý kólemi­niń úlken bolýyna qaramastan, qazaqstandyq fýtbolǵa álemdik arenada ázirshe oryn joq. Basqa sport túrleriniń qarjylandyrylýy áldeqaıda qara­paıym bolsa da, Olımpııa oıyndarynda, álem chempıonattarynda, Azııa oıyndarynda jaqsy nátıje kórsetip júr. Al klýbtardyń kredıtorlyq bere­shegi de azaımaıdy. Álemdegi koronavırýs pandemııasyna baılanysty tótenshe jaǵdaı kezinde barlyq sport túrlerine bıýdjettik shyǵyndardy qaıta qaraýdyń ýaqyty keldi. Eýropa elderi, sondaı-aq Reseı mamandar men legıonerlerden bas tartýdy jaqtady. Qazir buqaralyq dene shynyqtyrýdy damytý máselesi mańyzdy. Osy rette sheteldik mamandar men sportshylardy tartý tájirıbesi­nen bas tartý; barlyq sport túrlerine jumsalatyn shyǵyndardy aımaqtar bo­ıynsha taldaý ár sport túrine bıýdjettiń biryńǵaı normalaryn ornatý máseleleri óte ózekti.

Ormanǵa oıly

kózqaras qajet

Memleket basshysy Q.Toqaev aldaǵy bes jylda ormandy alqapqa 2 mlrd, eldi mekenderge 15 mln aǵash otyrǵy­zylatynyn aıtty. Jalpy, bıologııalyq alýan túrliligi men landshafttardyń baılyǵy jóninen Ortalyq Azııada alda turǵanymen Qazaqstan ormany az memleket sanalady. Orman el aýmaǵynyń tórt paıyzdan joǵary bóligin ǵana qamtıdy. Bul kórsetkishke sekseýil ekpeleri arqyly ǵana qol jetip otyr. О́ıtkeni sekseýil orman alqaptarynyń jartysyna jýyǵyn alyp jatyr. Orman salasynyń problemalaryn sheshý jónindegi memlekettik organdardyń kúsh-jigeri júıesiz jáne berekesiz sıpatta qalyp keledi. Jergilikti at­qarýshy organdar tarapynan oblys or­ta­lyqtarynyń tóńireginde jasyl aımaq­tardy damytýǵa tıisti dárejede kóńil bólinbeıdi. «Qalalardyń jasyl aımaqtarynyń quramy jáne mólsheri» memlekettik standartyna sáıkes, jasyl aımaqtar kólemi 326 myń gektar bolýy tıis. Alaıda respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men oblys ortalyqtarynyń jasyl aımaqtarynyń kólemi 111 myń gektardy quraıdy. Orman – ekolo­gııanyń tiregi. Iаǵnı klımatty, ózender aǵysyn retteýde, aýa basseınin tazartý jáne topyraqty erozııadan qor­ǵaý­da, kómirteginiń orasan zor jyl saıynǵy mólsherin jınaýshy retinde jáne basqa da mańyzdy ekologııalyq qyzmetiniń tolyq tizbesin aıtyp ótýge bolady. Mysaly, Shyǵys Qazaqstannyń maıqaraǵaı ormandary Ertiske kelip quıylatyn negizgi saǵalar sanalatyn Úbi, Úlbi, Buqtyrma, Qara Ertis ózen­deriniń aǵystaryn qalyptastyrady. Ormannyń sý qorǵaýdaǵy orasan zor róline de júrgizilgen zertteýler dálel. О́ıtkeni osy ózenderdiń joǵarǵy saǵa­larynda ónerkásiptik maqsatta jappaı aǵash kesýdiń saldarynan Ertiske quıatyn sýynyń jyl saıynǵy ysyraby 1,5 mlrd tekshe metrge, maýsymdardaǵy ózen deńgeıleriniń aıyrmasy 3 metr­ge deıin jetken. Osynyń bári Shyǵys Qazaqstannyń maıqaraǵaı ormandaryn saqtaý qajettiligin ańǵartady. Sondaı-aq endemıkalyq, sırek kezdesetin jáne joıylyp bara jatqan túrlerdi, biregeı jáne etalondy ýchaskelerdi, jalpy alǵanda tabıǵı ekojúıelerdi saqtaý­dyń neǵurlym tıimdi sharasy retinde dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar (EQTA) júıesin qurýdy moıyndaǵanyn atap ótý qajet. Qazaqstanda jańa EQTA-lar qurý júzege asyrylmaı otyr. Bastapqy derekter boıynsha respýblıkada esepke alynbaǵan shamamen 300 myń gektar orman bar. Esepke alynbaǵan ormandardy túgendep, keıinnen memlekettik orman qorynyń quramyna qosý jumystaryn júrgizýge qarjy qaralmaǵan. Aǵashtyń jappaı zańsyz kesilýi, sý qorǵaý aı­maq­tarynyń shekarasynda jumys isteı­tin tabıǵat paıdalanýshylardyń baqylaýsyz qyzmeti orman qorynyń azyp-tozýynyń basty faktoryna, jaǵalaýlardyń búliný sebebine aınalyp otyr. Orman, ańshylyq jáne balyq sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń jalaqy deńgeıiniń tómendigine baılanysty oǵan eshkim qyzyǵýshylyq tanyta bermeıdi. Iаǵnı Parlament qabyrǵasynda orman sharýashylyǵy ekonomıkasynyń ornyqty damýyna jáne salada qordalanyp qalǵan prob­lemalyq máselelerdi sheshýge ba­ǵyttalǵan strategııalyq qujat qabyldaý qajettigin de kótergen edik.

Búginde elimizde Ekologııalyq kodeks ázirlenip, qorshaǵan ortaǵa qol suq­qandarǵa jaza qatańdatylyp, ekolo­gııalyq aksııalar halyqtyq sıpat aldy. Bul máseleni Memleket basshysy tikeleı nazaryna alyp, salalyq vedomstvo da quryp berdi. «Halyq únine qulaq asatyn úkimet» tujyrymdamasynyń tııanaqtylyǵy da – osyda!

Sáken QANYBEKOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty