Ulttyq valıýta hám qoltańba

Negizinde, jańa ulttyq valıýtany en­gi­zý týraly sheshim 1992 jyly qabyl­da­nyp, joǵary dárejeli mamandardan qu­ral­ǵan arnaıy komıssııa jańa valıýtany ázirleý jumysyna kirisip ketken edi. El tarıhyndaǵy erekshe jańalyq – ulttyq valıýta keskinin daıyndaý ju­mystary Almaty qalasynda asa qupııa jaǵdaıda júr­gizildi. Jalpy, bul oqı­ǵa­dan komıssııa múshelerinen basqa bı­lik­tegi sanaýly she­neý­nik qana habardar boldy.

Iá, tól teńgemiz – táýelsizdigimizdiń bas­ty nyshandarynyń biri. Egemendi­gi­mizdi alǵan kezimizde Reseıdiń keı­bir saıasatkerleri Qazaqstandy rýbldik aımaqtan shyǵaryp tastaýǵa áre­kettendi. Sonyń saldarynan Qazaqstan óz aqshasyn shyǵarǵansha Reseıdiń 1 rýblin 65%-ben satyp alýǵa týra keldi. Ekonomıkalyq ja­ǵynan óte tıimsiz jaǵdaıdy kóp ýaqyt sozý múmkin emes edi. Sol kezde ınflıa­sııa­ǵa ushyrap jatqan Reseıden 1 trıllıon aqsha alyp keletin bolsa, kórshi el onyń 650 mıllıardyn Qazaqstannan ketip jatqan qazba baılyq esebinen alyp qalyp otyrdy. Sondyqtan Elbasy shuǵyl túrde óz aqshamyzdy shyǵarýǵa tap­syrma berdi. Kezinde Ulybrıtanııa fýnt sterlıngin alty jylda, Germanııa markasyn eki jylda jasasa, bizdiń jeti banknotymyz sheber uıymdastyrýdyń, úlken eńbektiń nátıjesinde óte joǵary sa­pamen, bar-joǵy alty aı kóleminde basylyp, Qazaqstanǵa jetkizildi. Tól teńgemiz sapasy men dızaıny jaǵynan álemdik deńgeıde alǵashqy ondyqtyń ishine kirdi. Banknottarymyzdyń sa­pa­sy­­nyń joǵarylyǵy, dızaıny jáne eki memle­kettiń arasyn ekonomıkalyq tur­ǵy­dan jaqyndatqany úshin teńgemizdi basyp shyǵarǵan «Harrıson jáne onyń ul­dary» fırmasyna Ulybrıtanııa pat­sha­­ıymynyń «Altyn belgisi» tabys­tal­dy.

Tól teńgemizdi daıyndap, onyń ha­lyq ıgiligine aınalǵanyna deıingi ara­lyq­ta atqarylǵan qyrýar jumys – tá­ýel­­sizdik shejiresiniń, tarıhymyzdyń ajy­ramas bóligi. Sol sebepti ulttyq va­lıý­­tamyzdy alǵash qoldanysqa engizý bary­­synda eńserilgen mindetter, oǵan atsa­lysqan tulǵalar jóninde árdaıym aıtyp júrgenimiz durys. Osy oraıda, dá­liregi 15 qarasha – Ulttyq valıýta kúni qarsańynda tuńǵysh teńge avtor­la­­rynyń biri, sýretshi-dızaıner, tól teńge­mizdiń jaryqqa shyǵýyna birden-bir uıytqy bolǵan mamandardyń biri Haırolla Ǵabjálelov jóninde az-kem sóz qozǵaǵandy jón kórdik. Osy jerde H.Ǵabjálelov syndy azamattardyń arqasynda tól teńgemiz tez daıyndalyp, sonyń nátıjesinde ekonomıkalyq qıyn kezeńde memleketimizdiń júzdegen trıllıon aqshasy únemdelgenin de aıta ketken artyq bolmas.

Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq banki alǵash qurylyp jatqan tus­ta atalǵan bank tóraǵasy Ǵalym Baı­­na­za­­rovtyń qabyldaýyna belgili sýretshi-dızaınerler Tımýr Súleı­me­­nov pen Haırolla Ǵabjálelov eke­ýi bolashaqta jaryqqa shyǵatyn aqshamyzdyń dızaınyn kórsetýge kiredi. Ulttyq bank tóraǵasy dızaınerlerdiń usynysyn, bolashaq banknottardyń nobaıyn jaqsy qabyldap, quptaǵan soń, ulttyq valıýta eskızin jasaýǵa tórt adam­nan qu­ral­ǵan top kirisedi. Alaıda naqty ju­mysqa kirisetin ýaqytta bir sýretshi naý­­qastanyp, ol komıssııa qura­myn­da ju­­mysqa qatysa almaıdy. Al Tımýr Sú­leımenov sol kezde Joǵarǵy Keńes depýtaty bolǵandyqtan, táýelsiz eldiń zańdaryn qabyldaý isine birjola ki­ris­ken-di. Sonymen Ulttyq bankpen ke­lisimshartqa otyrǵan Qazaqstan dızaın ortalyǵynyń bas dırektory Haı­rol­la Ǵabjálelov pen Meńdibaı Álın ekeýi jumys tobynda qalyp, teń­ge­men jumys isteýdi ári qaraı jal­ǵas­ty­rady. Osylaısha, ulttyq valıýta dı­zaı­­nynyń avtorlyǵy sońǵy qos dı­zaı­­nerge tıesili.

Bulqynyp jatqan syr, ár adamnyń ishki jan dúnıesindegi áldebir rýhanı ańsar, umtylys, jarqyn álemge degen qushtarlyq bolsa kerek. Ol rýhanı ańsar, qushtarlyq – adam bolmysynyń týǵan jerge, óz ultyna, ósken ortasyna degen sheksiz súıispenshiligi men sarqylmas saǵy­nyshy. О́mir ónegesi adamnyń júr­gen joly, sińirgen eńbegi, arqalaǵan amanatymen ólshense, sol órkendi ómirdi jasaýshy tylsym dúnıeden syr ańdaǵan, eldiń erteńin oılaǵan azamattar ekeni sózsiz. Bul rette búginde «Alash» tarıhı-zertteýler ortalyǵynyń prezıdenti, sáý­letshi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qazaqtyń alǵashqy tól ulttyq valıýtasy – teńgeniń avtory H.Ǵabjálelov sol sanattan kórinetin azamat.

H.Ǵabjálelov talmaı izdený arqy­ly ózine tán ómir arnasyn taýyp, Qazaq­stan­nyń bolashaǵy úshin shabyttana eńbek etip, óziniń mańdaı terimen el táýel­sizdigin nyǵaıtýǵa úlesin qosyp keledi. Ol ózi dızaınyn jasaǵan ulttyq valıýta – teńgeniń jaryqqa shyǵýymen eńbegi elge keńinen tanyldy. Alǵashqy teńgelerdiń dızaınynda Shyǵystyń uly ǵulamasy, álemniń «Ekinshi ustazy» atan­ǵan ál-Farabı beınesiniń oryn alýy kúlli musylman dúnıesiniń orny men bedelin asqaqtata tústi. Mundaı tarıhı mańyzy bar iske óz úlesin qosqan azamattyń óne­ge­­si quptaýǵa turarlyq.

«Qazaq, menińshe, ózine ǵana tán tabı­ǵaty, tili, dini, salt-dástúri, ádet-ǵurpy bar, bolmysy bólek erekshe ja­ratylǵan el ekenin maqtanyshpen aıtý kerek. Bizdiń ultymyz ataly sózge toq­ta­ǵan, baryn bardaı, joǵyn joqtaı aıta bilgen. Ulyn narǵa, qyzyn arǵa balaǵan. Elimizden qut-bereke qashpasyn dep, jerdiń shetin jaý baspasyn dep, naızaǵa úki taqqan el. Qazaq – eshbir dushpan basynbaǵan, dostyqty saqtaı bilgen, dám-tuzdy aqtaı bilgen, basynan sóz asyrmaǵan, úıine qulyp salmaǵan, keń peıildi jomart, dos kóńildi, dalasyndaı darqan el. Qazaq – barshanyń balasyn baýyryna basyp, keýdesinen ıtermeı, mańdaıynan shertpeı otyrǵan halyq. Ol – báriniń basyn biriktirýshi negizgi omyrt­qaly ult. Qazaq halqy ózgege esh­qa­shan óktemdik kórsetpegen. Qazir ja­dy­myz jańǵyryp, sanamyz silkindi emes pe?! Olaı bolsa, aqıqaty qazaq – da­nyshpan halyq», deıdi Haırolla Maǵaýııauly.

 Shyn máninde, teńgeniń shyǵýymen Qazaq­stannyń táýelsizdigi de nyǵaıa tústi. Al H.Ǵabjálelov ulttyq valıýta – teń­­ge­­mizdiń avtorlarynyń biri ǵana emes, ony jaryqqa shyǵarýdy uıym­das­tyrýshy da bola bildi. О́ziniń mańdaı terimen tapqan qarjysymen elimizdiń táýelsizdigin nyǵaıtýǵa, baıandy etýge bel­sendi úlesin qosyp júrgen azamat. Táýelsiz elimizdiń odan ári nyǵaıa túsýi úshin, halyqtyń rýhanı-mádenı áleýetin kóterý maqsatynda 2003 jyly óz qar­jysyna «Alash» tarıhı-zertteýler ortalyǵyn qurdy. Qazaq halqynyń shynaıy tarıhyn zertteý maqsatynda alǵashqy rý, taıpalar tarıhynan bastap júzdegen ǵylymı zertteý negizinde ki­tap­ jazyldy. «Alash» tarıhı-zert­teý ortalyǵynyń tusaýkeserindegi Elba­synyń batasynda «Ortalyq ulttyń qalyptasýyna zor ról atqaratyn bolady» delingen edi.

Iá, H.Ǵabjálelov – qolǵa alǵan isin aıaǵyna deıin jetkizetin azamat. Elge, ult­qa asa qajetti degen túrli sala­lar­daǵy jobalarmen aınalysty. Arhı­tektor retinde de Almatydaǵy kópte­gen ǵımaratta ózindik qoltańba qaldyr­dy. Keńes ókimetiniń mańyzdy obek­tisi bolǵan Jambyl oblysyndaǵy Jańatas qa­la­­synyń qurylysyn bastan-aıaq júr­gizdi.

Eýrazııa júreginde, órkenıetterdiń ushtasqan ortalyǵynda talaı ult pen ulystyń qyzyrly mekenine aı­nal­ǵan Uly dalada azat eldiń azamaty atanǵannan asqan baqyt joq shy­ǵar. Táýelsizdiktiń tal besiginde ter­be­lip, qyran qusy qa­lyq­ta­ǵan kók aspa­ny­myzdyń astynda baıandy da ba­qyt­ty ǵumyr keshýdemiz. Biz búginde táýelsizdiktiń arqasynda tarıhy bite qaı­nasqan, taǵdyry ortaq tutas halyqqa aı­naldyq. Tirligi jarasqan, birligi baq ashqan elmiz. Bul rette Haırolla Ma­ǵaýııa­uly syndy azamattar qazaq eliniń atyn tórtkúl dúnıege tanytyp, kók baıraǵyn bıikke jelbirete bereri anyq.