Qazirgi tańda ómir súrý saltymyzdyń saldarynan kóp zardap shegetin múshemiz – kóz. Mańdaıymyzda jarqyraǵan eki juldyzdyń kómeski tartyp, jasymyzǵa jetpeı túrtinektep qalyp jatsaq ta, oǵan da ózimiz sebepshimiz. О́kinishke qaraı adamnyń jasy kelgende kóziniń nury taıa bastaý qalypty jaǵdaı bolsa, qazir jastar arasynda kóz aýrýlary kóbeıip ketken.
Kórý – bes sezim múshesiniń negizgi aqparat kózi. Adam aqparattyń 90%-yn kóz arqyly alady. Mańdaıdaǵy qos shamshyraqty kútpeseń, ýaqyt óte kele álemdi vızýaldy qabyldaý qabileti úlken kúızeliske ushyraıdy, kózdiń ótkirligine keri áser etetin túrli ózgerister júredi. Osyny mamandar aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Jyl saıyn 11 qarashada Oftalmologtar kúni atap ótilip, kóz aýrýlaryna da beıjaı qaramaý kerek ekeni qyzý talqylanady.
Degenmen biz oftalmologqa barý týraly tek kózimizde jaısyzdyq sezine bastaǵan kezde ǵana eske alamyz. Negizi saý adamnyń ózi jylyna bir ret oftalmologqa baryp, profılaktıkalyq tekserýden ótýi kerek. Almaty Ortalyq qalalyq klınıkalyq aýrýhanasy oftalmologııalyq qyzmet bóliminiń meńgerýshisi, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, 25 jyldyq tájirıbesi bar oftalmohırýrg Ardaq Kaırovtyń aıtýynsha, qyryq jastan asqan soń jarty jylda bir ret oftalmologqa qaralyp turý kerek, al dıspanserlik esepte turǵan naýqastar kem degende jylyna tórt ret kóz dárigerine baryp turǵany jón eken.
Onyń aıtýynsha, bizdiń elde eń kóp taralǵan kóz aýrýlary: kózge aqtyń túsýi – katarakta (kóz janarynyń buldyrap, qaraýytýy), glaýkoma (kózdegi qysymnyń saldarynan paıda bolatyn sýqarańǵylyq), pterıgıým (kózdiń shyryshty qabatynyń qabynýy), halıazıon (meıbomııa beziniń qabynýy), sonymen qatar kóz jaraqattary, kózdiń qabynýy. Mıopııa da – aldyńǵy qatarda. Bul gadjetterdiń kesirinen, tym kóp telefonǵa telmirýden bolyp otyr. Sonyń saldarynan sońǵy kezderi «qurǵaq kóz» sındromy kóp kezdesedi.
Kóz jáne kórý – adamnyń jalpy densaýlyǵynyń kórsetkishteri. Árıne adamnyń aýrýlaryna baılanysty túrli túıtkilder kórý qabiletine de áser etedi. Ásirese arterııalyq gıpertenzııa, qant dıabetine shaldyqqan adamdarda kóz aýrýymen aýrý qaýpi joǵary. Dárigerler kóz aýrýlarynda tuqym qýalaýshylyq mańyzdy ról atqaratynyn alǵa tartady. Ata-analary kóz aýrýymen aýyratyn balalarda da bul aýrýlardyń damý yqtımaldyǵy aıtarlyqtaı joǵary. Mundaı aýrýlarǵa mıopııa, glaýkoma, astıgmatızm, keratokonýs, túrli júıelik jáne sındromdyq aýrýlar jatady.
«Degenmen munda adamnyń ómir salty men kúndelikti ádetteri mańyzdy. Sizde tuqym qýalaıtyn beıimdilik bolǵannyń ózinde, bul kóz aýrýlary damymaýy da múmkin. Halyq qaıǵyǵa dýshar bolǵan, jaqynynan aıyrylyp, qan jutqan adamdy keıde «jylaı-jylaı kózi aǵaryp ketti» dep jatady. Degenmen kóp jylaǵan adamnyń kózi aýyrmaıdy. Qınalǵannan, qaıǵydan aryla almaǵan adam kózinen ǵana emes, densaýlyǵynan da aıyrylýy múmkin. Iаǵnı, kúızelis kórý qabiletine de áser etedi. Stress jalpy adam aǵzasynyń barlyq músheleri men júıeleriniń ózgerýine ákeledi. Turaqty kúızeliske ushyraǵan adam kórý qabiletiniń bulyńǵyrlyǵyna, kóz aldynda jypylyqtaǵan shybyndarǵa, sharshańqylyqqa, bas aýrýyna, kózdiń túıilýine, qum sezýine nemese kózge bógde zat túsýine shaǵymdana bastaıdy. Mazasyzdyq, júıke kerneýi qandaǵy adrenalın deńgeıin, qan qysymyn joǵarylatady, osyǵan baılanysty mıǵa qan berý nasharlaıdy, sondyqtan kóz aýyra bastaıdy», deıdi A.Esimuly.
Sondaı-aq adamnyń durys tamaqtanýy mańyzdy ról atqarady. Mysaly, túngi soqyrlyq (nıktalopııa) dárýmender tepe-teńdiginiń buzylýynan bolýy múmkin. Durys tamaqtaný jalpy adamnyń densaýlyǵyna paıdaly. Oftalmologtyń aıtýynsha, quramynda túrli taǵamdyq qospalar, alkogol bar zııandy ónimderdi, tuzdy shamadan tys tutynatyn ónimderden aýlaq bolǵan jón. Quramynda kóp mólsherde dárýmender bar taǵamdar – balyq ónimderi (Omega-3 maı qyshqyldarynyń qaınar kózi), quramynda A dárýmeniniń izashary bolyp tabylatyn beta-karotıni bar jemister men kókónisterdi kúndelikti jep turý kerek. Sondaı-aq súzbe kalsııdiń, V tobyndaǵy dárýmenderdiń jáne basqa mıneraldardyń kóp mólsherine baılanysty paıdaly. Kókjıdek kóz torynyń jumysyna paıdaly.
Salaýatty ómir salty adamnyń kózine de áser etedi. Júgirý, júzý, jeńil aerobıka sııaqty sport túrleri kórýdi jaqsartady. Adam júıeli túrde dene jattyǵýlaryn jasap turýy kerek. Aýyr fızıkalyq belsendilik keri áser etetin belgili bir sanattaǵy adamdar bar. Olar – mıopııasy joǵary, kózdiń tor qabyǵynda túrli degeneratıvti ózgeristeri bar, buryn torly qabyqshaǵa nemese kóz jaraqattarynan keıin ota jasalǵan naýqastar. Boks nemese aralas jekpe-jek, aýyr atletıka kezindegi basqa, betke jasalǵan soqqylar men aýyr salmaq keri áser etedi. Sondyqtan kásibı sportpen aınalyspas buryn dárigerge kórinip búkil aǵzanyń dıagnostıkasynan ótý kerek.
A.Esimuly keńsede, kompıýterde kóp otyratyndarǵa tómendegideı keńes beredi. Monıtor kózden 40-75 sm qashyqtyqta ornalasýy kerek. Ekrannyń ortasy kóz deńgeıinen 15-20 sm tómen, ıyqtar bosańsyǵan bolýy kerek, deneńiz yńǵaıly ornalasýy kerek. Jumys ornyndaǵy jaryqty rettep otyrǵan durys: ol tym shańqıǵan jaryq nemese tym kómeski, álsiz bolmaýy kerek. Ústelge qoıatyn shamnyń jaryǵy sol jaqtan túsý kerek. Kompıýterde jumys istegen kezde adam kelesi erejelerdi saqtaýy kerek: árbir 30-40 mınýt saıyn kózdi demaldyryp, oǵan jattyǵý jasaǵan óte paıdaly. Kompıýterden alshaqtap, terezeden qashyqtyqqa qaraý kerek, sodan keıin murynnyń ushynda kózińizdi birneshe sekýnd ustap, kózińizdi birneshe ret qatty ashyńyz. Maksımaldy amplıtýdamen joǵary jáne tómen qarańyz. Kózińizdi saǵat tiliniń baǵytymen, sodan keıin saǵat tiline qarsy aınaldyryp, túrli pishinder nemese órnekter salyńyz. Shaǵylysqa qarsy ekran jabyndaryn qoldanyńyz nemese shaǵylysqa qarsy kózildirik kıińiz. Qasań qabyqty ylǵaldandyratyn dárilerdi qoldanyp turýdy umytpańyz.
ALMATY