Tarıhqa kóz júgirtsek, adamzat kúni búginge deıin soǵystan kóz ashpady. Jer betinde buryn-sońdy ómir súrgen elderdiń bir-birine kóz alartyp, jerin tartyp alý, ózine baǵyndyrý, halqyn qul qylý oqıǵalary mıllıondap sanalady.
Tabıǵı apattar óz aldyna, az ǵana ashkóz toptar mıllıondardyń taǵdyrymen oınaıtyn soǵystardyń zardaby buqara halyqqa ońaı tımeıtini málim. Soǵys, ólim, aýyrtpalyq, asharshylyq, aýrý-syrqaý... Sonyń bárinen qajyǵanda adamzat óz-ózin ádemi ertegilermen jubatýy múmkin ári tabıǵı jaıt. Adamnyń sheksiz qııaly týdyrǵan eń áserli, eń tamasha zertteýler (boljamdar) qataryna jer betindegi jumaq mekenderdi jatqyzýǵa bolady. Rasynda jer betinde jumaq mekender boldy ma? Áp-áıdik ǵalymdardyń jas bala syndy qııalǵa erik berip, boljamdar jasaıtynyn tastaı qısynǵa «jabysyp» alǵan adamdar eshqashan túsinbeýi de múmkin. Biraq qalaı bolǵanda da jer betindegi jumaq mekender týraly túrli boljamdar ǵylymı aınalymǵa engeni anyq. Árıne, bul órkenıetterdi, elderdi olar barlyq kezde «jumaq meken» dep qarastyrmaıdy. Adamdary uzaq jasaıtyn, turmystyq qajettilikteri joq, soǵys ataýlyny bilmeıtin, aýrý-syrqaýmen betpe-bet kelmegen sol elder rasynda jumaqqa para-par bolǵan soń ózimiz solaı atadyq.
Lemýrııa – gıpotetıkalyq ejelgi memleket. Kataklızmder sebebinen kartadan joǵalǵan el retinde aıtylady. Osy kezge deıin tarıhta sondaı el bolǵanyn rastaıtyn eshqandaı arheologııalyq derek tabylmasa da, ǵalymdar osy órkenıet týraly zertteýlerin toqtatqan emes. Mysaly V.Iа. Raspýtınniń 1999 jyly shyqqan «Terra Inkognıta» habarshysynda bir kólemdi zertteýi jarııalandy. Ǵalym bylaı deıdi: «Bizdiń zamanymyzdan burynǵy 320-170 –ǵasyrlar arasynda Lemýrııa atty memleket boldy. Memlekettiń jer kólemi Egeı teńizinen Antarktıdanyń jaǵalaýyna deıin sozylyp jatty. Lemýrııalyqtardyń jan sany 107 mılılon 319 myń edi. Bul násildi adamdarmen salystyrý múmkin emes. О́ıtkeni adamdardyń jeti denesi bar, al, lemýrııalyqtardyki beseý ǵana (fızıkalyq jáne efırlik denesi joq). Sondyqtan olar jaı adamdarǵa kóringen emes. Tek úshinshi kózi ashyq adam ǵana olardy kóre alatyn. Olardyń basqa ólshemge enýi, áp-sátte paıda bolýy men joǵalyp ketýi qar adamyn elestetedi. Evolıýsııa barysynda olar efırlik jáne fızıkalyq deneni ıemdendi... Lemýrııalyqtar myń jylǵa deıin ómir súrdi. Olar kletkalyq deńgeıde kóbeıdi. О́ıtkeni jynysqa bólingen joq. Olardyń asqazany da bolǵan joq... Olardyń turmystyq qajettilikteri de bolmady. Olar joǵary rýhanı deńgeıde ómir súrdi».
Al eki myń jyl buryn ómir súrgen ejelgi Rım ǵalymy Úlken Plınıı óziniń «Tabıǵat tarıhynda» (latyn tilinen aýdarǵan S.P.Kondratev) soltústik jaqta gıperboreılikter atty baqytty adamdardyń ómir súretinin jazdy. «Kún alty aı boıy shyǵyp turady. Alty aı qysta kún uıasynda jatady. Munda baqytty adamdar ómir súredi. Olar qaıǵy-qasiret, aýrý-syrqaý jáne basqa pálelelerdi bilmeıdi. Olar ómirge ábden toıǵan kezde óledi...»-dep jazdy Plınıı. Grek qudaı Apollonǵa «gıperboreı» teńeýi buıyrdy. Gerakl Gıperboreıden altyn alma ákelgende ol da «gıperboreı» atandy. Belgili zertteýshi S.Qondybaı «gıperboreılikterdiń tildik materıalynyń da, tildik qurylymynyń da súbeli bóligin saqtaýshy tildiń túrik tili ekendigin» jazdy. Biraq Gıperboreıanyń naqty qaı el ekeni ǵylymda áli kúnge deıin talas týǵyzady. Ejelgi grek mıfologııasynda kezdesetin Gıperboreıa eli soltústikte. Sondaı-aq, ejelgi efıop, faek halyqtary sııaqty qudaıǵa jaqyn, qudaı súıetin halyqtardyń qatarynda.
Atlantıda – neshe túrli ańyzdardyń týýyna sebepshi bolǵan, shyǵarmashylyq adamdaryn shabyttandyrǵan jumaq meken. Osy kezge deıin ǵylymda Atlantıda men ony mekendegen atlanttar týraly eki myńnan asa súbeli eńbekter jazylypty. Altantıdany zertteýshilerdi ǵylymda atlanttanýshylar dep ataıdy. Atlantıda týraly eń ejelgi derekter Platonda kezdesedi. Onyń málimetine sáıkes, Atlanttardyń túp atasy – Poseıdon qudaı. Kleıto esimdi ózeginde ólimi bar qyzben nekelesken Poseıdon on balanyń ákesi atanǵan. Olar aralda ómir súrgen. Araldyń tabıǵaty baı, jeri qunarly bolǵan. Jan-janýarlar emin-erkin mekendegen, olarǵa on uldan taraǵan halyq tıispegen deıdi kári tarıh. Adamdar qabyrǵasy altynnan, kúmbezi kúmisten soǵylǵan qalalarda turyp, ómirdiń bar rahatyn keshken. Eshkim eshteńege muqtaj bolmaǵan. Biraq Platonnyń jazýynsha, bul aral Poseıdonnyń qaharyna ushyrap, sý túbine ketedi. Esesine, joǵalǵan jumaqty izdep, ǵumyryn sarp etken zertteýshiler teńiz, taý, jer týraly ǵylymdy damytýǵa úles qosqany anyq. Jumaq meken áli de jańa zertteýshilerge tarıhtyń túkpirinen «qol bulǵap» turǵanyna kúmán joq.
Qytaıdyń «Súıshý» tarıhı qujatynan alynǵan kók túrikterge qatysty ańyzdyń biri – jaýgershilik zamanda aıaq-qoly shabylǵan balanyń jalǵyz qalýy. Ony asyrap, ósirgen qanshyq qasqyrdyń Altaı taýynyń úńgirinde on balany dúnıege ákelip, sonyń ishinde «Ashına» atty uldyń jańa qaýymnyń kósemi atanýy, sosyn olardyń úńgirden jaryq álemge shyǵýy О́túken atty tamasha ańyzdyń týýyna sebep bolǵany anyq. Sonymen «О́túken» túrki halyqtaryna tán jumaq meken. «Kúlteginniń» kishi jazýynda: «Túrki qaǵany О́túken qoınaýynda otyrsa, elde muń joq. О́túken qoınaýynda otyrsań, máńgi eldigińdi saqtaısyń»,– degen joldar bar.