Jastar uıymdary qalaı qarjylandyrylady?

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıs­tr­liginiń málimetine súıensek, eli­mizde 547 jastar uıymy tirkelgen. Al úki­mettik emes uıymdardyń jalpy sany – 22 344. Olardyń 8,66 paıyzy – jastar uıymdary. Úkimettik emes uıymdardyń jumysyna eldegi tótenshe jaǵdaı da ke­dergi emes tárizdi. О́ıtkeni jyl basyn­da uıymdar sany 16,4 myńnan sál asqan. Kórip otyrǵanymyzdaı, birneshe aı ishin­de ájeptáýir ósim bar. Alaıda sany bar uıymdardyń sapaly bolýyna ne kedergi?

Kez kelgen uıymnyń keń qanat ja­ıyp, jumysynyń órleı túsýine ortaq ıdeıadan bólek qarajat qajet ekeni sózsiz. Biz­degi úkimettik emes uıymdardyń qa­­laı qarjylanatynyn anyqtaý maq­satynda Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligine habarlasqanymyzda, el­degi uıymdardyń grant konkýrsyna qatysyp, memleketten qoldaý alatynyn aıtty. Mınıstrlik – tapsyrys berýshi bolsa, grant konkýrsyn uıymdastyrý, irikteý men úlestirý «Aza­mattyq bastamalardy qoldaý or­talyǵy» kommersııalyq emes aksıo­nerlik qoǵamnyń mindetinde. Jastar jáne otbasy komıtetiniń bas sarapshysy Gúldana Argenova mınıstrlik teh­nıkalyq tapsyrma men sharanyń taqy­rybyn, konseptin jasaýshy rólinde ekenin aıtady. «Biz ótkiziletin sharanyń taqyryby men konseptin jasaımyz. Iаǵnı qandaı másele qamtylyp, qandaı taqyryptyń qozǵalýy keregin tapsyra­myz. Al konkýrsty ótkizip, grant ıeger­leriniń erejege sáıkes qalaı tańda­la­­tynyn Azamattyq bastamalardy qol­daý ortalyǵy qadaǵalaıdy. Jalpy, qa­zirgi tańda osyndaı taqyryptar ma­ńyzdy dep aıtý qıyn. О́ıtkeni mı­nıs­tr­liktegi ár komıtet óz salasyna qaraı tap­syrma beredi. Konkýrs ta, shara da ótkizilgennen keıin atalǵan uıym mı­nıstrlikke esep beredi. Bıyl Jas­tar jáne otbasy komıteti 21 grant jobasyna tapsyrys berdi. Kóbine jastar ara­syndaǵy zorlyq-zombylyq­tyń aldyn alýǵa, ınnovasııalyq bastamalardy qoldaýǵa, volonterlik bastamalarǵa ba­symdyq berdik. Uly Abaıdyń 175 jyl­­dyǵyna oraı da konkýrs ótti», deıdi sa­rapshy.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıs­­tr­­liginiń aqparatyna súıensek, bıyl úki­mettik emes uıymdarǵa baǵyt­talǵan grant­tyń jalpy somasy 1,9 mlrd teńgeni qu­raıdy. Bul qarajat 118 jobaǵa jos­par­lanǵan. Jastar uıymdaryna ba­ǵyt­talǵan granttarǵa 632 mln teńge qaras­tyrylǵan. Al úkimettik emes uıym­dardy qoldaýǵa bólingen grant kólemi – 305,4 mln teńge.

«Bıyl Volonter jylyna oraı «Bir­gemiz» bastamasy sheńberinde mektep oqý­shylaryn qoldaý, olarǵa aǵylshyn tili men kompıýter kýrstaryn ótkizýge qa­tysty jobalarǵa qoldaý bildirildi. Al byltyr Jastar jyly aıasynda jas­tar uıymdaryna bólingen qarajat kó­lemi bıylǵyǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı kóp boldy. 2019 jyly úkimettik emes uıym­dardyń 128 jobasyna 3,5 mlrd teń­ge kóleminde grant berilse, 2018 jyly 1 mlrd teńge kóleminde qarjy bó­l­in­di», deıdi Azamattyq qoǵam isteri komı­tetiniń Azamattyq bastamalardy qoldaý basqarmasynyń basshysy Maqpal Salyq.

Túsingenimizdeı, jastar uıymda­ry­nyń da, jalpy úkimettik emes uıymdar­dyń da negizgi qarajat kózi – respýblıka­lyq bıýdjet. Kraýdfandıng negizinde qor jınaıtyn, mesenattardan qoldaý alatyn uıymdar da joq emes, alaıda olar kóbine qaıyrymdylyq pen belgili bir ıdeıa ne­gizinde qurylǵan toptar. Memleket qar­jysyna kún kórip júrgen jastar uıymdarynyń kóbiniń sanasynda áýelden qalyptasyp qoıǵan fleshmob pen aksııalarmen shektelýden basqa amaly joqtaı. Bárimiz biletin Greenpeace te bir kezderi Kanada úkimetiniń qolyna qarap otyrǵan-dy. Al tehnologııa men ınnovasııa zamanynda jumys istep júrgen jastar­dyń memlekettik grantpen shektelý sebebi nede? Árıne, aqparattyń azdyǵynan.

Osy oraıda Atyraý oblysy Ishki saıa­sat basqarmasyna qarasty Azamattyq orta­lyǵynyń mamandarymen tildesken edik. Bul ákimdikti arnaıy tańdap alýy­myzdyń sebebi – mamandar aımaqtaǵy úki­mettik emes uıymdardyń, ásirese jas­tar uıymdarynyń atqaratyn qyzmeti men taqyryptaryna saı granttardy saralap, olardy jergilikti úkimettik emes uıymdarǵa usynyp otyrady eken. Iаǵnı tek memlekettik qoldaý emes, she­tel­dik, halyqaralyq uıymdardyń konkýrs­taryna da qatysyp, baq synaýǵa múm­kindik týady. Biz buǵan deıin de birneshe atyraýlyq ISeed startap konkýrsyna qatysyp, búginde jastarǵa qatysty je­misti áleýmettik jobalardy júzege asyr­ǵany týraly jazǵan edik.

2017 jyly qazyǵy qaǵylǵan Aza­mat­tyq ortalyǵy aımaqtaǵy áleý­met­tik mańyzdy máselelerdi sheshýge bel­sendi aralasyp, azamattyq qoǵam ınstı­týt­ta­rynyń turaqtylyǵyn arttyrýǵa jáne uıym­dastyrýshylyqty jaqsartýǵa jár­­­­demdesý maqsatynda jumys isteıdi. «Áleý­­mettik baǵdarlamalardy úılesti­rý» bóli­miniń basshysy Áıgerim Saýlen­niń aıtýynsha, ortalyq úkimettik emes uıymdarǵa aqparattyq-konsýltasııalyq kómek kórsetý, jańa ÚEU qurýǵa jaǵdaı jasaý, memlekettik áleýmettik tapsyrys, granttar, syılyqaqylar berý boıynsha konkýrstyq resimderge qatysý úshin qujattar daıyndaýda ádistemelik kómek kórsetip keledi. «Jalpy jyl ótken saıyn ÚEU-nyń jańa jobalaryna, tyń ıdeıalaryna úkimet tarapynan, túrli qor­lardan qoldaý artýda. Bizde óńirdegi uıymdardyń arnaıy bazasy jasaqtalǵan. Olardyń grant ótinishterin durys tol­tyrýyn qadaǵalap, qajet kezinde tú­zetýler engizip, qujattar daıyndaýyna kómektesemiz. Bólim kún saıyn arnaıy qorlardyń saıttaryna monıtorıng júr­gizý arqyly jańadan jarııalanǵan granttar týraly aqparatty ýaqtyly bilip otyrady. Ár dúısenbide bazada tirkelgen qurylymdarǵa jańalyqtar men habarlamalar jiberiledi. Qazirgi kezde granttar kóbine «Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵy», «Soros-Qazaqstan» qory, Qazaqstandaǵy Frıdrıh Ebert atyndaǵy qor, Qazaqstandaǵy AQSh elshiligi, USAID, Tuńǵysh Prezıdent qory, Ortalyq Azııanyń Eýrazııa qory syndy uıymdar tarapynan bólinedi. Atyraýlyq 2 joba «Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵynyń» grantyn jeńip aldy. Odan bólek Áleýmettik jobalar jármeńkesi aıasynda sheteldik kompanııalardyń qarjylyq qoldaýyna 4 uıym ıe boldy. Jalpy aıtar bolsaq, bıyl óńirge 55 370 580 teńge qarjy tartyldy», deıdi maman.

Azamattardy granttar men konkýrs­tardan habardar etý, uıymdardyń báse­kelestigin arttyrý maqsatynda bıyl úkimettik emes uıymdardy qoldaýǵa baǵyttalǵan áleýmettik jobalar jár­meńkesi uıymdastyrylǵan. Oǵan «Teńiz­shevroıl», Flour, NCOC, «Bolashaq Aty­raý», Fircroft Kazakhstan, Sarens Kazakhstan, ESS Support Service, «Bolat jol» syndy kompanııalar qatysty. Bıyl­ǵy sharada úkimettik emes uıymdar múm­kindigi shekteýli jandar men erekshe balalarǵa arnalǵan 14 áleýmettik joba usyndy. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, 4 joba qoldaý tapty. Osy syndy basqa da granttardy izdep, týǵan ólkesine paıdaly bolýǵa tyrysyp júrgen azamattarǵa, uıymdarǵa jol ashýǵa jaǵdaı jasap otyrǵan ortalyq búginge deıin talaı óren­niń órge júzýine sebepker bol­ǵan. Onyń dáleli retinde bıyl eldegi tóten­she jaǵdaı men álemdik pandemııaǵa qara­mastan 25 jobaǵa qarjylaı kómek alýǵa kómektesken.

Azamattyq ortalyǵy tarapynan bel­sendi jastardyń basyn qosý, úkimettik emes uıymdardy bir-birine tanystyrý maqsatynda dástúrli túrde «О́zimiz bolyp shaı isheıik» keshi uıymdastyrylady eken. Al ÚEU ókilderine óz jobalarynyń ereksheligine nazar aýdaryp, uıym tir­kerde belgili bir baǵytty tańdap, óz isin sol baǵytta damytýǵa, jobalardy iske asyrýda ınnovasııalyq sheshimderdi keńinen qoldanýǵa, qoǵamdyq máselelerdi sheshýde ózekti taqyryptardy qamtýǵa, jobanyń ǵylymı, statıstıkalyq sıpatyna mán berýge keńes beredi.

Jastar uıymdarynyń jumysyn arttyrý, qoǵamdaǵy ornyn nyǵaıtýǵa mem­lekettiń múddeli ekenin atqarylyp jat­qan sharalardan bile alamyz. «Azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasy» – bul saladaǵy tal­pynystardyń kórinisi. Joǵaryda kór­se­til­gen statıstıkadan da bul baǵytta jum­­salatyn qarajattyń az emesin tú­sin­­dik. Degenmen bul qarajattyń qaı­da jum­salǵanyn kórsetetin esepterde kóbine «Jyl stýdenti», «Eń úzdik ýnıversıtet jobasy» syndy úzdikterdi anyq­taý sharalaryn ǵana baıqaımyz. Bálkim, naýqanshylyqtan naqty iske jumylsaq jón bolar ma edi...