Dúnıejúzilik zııatkerlik menshik uıymy jyl saıynǵy «Jahandyq ınnovasııalyq ındeks» baıandamasyn jarııalap, Qazaqstan atalǵan tizimde 131 eldiń arasynan 77-orynda turaqtady. Reıtıngti ázirleýde naryq pen bıznestiń ıkemdiligi, adamı kapıtaldyń damýy, ınfraqurylymnyń, bilim men tehnologııalardyń ónimdiligi syndy faktorlar eskerildi. Osy kórsetkishke qarap, elimizdegi óndiris pen ınnovasııanyń alshaqtyǵyn baıqaý qıyn emes.
Jabyq keńistiktegi órtti sóndiredi
Taıaýda bas shahardaǵy dámhanalardyń birinde gaz ballony jarylyp, ókinishke qaraı bir adam qaza tapty. 20-dan astam adam túrli dárejedegi jaraqatpen aýrýhanaǵa jetkizildi. Qynjyltatyny sol, qys tússe mundaı keleńsiz oqıǵa jıilep, bul jaǵymsyz úrdiske aınalýǵa jaqyn qaldy. Soǵan qaraǵanda qaıǵyly oqıǵalardan tıisti organdar da, bylaıǵy jurt ta sabaq almaǵan syńaıly.
Jasyratyny joq, ádette elimizde osyndaı oqıǵalardyń aldyn alý jumystary tek túsindirý, sondaı-aq aıyppul salyp, eskertý sharalarymen shekteledi.
Alaıda odan jaǵymsyz statıstıka artpasa, kemigen emes. Shyndap kelgende atalǵan ahýaldy retke keltirý úshin keshendi jumys qolǵa alynýy qajet deıdi azamattyq qorǵanys salasynyń mamandary. Kókeıkesti máseleni sheshýdiń tetikteri joq emes, bar.
Onyń naqty keısin ónertapqyshtar usynyp-aq keledi, dese de kórer kóz, estir qulaq bolmaǵan soń entýzıastardyń eńbekteri elenbeı, shań basyp jatady. Máselen, joǵaryda aıtylǵan oqıǵadan bir apta buryn redaksııamyzǵa Taraz qalasynyń turǵyny Marat Aıýbaev kelip, órt sóndirýge arnalǵan jańalyǵy jaıly áńgimelep bergen edi. Jambyldyq azamattyń qolynan shyqqan týyndynyń artyqshylyǵy – turǵyn úıdi órtten qorǵaýǵa, arnaıy qyzmetterge qaraǵanda tilsiz jaýdy jyldam aýyzdyqtaýǵa, sonymen birge myńdaǵan adamnyń ómirin saqtap qalýǵa múmkindik beredi.
«Qazir órt sóndirý kezinde kóbinese sý, sondaı-aq untaq jáne kóbik tárizdi zattar paıdalanylyp keledi. Álbette olardyń barlyǵy jaramdy, alaıda ınertti gazǵa qaraǵanda tıimdiligi tómen. Tájirıbe kórsetkendeı, ınertti gaz jalyndy áldeqaıda jyldam sóndiredi. Onyń dástúrli qorǵanys materıaldarynan taǵy bir artyqshylyǵy – jabdyqtardyń totyǵyp, jeke múliktiń búlinýin boldyrmaıdy. Sebebi kóp jaǵdaıda materıaldyq shyǵynǵa órt emes, ony sóndirýde qoldanylatyn joǵarydaǵy dástúrli qorǵanys materıaldary alyp keledi. Al gaz, atap aıtqanda, aýadaǵy hladon adamnyń densaýlyǵyna zııan tıgizbeıdi», dedi M.Aıýbaev.
О́nertapqyshtyń aıtýynsha, órtke baılanysty tótenshe jaǵdaı kóbinese ǵımarattardyń ishinde, naqty aıtqanda dúkender, konteınerler, qoımalar, jabyq bazarlar, pavılondar men basqa da bıznes nysandar jabylǵanda oryn alady. Onsyz da mundaı sátte ár mınýt sanaýly bolatyndyqtan órt sóndirýshilerge eń aldymen esik qulyptaryn buzýmen aınalysýǵa týra keledi.
Sol sebepti tarazdyq zeınetker jabyq keńistiktegi órtti ınertti gazben sóndiretin avtomatty júıeni oılap tapty. Ol ballondardaǵy ınertti gazdy ǵımaratqa taratatyn qubyrlar jelisinen turady. Gaz redýktormen retteletin joǵary qysymdy júıede bolýy tıis. Balqymaly zattan jasalǵan tar sańylaýly metall ushtyqtar onyń negizgi bóligi sanalady. Tóbege ornatylatyn bul balqymaly tyǵyn órt bolǵanda jumsaryp, ınertti gaz bólmege lezde taraıdy. Qoldanystaǵy júıeden ereksheligi, bul joba elektr qýatyna táýeldi emes. Ol temperatýranyń joǵarylaýyna jaýap beretin tolyq mehanıkalyq úderiske negizdelgen. Bul ádistiń taǵy bir aıyrmashylyǵy – tóbege ornatylǵan búrikkishtermen salystyrǵanda, gaz barlyq jerdi qamtıdy.
Tyń tásil bıik ǵımarattardaǵy órtti sóndirýge de qaýqarly. Joba avtorynyń aıtýynsha, osy arqyly tótenshe oqıǵany sanaýly mınýtta sheship, adamdardy evakýasııalaýdyń qajeti týyndamaıdy.
Júıeniń ónimdiligi arnaıy tájirıbeniń nátıjesinde tolyǵymen dáleldendi. Ol úshin adamnyń qatysýy qajet emes – júıeniń jumysy avtomattandyrylǵan. Ázirleýshiniń sózine sensek, bul tásil órttiń orta eseppen 50 jyl boıy taralmaýyna jol ashady. Merzimi jetkende tek júıeniń aqaýyn anyqtap, tozǵan bólshekterdi aýystyrý ǵana qajet.
Ámbebap órtsóndirgish kóliktiń jobasyn jasady
Áýlıeatalyq ónertapqysh osy maqsatta arnaıy kóliktiń de jańa nusqasyn daıyndaǵanyn aıta ketken oryndy. Onyń syrtqy sıpattamalarynda qoldanystaǵy tehnıkadan esh erekshelik joq. Desek te tabıǵı jáne tehnogendik apatpen kúreste ónimdilik pen tıimdiligi jaǵynan olardan kem túspeıdi dedi. Oǵan Aıýbaevtardyń ámbebap órt sóndirý kóligi degen ataý berilip, sýdyń syıymdylyǵy segiz tonnany quraıdy. Kóliktiń shanaǵyna ornatylǵan shaǵyn qazandyq úsh myń esege artyq bý kólemin óndirýge múmkindik berip, 50 saǵat mólsherinde úzdiksiz jumys isteıdi. Álemdik tájirıbede bul kórsetkish nebári bir saǵatqa teń. Buǵan qosa kólikte órt sóndirýge arnalǵan jeti materıal qarastyrylǵan.
Qyzmettik ǵumyrynyń 45 jylyn jylý energetıkasyna arnaǵan maman ǵylymnyń ár salasyna qatysty 30 jańalyq ashqan. Onyń 9-y órtke qarsy baǵyttalǵan. О́nertapqysh qansha tyrysqanymen budan nátıje shyqpaı keledi. Jobalarynyń nátıjesi oń baǵalanǵan arnaıy sarapshylardyń qoly qoıylǵan qujattar da bar. Biraq áli kúnge deıin otandyq ónertabysqa qyzyǵýshylyq tanytyp, ony óndiriske engizýge daıyn birde-bir ınvestor, sondaı-aq nıet bildirgen quzyrly organ tabylmaı tur. Tipti Jambyl oblysynyń ákimi men osynyń aldynda Ishki ister mınıstrligine qaraǵan, taıaýda qaıta qurylǵan Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine jobaǵa qolǵabys etý maqsatynda arnaıy hat ta jazǵan. Azamattyń ótinishine azamattyq qorǵanys salasyna jaýapty vedomstvodan kelesideı jaýap keldi:
«Qazaqstan Respýblıkasynyń Ishki ister mınıstrligi sizdiń 2016 jylǵy 4 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligine joldanǵan órt qaýipsizdigi salasyndaǵy ónertabysqa qatysty ótinishińizdi qarap, kelesini habarlaıdy.
«Munaı bazasyndaǵy órtti sóndirý» ónertabysy bóliginde mınıstrlik 2015 jyldyń 18 jeltoqsanynda Energetıka mınıstrligine joldanǵan № 39-6-2/21197 hatynda sizdiń 2016 jylǵy 31 mamyrdaǵy ótinishińizge túsindirmeler berdi, onda halyqaralyq tájirıbede tek ınertti gazdy ǵana qoldanyp, rezervýarlardaǵy órtti usynylǵan tásilmen sóndirý tirkelmegeni kórsetilgen. О́z kezeginde, rezervýarlardaǵy órtti gaz untaqty jáne gaz kóbikti júıelerdi qoldaný arqyly sóndirýge baılanysty oń nátıjeler tirkelgeni aıtylǵan.
Osylaısha «Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterin qaraý tártibi týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańynyń 11-babyn basshylyqqa alyp, órt qaýipsizdigi salasyndaǵy ónertabystar máselesine qatysty tártipke sáıkes, birneshe márte mardymdy jaýap berilgenin eskerip, mınıstrlik atalǵan máseleler boıynsha ótinishter qaıtalansa, olardy qaraýdy toqtatý quqyǵyn ózine qaldyrady», delingen resmı hatta.
Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Saparbaı Jobaevtyń aıtýynsha, ónertapqyshtar kez kelgen ónertabysyn óndiriske engizý úshin aldymen «Tehnologııalyq damý jónindegi ulttyq agenttik» AQ-na (qazirgi QazTech Ventures) habarlasýy qajet. Bul uıym elimizdegi venchýrlik qarjylandyrý, bıznesti ınkýbasııalaý jáne tehnologııalyq konsaltıng quraldary arqyly tehnologııalyq kásipkerliktiń damýyna járdemdesý úshin qurylǵan.
«Atalǵan uıym elimizdegi túrli saladaǵy ónertapqyshtardyń úzdikterin anyqtap, irikteý arqyly olardyń eńbekterin óndiriske engizýge atsalysady. Eger de qandaı da bir joba avtorynyń qolynda patenti bolsa, onda onyń bul uıymmen baılanysy bar ekeni anyq. Nege deseńiz, kez kelgen ónertabysqa patent beretin osy agenttik. Bul vedomstvo Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi janynan qurylǵan. Jyl saıyn osy organ ár sala boıynsha úzdikterdi anyqtap, olardyń qaısysy óndiriske engiziletinin anyqtaıdy», dedi sarapshy.
P.S. Jetpisten asqan zeınetkerdiń barmaǵan jeri, baspaǵan taýy joq. Jańalyqqa jany qumar azamat ónertabysyn arqalap, elimizdegi óndiristik ári turmystyq apattardy azaıtýǵa qam-qareket etip kele jatqanyna 6 jylǵa jýyqtady. Áıtse de, seń qozǵalar emes. Qaıta osyǵan deıin salysy sýǵa ketpeı kózdegenine jetý úshin tabandylyq tanytqan qartqa qaıran qalasyń. Bizdiń qoǵamda mundaı tulǵa margınaldaı kórinýi múmkin, alaıda órkenıetti elderde, aıtalyq AQSh-taǵy Kremnıı alqabynda Marat Aıýbaev syndy entýzıastardyń eńbegi qazirgi tehnologııalyq progrestiń sebepkeri retinde qarastyrylady.