Iаdrolyq qarýsyz álem kóshbasshysy

Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Tuńǵysh Prezıdenti kúnine oraı Nursultan Nazar­baev Qory men Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýty birlese otyryp, Halyqaralyq qaýipsizdik jáne jahandyq ıadrolyq qarýǵa qarsy dıalogty qaıta bastaý máseleleri bo­ıynsha halyqaralyq onlaın konferensııa ótkizdi. Is-sharanyń basty maqsaty – Nur­sultan Nazarbaev 2019 jyl­ǵy qarashada Astana klý­by­­nyń 5-shi otyrysynda jarııa et­ken Iаdrolyq qaýipsizdikti qol­daı­tyn jáne ıadrolyq qarý­dan azat álemniń Jahandyq kósh­bas­shylar alıansyn (JKA) qurý bastamasyn ilgeriletý boldy.

Dúnıe júzi qaýipsizdigi sala­synda qordalanǵan bul máseleni talqylaýǵa Astana klý­bynyń Konsýltatıvtik keńesiniń jetekshi músheleri, sondaı-aq syrtqy saıasat jáne ıadrolyq qaýipsizdik máseleleri salasyndaǵy birqatar kórnekti álem saıasatkerleri men sarapshylary atsalysty. Olardyń qatarynda MAGATE-niń Bas dırektory (1997-2009), 2005 jylǵy Nobel syılyǵynyń laý­reaty Muhammed ál-Baradeı, Fınlıandııanyń burynǵy prezı­denti (2000-2012) Tarıa Halo­nen, Madrıd klýbynyń jetek­shisi, Slovenııanyń 2007-2012 jyldardaǵy prezıdenti Danılo Tıýrk, Aýǵanstan Islam Respýblıkasynyń eks-prezıd­enti (2004-2014) Hamıd Kar­zaı, «Iаdrolyq qarýdy joıý jónindegi halyq­aralyq naý­qan­nyń» atqarýshy dırektory (ICAN), 2017 jylǵy beı­bit­shilik salasyndaǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty Beat­rıs Fın, Halyqaralyq qaty­nastar jónindegi keńestiń vıse-prezıdenti (CFR) Djeıms Lındsı, Reseıdiń halyqaralyq ister jónindegi keńesiniń (RHIK) bas dırektory Andreı Kor­týnov, Halyqaralyq beıbit­shilik ınstıtýtynyń (IIP) vı­se-prezıdenti, BUU Bas hatshy­synyń eks-orynbasary Angela Keın, Norvegııalyq Nobel komıtetiniń múshesi Asle Toıe jáne basqa da bedeldi spıkerler boldy.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti Nursultan Nazar­baev is-shara qatysýshylaryna arnaǵan beınejoldaýynda pandemııa saldarynan bol­ǵan álemdegi turaqsyzdyq, ekono­mıkalyq jáne áleýmettik daǵda­rysqa toqtala kele, adam­zattyń bul qıyndyqty da eń­seretinine senim bildirdi. El­basy ıadrolyq qarýdyń qaýpi áli de seıilmegenin basa aıtty. «Bıyl álem tragedııalyq datany atap ótti. Osydan 75 jyl buryn birinshi ret ıadrolyq qarý jarylǵan-dy. Sodan beri birneshe býyn ósip jetilip, Hırosıma men Nagasakı apatyn esten shyǵara bastady. Alaıda jahandyq ıadrolyq arhıtektýraǵa júrgizilgen taldaý bul burys ári qaýipti jol ekenin kórsetip otyr. Birinshiden, «ıadrolyq bestikke» ıadrolyq qarýǵa de-fakto ıe memleketter de qosyldy. Olardyń qataryna bul qarýǵa ıe bolýǵa jaqyn elderdi de jatqyzýǵa bolady. Ekinshiden, ıadrolyq arsenaldyń 90 paıyzy tıesili Reseı men AQSh-tyń qarym-qatynasy shıelenisip tur. Úshinshiden, Vashıngton men Beıjiń teketiresi de kúrdelendi. Tórtinshiden, AQSh-tyń Jan-jaqty qamtylǵan birlesken is-qımyldar josparynan bas tartýy Iran men Soltústik Koreıadaǵy ıadrolyq jaǵdaıdyń túıinin sheshýdi qıyndatyp jiberdi. Besinshiden, álemniń jetekshi elderiniń joǵary tehnologııaly qarý básekesi jańa sıpat alyp, ǵaryshta da júrip jatyr», dedi N.Nazarbaev.

Sondaı-aq Elbasy óz só­zin­de Qazaqstan Prezıdenti retinde syrtqy saıası qyzme­tiniń edáýir bóligin sanaly túrde ıadrolyq qarýdan azat álemge qol jetkizý ıdeıasyna arna­ǵanyn erekshe atap ótti. «Buǵan birneshe sebep negiz boldy.

Birinshiden, Qazaqstanda bir jarym mıllıon adam Semeı polıgonynda synalǵan ıadrolyq qarý­dyń qasiretin tartty. Álemdegi eń iri ıadrolyq polıgon meniń Jar­lyǵym boıynsha 1991 jylǵy 29 tamyzda jabyldy. Bul sheshim – adamzat tarıhyndaǵy ıadrolyq synaqtardy júrgizýge qoıylǵan tuńǵysh zańdy tyıym boldy. Keıini­rek basqa memleketter de óz po­lı­gondaryn jaýyp, synaq­tardy toqtata bastady. Osylaısha bizdiń eldiń úlgisi qoldaý taýyp, jahandyq sıpatqa ıe boldy. Onyń ústine bul sheshim 1996 jy­ly Iаdrolyq synaqtarǵa jan-jaqty tyıym salý týraly shart­tyń qabyldanýyna jol ashty. Sondaı-aq Qazaqstannyń bastamasymen 2010 jyly BUU 29 tamyz­dy ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalady. Bul kún jyl saıyn búkil álemde atap ótiledi. Ekinshiden, Qazaqstan táýel­siz­dikke qol jetkizgennen keıin álem­degi tórtinshi qýatty ıadrolyq qarý arsenalynan óz erkimen bas tartty. Tarıh bul qadamnyń du­rystyǵyn rastap berdi. Biz ózimizdiń osy batyl úlgi­mizben prog­ress pen gúldenýge beıbit jolmen jetýge bolatynyn kórsettik. Úshin­shiden, Qazaqstan ıadrolyq qarý­syzdandyrý boıynsha barlyq kelisimderge qatysty. Osynaý ma­ńyzdy bastamada bizge qosyl­ǵan­darǵa alǵys retinde men «Iаd­rolyq qarýsyz álem men jahan­dyq qaýipsizdik úshin» syıly­ǵyn bekittim. Qazaqstanda odan bó­lek kez kelgen memleketke beı­bit atom salasyn damytýǵa múmkin­dik beretin MAGATE banki quryldy», dep atap ótti Nursultan Nazarbaev.

Sóz sońynda Elbasy Jahan­dyq kóshbasshylar alıansyn qurý bastamasyna qoldaý bildirgen saıa­satkerler men belgili sara­p­shy­larǵa alǵys bildirdi. «Iаdrolyq qaýipsizdikti qoldaıtyn jáne ıadrolyq qarýdan azat álemniń Jahandyq kóshbasshylar alıansyn qurý týraly bastamamdy qol­daǵan barshańyzǵa alǵys bildi­­remin. Alıansty qurý jáne maq­satyn aıqyndaý jolynda qabyl­­daǵan ashyq málimdememiz bul ba­­ǵyttaǵy alǵashqy qadam. Jer sha­ry erte me, kesh pe, ıadro­lyq qa­rýdan bas tartyp, men usyn­­ǵan «Álem. HHI ǵasyr» manı­­fe­siniń basty mindeti oryndala­tynyna senimdimin», dedi Elbasy.

Alqaly jıynda sóz alǵan halyq­aralyq sarapshylardyń biri, Ja­handyq qaýipsizdik ınstıtý­tynyń prezıdenti Djonatan Granoff Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdaǵy erekshe mańyzy men rólin atap ótti.

«Qazaqstan men Tuńǵysh Pre­zı­dent Nazarbaev shaqyrǵan osy is-sharaǵa qatysý men úshin úlken mártebe. Ol kisiniń bul máseledegi eń mańyzdy artyqshylyǵy – is-áre­ketke negizdelgen bedeli. Nur­sultan Nazarbaevtyń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte ta­nystyrǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde aıtylǵan sóz­der álemdegi búgingi jaǵdaıdy toly­ǵymen sıpattaıdy. Kóshbasshy elder óziniń ıadrolyq qarý arsenalyn tolyqtyryp qana qoımaı, ony jarysa jetildirip jatyr. Osylaısha asa qaýipti qarýdy qoldaný yqtımaldyǵy kúnnen-kúnge artyp keledi. Sol sebepti de búgingi bastamanyń mańyzy arta túspek», dedi Djonatan Granoff.

Sarapshy Jahandyq kóshbas­shylar alıansyn qurý bastamasy úshin Elbasyna alǵys bildire otyryp, adamzatty osy qaýipten birjola aryltý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýymyz kerek ekenin jáne budan mańyzdy maqsat joq ekenin basa aıtty.

MAGATE-niń burynǵy bas dırek­tory, álemdik Nobel syıly­ǵynyń laýreaty Muham­med ál-Baradeı Elbasy basta­ma­synyń tabysty júzege asatyny­na senim bildire otyryp, ustan­ǵan ıdeıany naqty iske asy­ratyn ýaqyt jetkenin aıtty. «Qa­zaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti Nazarbaev aıtqandaı, «Sene bilý – bul jarty joldan ótý», bizdiń barlyǵymyz qarýsyz álem qurylatynyna senemiz, endi sol senimdi júzege asyrýymyz ke­rek. Sarapshylar ıadrolyq qarý álemge dál búgingideı qaýip tóndir­me­genimen tolyq kelisedi. Sebebi qazir jańa tehnologııanyń damýymen salanyń úzdiksiz damyp jatqanyn kórip otyrmyz. Iаdrolyq qarýy bar elder ózge memleketterdi soǵys úreıinde ustaıtyny da belgili», dedi Muhammed ál-Baradeı.

Sarapshy ıadrolyq qarý sala­syndaǵy qordalanǵan máse­le­lerdi sheshý úshin iri derjava­lar­dyń kelissóz júrgizýge daıyn bolýy da mańyzdy ekenin basa aıtty.

Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý sharty uıymynyń at­qa­rýshy hatshysy Lassına Zerbo qaýipsizdik máselesine arnal­ǵan beldi alańdardyń birinde sóz sóılep, áriptesterimen osy tal­qylaýǵa qatysýdyń úlken mártebe ekenin jetkizdi. Onyń aıtýyn­sha, ujymdyq áreketsiz ıadro­lyq qarý máselesin sheshý múm­­kin emes. Sol sebepti de sarap­shy osyn­daı syndarly dıa­log qurýǵa múm­kindik beretin alań­dardyń mańyzy arta túsetinine senimdi.

Nobel syılyǵynyń taǵy bir laýreaty, «Iаdrolyq qarýdy joıý jónindegi halyqaralyq naýqannyń» (ICAN) atqarýshy dırek­tory Beatrıs Fın Qazaq­stannyń Iаdrolyq qarýǵa jan-jaqty tyıym salý týraly shartty ilgeriletýdegi erekshe rólin aıqyndady. «Osy shartty kúshine engizý prosesine qatysatyn jetekshi elderdiń biri retinde Qazaqstannyń atqarǵan keremet jumysyn taǵy da bir ret atap ótkim keledi», dedi sarapshy.

Sessııa barysynda norve­gııalyq Nobel komıtetiniń múshesi Asle Toıe Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi rólin joǵary baǵalady. «Meniń oıymsha Qazaqstan usynǵan máselelerdiń mańyzy zor. Bul eldiń musylman álemi men Batys, Reseı men Qytaı arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn retinde áreket etýge daıyndyǵy kóńilge úmit uıalatady. Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń múshesi bol­ǵan kezde biz buǵan kóz jetkizdik», dedi Asle Toıe.

Halyqaralyq beıbitshilik ıns­tıtýtynyń (IIP) vıse-prezıdenti, BUU Bas hatshysynyń eks-oryn­basary Angela Keın de óz sózinde Qazaqstannyń Qaýipsizdik Keńesine tóraǵalyq etken kezinde asa mańyzdy ról atqarǵanyna nazar aýdardy. «Qazaqstan bul má­seleni qoldap, bastama kóter­megende dál qazir osyndaı talqy­laý júrgize almas edik. Bul máse­lede eldiń myqty bedelin de aıtpaı ketpeýge bolmaıdy», dep atap ótti spıker.

Keleli jıynda sarapshylar pikirin jalǵaǵan Madrıd klýby­nyń prezıdenti jáne Slovenııanyń eks-prezıdenti Danılo Tıýrk jahandyq qaýip-qater týraly aıta kele, álemdegi shıelenisken saıası oqıǵalardy aıqyndap alý kerektigin basa aıtty. Onyń aıtýynsha, biz ádette iri derjavalar arasyndaǵy teketireske, ony tıimdi sheshý joldaryna kóp bas qatyramyz. Alaıda ortasha jáne shaǵyn memleketterdi de umytpaýymyz kerek. Odan bólek D.Tıýrk qazirgi ózekti máselelerdi sheshýde tarıh pen ótken táji­rıbege de mán bergenimiz durys ekenin aıtty.

Brıtan-Qazaqstan qoǵamynyń tóraǵasy Rýpert Gýdmannyń Uly­brıtanııanyń tanymal baspa­synda jaryq kórgen «Ult atasy: Álem adamy. Kóshbasshylyq tarıhy» kitabynyń tusaýkeseri konferensııanyń eleýli oqıǵa­larynyń biri boldy.

Avtor týyndynyń tusaý­ke­serinde Tuńǵysh Prezıdenttiń bas­shylyǵymen táýelsiz Qazaq­stannyń jetken jetistikteri men ózgeristerine óz kózimen kýá bol­ǵa­nyn aıta kele, Nursultan Nazar­baevty «ıadrosyz álemniń naǵyz qorǵaýshysy» dep sıpattady.

«Osy kitapty jaza otyryp, men bul – ıadrolyq synaqtardyń kesi­rinen halqynyń basynan ótken qorqynyshty jaǵdaılar búkil adamzat úshin eskertý ekeni­ne senetin adamnyń shynaıy mıs­sııasy ekenin túsindim», dedi Rýpert Gýdman.

Konferensııa jumysy Astana klýbynyń Konsýltatıvtik keńes músheleriniń Alıans jumysyn ári qaraı qoldaý qajettiligi týraly álemdik kóshbasshylarǵa arnalǵan Ashyq úndeýin (Open Call) qabyldaýymen aıaqtaldy.