Buqara baqyty basshydan

Bıylǵy jazda sheteldik jýr­na­lısterdiń birine bergen suhbatynda Reseı Federasııasynyń prezıdenti Vladımır Pýtın bylaı dedi: «Barak Obama reseılikterge jaqsy kórinýi úshin jumys istemeıdi. Men de amerıkalyqtarǵa jaqsy kórineıin dep emes, óz saılaýshy­larymnyń senimin aqtaý úshin jumys isteımin». Bul taýyp aıtylǵan sóz desek te álemde 200-den astam memleket bolsa, solardyń barlyǵynyń saılanbaly basshylary óz halqynyń alǵysyna bólengender deı almaımyz.

Bıylǵy jazda sheteldik jýr­na­lısterdiń birine bergen suhbatynda  Reseı Federasııasynyń prezıdenti Vladımır Pýtın bylaı dedi: «Barak Obama reseılikterge jaqsy kórinýi úshin jumys istemeıdi. Men de amerıkalyqtarǵa jaqsy kórineıin dep emes, óz saılaýshy­larymnyń senimin aqtaý úshin jumys isteımin». Bul taýyp aıtylǵan sóz desek te álemde 200-den astam memleket bolsa, solardyń barlyǵynyń saılanbaly basshylary óz halqynyń alǵysyna bólengender deı almaımyz.Eger basshylary halqynyń kóńilinen shyqsa, tolastaýdyń ornyna jalǵasyp jatqan áleýmettik narazylyqtar, tipti, bıliktegi tóńkerister bolmas edi ǵoı.

Naryqtyq qatynastar qalyp­tas­qan elderde memleket basshylary negi­zinen belgili bir toptyń nemese saıası partııalardyń múddelerin júzege asyrý úshin saılanatyny aıdan anyq. Sondyqtan, halyqtyq saılaýdan ótti degenimizben olar negizinen sol partııalar men toptardyń múddesi aýqymynan shyǵa almaıdy. Erte me, kesh pe, áıteýir bir bul arnaǵa bizdiń de túserimiz aqıqat. Al ázirge Qazaqstandy, buqarany baqytty etýdi maqsat tutqan ultymyzdyń adal Uly basqaryp otyr degen sózdi batyl senimmen aıtamyz. Biz emes-aý, muny sheteldikter de talaı ret aıtqan bolatyn. Máselen, maqalamyzdyń basynda esimi atalǵan Vladımır Pýtın bir sózinde bylaı dedi: «Nursultan Ábishuly óte názik jandy adam. Belgili bir túıindi máselelerdi sheshýge kelgende «Munyń ózi halyqtarymyzdyń ómirinen qalaı kórinis tabar eken?» dep alady. Ol eshqashan da óz halqyn, Qazaqstandy, Qazaqstan múddesin esten shyǵarmaıtyn tulǵa». Basqa eldiń basshysy bizdiń Elbasymyzǵa osyndaı baǵa berse, bul baǵanyń ózi aqıqatpen etene deýge bolady. Sebebi, bizdiń bárimiz de Elbasymyzdyń atqarýshy bıliktegi laýazymdy tulǵalarǵa bergen árbir tapsyrmasynda únemi «bizdiń ekonomıkadaǵy árbir jetistigimizdiń nátıjesi halqymyz­dyń kúndelikti turmysynan kórinis tabýy tıis», dep otyratynyn estip júr­­miz ǵoı. Bul naǵyz halyqshyl, qa­lyń buqaranyń jaǵdaıyn jadynan eshqashan da shyǵarmaıtyn basshynyń sózi. Men elimizdiń ekonomıkalyq damý jolyna únemi úńilip, ǵylymı saraptama jasaımyn. Sol saraptamalarymda Qazaqstanymyzdyń jyldan-jylǵa órkendep, damyp bara jatqanyn jáne el bolashaǵy jarqyn ekenin anyq kóremin. Sonda osyndaı qarqyndy damýymyzdyń basty sebebi ne degen suraqty ózime-ózim qoıamyn da jaýabyn taǵy da ózim beremin. Ol jaýap bylaısha órnekteledi: «Nursultan Ábishuly halyqtyń naǵyz qaınaǵan ortasynan shyqqan tulǵa. Ol bul qyzmetine aspannan top etip túsken joq, tómennen joǵary qaraı satylap kóterilip, úlken daıyndyqpen jetti. Mine, sondyqtan da ol halyqshyl. Halyqshyl basshynyń isi jemisti. О́ıtkeni qalyń buqaranyń jaǵdaıyn jaqsartýdy murat tutqan basshy árqashanda óz bilimin jetildirip, «qaıtsem eńbegim jemisti bolady» degen suraqtyń jaýabyn izdeıdi. Al izdenis muratqa jetkizetin jalǵyz jol. Olaı bolsa, Nursultan Ábishuly bul qyzmetine úlken daıyndyqpen, zor bilimmen kelgen tulǵa. Sondyqtan da, onyń eńbegi jemisti».

Iá, Qazaqstan jáne onyń egemendigin jarııalaǵannan keıingi alǵashqy onjyl­dyqtardyń adam sengisiz nátıjeleri jaıly áli talaı jazylar. Jalpy alǵanda, qazirdiń ózinde táýelsizdigin «keshe ǵana» jarııalaǵan elimizdiń Prezıdenti álemge keń tanymal qurmetti tulǵalardyń biri. Bireýlerdi halqynyń sanynyń kóptigi úshin, endi bir memleket basshylaryn áskeri jaraqtanǵan joıqyn qarýdy eskerip, taǵy bir memleket basshylaryn alyp ekonomıkasy nemese ozyq tehnologııasy úshin bilip, syılap jatatyn bolsa, Qazaqstanda mundaıdyń birde-biri joq. Biz qazaq ulty álemge táýelsizdikten keıin ǵana tolyq tanyla bastadyq. Halqymyzdyń sany endi ǵana 17 mıllıonnan asty. Áskerimiz shekaramyzdy qorǵaı alsa sol. О́ıtkeni KSRO-dan muraǵa qalǵan ıadrolyq oqtumsyqtar men ballıstıkalyq zymyrandardan óz erkimizben bas tarttyq. Jurtty tamsandyratyndaı ozyq tehnologııamyz da joq. Tabıǵı, jerasty baılyqtaryna keletin bolsaq, bul jaǵynan da Reseı men Qytaıdyń aldyna túse almaımyz. Kómirsýtekteri jaıly sóılesek, bul jaǵynan bizden góri Venesýela, Saýd Ara­bııasy, Kýveıt, Iran sekildi memleketter áldeqaıda baıyraq. Reseı álemdik kómirsýtekteri rynogynda 20 paıyzdyq úlesi bar memleket. Al bizdiń bolashaqtaǵy úmitimiz bar bolǵany alǵashqy ondyqqa kirý. Solaı bola tursa da Qazaqstan jáne Memleket basshysy búkilálemdik tanymaldyq pen qurmetke ıe. Nege bulaı dep suraq qoıyp kórsek bári memlekettiń birinshi basshysynyń ǵylymı negizdelgen bilimdi jáne kóregen saıasaty bizge osyndaı tanymaldyq pen syı-qurmet áperdi dep tujyrymdaýǵa dálelder tolyq jetkilikti. Ekonomıkadaǵy qarqyndy ósip, budan 23 jyl burynǵy KSRO derjavasynyń qırandysynan álemge tanymal, álemde qurmetti memleketke aınalý, sóz joq, Elbasynyń bilimdi, ǵylymı negizdi qyzmetiniń jemisi.

Áriden bastasaq, búgingi kemel Elbasy­myz kádimgi kórip-bilip nemese boljap qoıǵandaı qırandydan jasampaz memleket jasaýǵa kúni buryn irge­li daıyndyqtan ótken sekildi. Tipti, árbir qadamyn ól­shep-piship basýdyń ózi sol úlken da­ıyndyqtyń nátıjesindeı kórinedi de turady. Aıtalyq, joǵaryda atalǵan irgeles kórshimiz Reseı Federasııasy qaı jaǵynan alǵanda da postkeńestik aýmaqta kósh bastaýshy bolýǵa tıis edi. Bul elde kómirsýtekteriniń qory bizdegiden áldeqaıda mol ekenin joǵaryda aıttyq. Sondaı-aq, ındýstrııasy Qazaqstannan áldeqaıda joǵary damyǵan. Buǵan qosa bul kórshi memlekette ǵylymnyń 200 jyldyq tarıhy bar. Ol az bolsa, Reseı arzan da ashyq teńiz jolyna tikeleı shyǵady. Qysqasy, ne kerektiń bári bar. Bul elde KSRO-dan odaqtas respýblıkalar enshi ala bastaǵanda ydyraǵan derjavanyń barlyq altyn-valıýtalyq qory qaldy. Ol-ol ma, alys shetelderdegi konsýldyq dıplomatııalyq mekemelerdiń jyljymaıtyn múlikteri de Reseı Fe­derasııasynyń menshigi bolyp shyqty. Al jańadan qurylǵan jas Qazaqstanda sheteldiktermen kelissóz júrgizetin daıyn dıplomatııalyq korpýs ta, bul istiń bilgir mamandary da bolǵan joq. Ne kerek, Reseı Federasııasyna qaraǵanda biz barlyǵyn «nólden» bastadyq. Ári-beridesin memleket qurýshy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi de sheteldiktermen kelissóz júrgizý tájirıbesinen ótpegen, sharýashylyq, komsomol, partııa, memleket isterindegi qyzmetterdi ǵana atqardy ǵoı. Mine, osyndaı jaǵdaıda jumysty bastap, bas-aıaǵy 23 jyldyń ishinde dúnıejúzi túgel qurmetteıtin qarqyndy damýshy memleket quryp shyǵarý, sózdiń týra maǵynasynda, Elbasymyzdyń naǵyz kemeńger ekendiginiń aıqyn dáleli.

Iá, men osynaý som tulǵanyń qyz­met nátıjelerine zer salǵan saıyn árqashanda der kezinde jáne ǵylymı negizdi qabyldanǵan tamasha sheshimderdi kóremin. Aıtalyq, KSRO tıtyqtaǵan zamanda odaqtas respýblıkalardyń barlyǵynyń derlik basshylary ydyraýdy usynyp jatqanda Nursultan Nazarbaev bularǵa múlde qarama-qarsy baǵytta sóz sóılep júrdi. «Konfe­dera­sııa» týraly da usynys jasady. Keı­bir ultshyldar bul úshin búgingi Prezıdentti sol kezde «tartynshaqtyq tanytty» dep kinálaǵandaı da boldy. Al, shyn máninde N.Á.Nazarbaev KSRO-dan bólingen birde-bir jas memlekettiń óz aldyna oqshaýlyqpen kún kóre almasyn bildi. Tipti, tabıǵı qory bir basyna jetkilikti Qazaqstannyń da jeke-dara «ómir súrip ketýi» múmkin emes ekenin der kezinde túsindi. Sondyqtan da ol, eń aldymen Reseı Federasııasymen «Máńgilik dostyq» deklarasııasyna qol qoıdy. Reseıdiń keıbir taıaz saıasatkerleri qansha qashqalaqtasa da bizdiń Elbasymyz olarǵa báribir tutasýǵa tıis bolatynymyzdy túsindirip baqty. 1993 jyldyń ózinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Máskeýdegi M.Lo­monosov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtet oqytýshy-professorlary men Máskeý zııalylaryna oqyǵan leksııasynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq bolmaı qoımaıtynyn jáne qaı jaq úshin de asa qajetti ekenin túsindirýge erekshe kúsh saldy. Biraq sol jerde ony túsinetindeı bilimdi adam tabylmady. Tipti, Reseı basshylyǵy Qazaqstandy «rýbl aımaǵynan» shyǵarý úshin qoldan kelgenniń bárin jasap baqty. Endi búgingi kún bıiginen qarasaq, Nursultan Ábishulynyń sol kezdegi usynysy oryndy bolǵanyn baıqaý múlde qıyn emes. Biraq, Reseı bıligi yntymaqtyń eń durys jol ekenin múlde kesh túsindi. Sondyqtan da bul el daǵdarystan-daǵdarysqa ushy­­rap, áli de bolsa maltyǵýyn qoıar emes. Eger ótken ýaqyt ishinde N.Á.Nazar­baevtyń usynysymen TMD, EýrAzEQ, úshtiktiń Keden odaǵy sekildi halyqaralyq birlestikter qurylmasa dál búgin Reseı Federasııasynyń jaǵdaıy qalaı bolaryn boljaýdyń ózi múmkin emes. Reseımen, kúshti áskerı qarýyn eskermese, máselege tek ekonomıkalyq turǵydan qarasa, álemniń Qytaıdan basqa memleketteri, ásirese, eýropalyq memleketter onsha sanasa qoımas edi. Al Keden odaǵymen Eýroodaq jáne Eýropadaǵy bul odaqqa kirmeıtin memleketter keli­simshartqa otyrýǵa daıyndyǵyn málimdep shyqty. Tipti, Odaq jumys isteı bastaǵan azdaǵan jyldardyń ishinde Reseı men Belorýssııanyń damý qarqyny jyldamdady. Biz de budan tek utysqa shyqtyq. Oraıy kelgende eskerte keteıin, bizdiń elde Keden odaǵyna tosyrqaı qaraıtyndar barshylyq. Olarǵa N.Á.Nazarbaev negizin salǵan osy joldyń durys ekenin túsindirý úshin negizgi eksporttyq shıkizattarymyz metall men kómirdiń, aýylsharýashylyq ónimderiniń basym bóligin satyp alatyn osy Reseı Federasııasy men Belorýssııa ekenin dálel retinde usynsaq ta jetkilikti. Ol-ol ma, bizdiń eksporttyq taýarlardyń basym bóligi alys shetelderge Reseı Federasııasy arqyly jetkiziledi. Batys Qytaı – Batys Eýropa halyqaralyq tasymal dálizinen úlken úmit kútip otyrmyz. Mine, osy arnanyń biraz bóligi Reseı jeri arqyly ótedi ǵoı. Muny Elbasy Qazaqstan tizginin qolyna alǵan alǵashqy sátten-aq dóp tanyp bildi. Al bizdiń keıbir saıasatkerlerimiz áli kúnge sony da túsine almaı júr. Mundaıda «qaıran, dúnıe-aı» demeske amal joq.

N.Á.Nazarbaevtyń elimizdi basqarǵan 23 jyldan astam ýaqyty erlikke toly boldy. Maqala keıipkeriniń alǵashqy erligi KSRO derjavasy men kompartııany Mıhaıl Gorbachev basqaryp turǵan jáne KGB, MVD dep atalatyn qurylymdardyń quzyry myqty kezinde-aq bastalǵan edi. Máselen, elde prezıdenttik ınstıtýtty zańdastyrý kezinde ol tipti máskeýlik bıliktiń erekshe nusqaýyn da «elemedi». Ol jaqtyń «mundaıdy qoıyńdar» degen sózin tyńdamady. Sóıtip, qas-qaǵym sátte ózi Prezıdent bolyp shyǵa keldi. Árıne, KSRO derjavasynyń prezıdentine baǵy­nyshty Prezıdent! О́ıtkeni, derjava áli tarqaǵan joq. «Sheshingen sýdan taıynbas» degendeı, N.Á.Nazarbaevtyń erlik isteri jalǵasa tústi. Aıtalyq, Almatynyń irgesinde kompartııa men KSRO derjavasyna adal qyzmet etýge ant bergen jáne álemdegi eń ozyq qarýlarmen jaraqtanǵan áskerı qurama turǵan shaqta, ol-ol ma, el ishinde álemdegi tórtinshi ıadrolyq qarý áleýeti bar kezde Qazaqstannyń táýelsizdigi men egemendigin jarııalaý tek erlikke para-par júrek jutqandyq. Sondaı-aq, Tuńǵysh Prezıdentimiz ózin osy dárejege deıin ósirip, jetildirgen kommýnıstik ıdeal­dan bas tartty ǵoı. Túsine bilgen adamǵa bul ózi nemese otbasyn saqtaý úshin jasalǵan qadam emes edi. Ol otbasyn árqashanda asyraı alý múmkindigi bar qyzmette boldy. Demek, Tuńǵysh Prezıdent memleket qurý mindetin óz moınyna alǵanda «kommýnıstik ıdealdan» bas tartpaıynsha isti alǵa bastyrý múmkin emes ekenin túsinip, olaı bolsa, ózi úshin eldi tónip turǵan ashtyqtan aman saqtap qalý úshin osylaı istedi dep oılasaq, sol shyndyq. Kommýnıster men komsomoldar qaptap turǵan jáne baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan elge birde-bir sheteldik ınvestor aıaq baspas edi. Sondyqtan da, N.Á.Nazarbaevtyń ózin ósirgen kommýnıstik ıdealdan bas tartýy erlikke para-par jáne tek qana halyq úshin jasalǵan strategııalyq kóregen qadam boldy dep baǵalaý kerek. Ol kommýnıstik ıdealdan bas tarta turyp, «kommýnızm qurylysshylaryn» qorǵaýǵa ant bergen áskerıler arasyna jıi baryp júrip, olardy egemen Qazaqstan Respýblıkasyna qyzmet etýge kóndirdi. Bul da erlik pen kóregendiktiń naǵyz aıqyn mysaly. Qazaqstan Respýblıkasyn qurýshy Tuńǵysh Prezıdentimiz egemendiktiń tizginin qolyna alǵan alǵashqy kezde áleýmettik jaǵdaıdyń shıelenisýine baılanysty ereýilge shyǵýshylar arasynda jıi bolyp júrdi. Ony sol kezde telearnalar habarlarynan kórip-bildik. Bul da júrek jutqan erliktiń bir kórinisi. Qysqasy, joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, búgingi zor tulǵasy somdalǵan Qazaqstan Respýblıkasy memleket qurýshy Tuńǵysh Prezıdentimizdiń erlikke toly eńbek jolynyń ıgi jemisi. Kezinde KSRO derjavasynyń joǵary bıligi bolýy múmkin qaterlerden qorqyp, «bitep tastaǵan» Qytaımen aradaǵy shekaranyń da qaqpasy ashylýy bizdiń keıipkerimizdiń erlikke para-par isi desek, munymyzǵa tek bilimsiz ǵana daý aıtar.

Men N.Á.Nazarbaevtyń kóp isin erlikke teńedim. Árıne, bul keshegi Uly Otan soǵysy kezindegi keýdesimen dzottar men dottardy japqan batyrlar jasaǵandaı sharasyzdyq týdyrǵan kózsiz erlik emes. Elbasymyzdyń erlikteri asqan bilimdilikpen jasalǵan strategııalyq jáne jasampazdyq damý qadamdary. Ol KSRO derjavasynyń tarıhyna núkte qoıylatynyn kúni buryn boljap bilgendeı naqty qadamdar jasady. Al ol qadamdar ultymyzdyń ǵa­syrlar boıy ańsaǵan táýelsizdigine jaqyndata túsken sátti júrister boldy. N.Á.Nazarbaevtyń Prezıdenttik qyzmetine kóz júgirtken saıyn úlken kemeńgerlik nátıjelerin kórgendeı bolamyn. Sanamalap otyrsam, ultymyzdyń kemeńger basshysy egemendiktiń qysqa merzimi ishinde tarıhymyzǵa altyn árip­pen jazylatyn «Jeti ǵalamat» jasapty. Olardyń ishin­­­degi N.Á.Nazarbaev jasaǵan tuńǵysh «ǵa­la­mat», joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, prezıdenttik ınstıtýtty KSRO derja­va­sy­nyń «tiri kezinde» zańdastyrýy. Bizde keıbireýler elimizdiń Prezıdenttik ıns­tıtýty Elbasynyń tuńǵysh ret halyq­tyq saılaýda basym daýysqa ıe bolǵan shaǵynan bastaldy degendi aıtady. Al aqı­qatynda N.Á.Nazarbaev egemendik pen táýelsizdik týraly zańdyq kúshi bar qu­jattarǵa qol qoıǵan tulǵa ǵoı. Zańdarǵa Pre­zıdenttik qyzmette bolyp qol qoıdy. Muny umytpaý kerek. Qazir bizdiń ege­men­­digimiz Birikken Ulttar Uıymy mo­ıyndaǵan derbestik. Al N.Á.Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasynyń egemendigi týraly zańǵa qol qoıǵan kezde biz áli de bolsa qýatty (áskerı qarý-jaraq ále­ýeti jaǵynan) KSRO derjavasynyń qura­myndaǵy odaqtas respýblıkalardyń biri edik qoı. Sony bile tura egemendik týraly Zańǵa qol qoıý N.Á.Nazarbaev qoly­men jasalǵan «ekinshi ǵalamat». Qazir bizdiń egemendigimizdi álem tolyq moıyndady. Al egemendik zańy jarııalanǵan kezde ony irgedegi kórshilerdiń ózi birden moıyndaı qoıǵan joq. Alǵashqy bolyp Qazaqstan táýelsizdigin tanyǵan Qara jáne Jerorta teńizderiniń jaǵalaýyndaǵy qandas baýyrlarymyz – Túrik memleketi boldy.

Mine, osyndaı jaǵdaıda jasalǵan isti ǵalamat desek, onyń esh artyqtyǵy joq. Bul ekeýi de bilimdilikpen jasalǵan erlikke saı strategııalyq qadamdar edi. Ol qadamdar jasaldy. Qazaqstannyń sol kezdegi jaǵdaıyn biletinder memleket qurý tizginin qolyna alǵan Tuńǵysh Prezıdentimizdiń aldynda jaýapkershiligi men aýyrtpalyǵy bulardan da zor ister kútip turǵanyn óz kózderimen kórdi ǵoı. Inflıasııa men devalvasııa estip kórmegen deńgeıge jetti. Joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, el qazynasynda «saban rýblden» basqa bir sent valıýta, bir mysqal altyn bolmady. Kásiporyndar birinen soń biri jabylyp jatty. Qalalarda jumyssyzdar armııasy seńdeı soǵylysty. Bul tabıǵı qubylys edi. О́ıtkeni, Qazaqstan ındýstrııasyn negizinen KSRO orta mashına jasaý mınıstrligine tikeleı baǵynatyn áskerı tapsyrystarmen jumys isteıtin zaýyttardan turdy. Olardyń bir de biri halyq tutynatyn taýarlar shyǵarmaıtyn. Al halyqqa kúndelikti tutynatyn qant, sirińke, temeki sekildi taýarlar negizinen Qazaqstanda óndirilmeıtin. Valıýtasy joq el olardy endi qalaı ımporttasyn? Qysqasy, úlken qıyndyq endi bastaldy. Mine, dál osy shaqta N.Á.Nazarbaev «úshinshi ǵalamatty» ómirge ákeldi. Ol – ekonomıkadaǵy kóptarapty baılanys jáne halyqaralyq ıntegrasııaǵa umtylys retinde bolmysymyzdan kórinis tapty. Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, Qytaımen aradaǵy Dostyq beketin ashý arqyly Qazaqstannyń álemmen ashyq esik jaǵdaıynda aralasatyndyǵy barshaǵa is júzinde kórsetildi. Sóıtip, dál osy «úshinshi ǵalamatty» ómirge ákelý arqyly Tuńǵysh Prezıdentimiz «eki qoıandy bir oqpen atqan» bolyp shyqty. Alǵashqy paıda Qytaı taýarlarynyń Qazaqstanǵa erkin kelýi arqyly ıgilikke aınaldy. Sonan soń bul qadamymyz KSRO derjavasy búkil ómirinde kelise almaǵan Qytaımen aradaǵy «shekara daýy» tolyq sheshilip, irgeles eki el bir-biriniń shekaralaryn tolyq moıyndaıtyndyqtaryn zańdastyrdy. Sonan soń bul qadamnyń jemisi ýaqyt ozǵan saıyn molaıa berdi. Qazirgi jetken jerimiz halyqaralyq tranzıt dálizin salý arqyly Eýropamen de, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderimen de ekonomıkalyq baılanys arnasyn tolyq jasap shyǵý. Muny «ǵalamat» demegende ne dersiz?! Qytaı basshylyǵymen sońǵy kezdesýinde eki memleket arasyndaǵy saýda aınalymyn 40 mıllıard dollarǵa jetkizý nysanaǵa alyndy. Bul búkil Qazaqstannyń jyldyq ishki jalpy óniminiń 20 paıyzyna teń kórsetkish. Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, N.Á.Nazarbaev jasaǵan «úshinshi ǵalamat» eki tarmaqty. Biri – biz áńgimelegendeı, saýda-sattyq arnasyn jasaý bolsa, ekinshisi – halyqaralyq ıntegrasııa. Qazir Qazaqstan álemniń 111 memleketimen saýda-sattyq baılanysyn ornatqan eken. Al endi ıntegrasııaǵa keletin bolsaq, bizdiń elimizde Batysta AQSh pen Kanadadan bas­tap, Shyǵysta Japonııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Malaızııa, Indonezııa sekildi memleketterdiń kásipkerleri jumys istep jatyr. Qazaqstan ekonomıkasyna sheteldik ınvestorlar quıǵan ınvestısııa kólemi jaǵynan TMD keńistiginde kósh bastaýshy memleket bolýy osy N.Á.Nazarbaevtyń qolymen jasalǵan «úshinshi ǵalamattyń» bergeni. Taıaýda jarııalanǵan halyqaralyq uıymdardyń resmı esebinde Qazaqstan eldegi bıznes ahýaly jaǵynan álemdegi 180 memlekettiń arasynda 50-shi oryndy ıemdengen eken. Al Reseı Federasııasy 92-shi orynǵa shyqqanyna qýanyp jatyr. Sondaı-aq, halyqtyń turmysy jaǵynan biz álemdik tizimniń 49-shy ornyna taban tireppiz. Postkeńestik aýmaq boıynsha bul úlken jetistik. Mine, osynyń bári kóregen Elbasymyzdyń strategııalyq jos­parlarynyń júzege asýynyń nátı­jesi. Egemendikti jarııalaǵan kezde qazy­nasynda baılyq deıtin eshteńesi joq jas memlekettiń jáne ashyq teńiz jolyna shyǵa almaıtyn, jaǵalaı bir óńkeı kedeı memlekettermen qorshalǵan eldiń bas-aıaǵy 23 jylǵa tolmaıtyn merzim ishinde osyndaı bıikke kóteretin arna bolǵan kóptarapty ekonomıkalyq baılanys pen ıntegrasııalyq ustanymdy N.Á.Nazarbaev jasaǵan «úshinshi ǵalamat» demegende ne dersiz?!

Elimiz úshin asa qıynshylyqty kezeń­de Elbasynyń tikeleı nusqaýymen «Qazaq­stan-2030» Damý baǵdarlamasy jasalyp, jalpy halyqtyń nazaryna usynyldy. Ashyǵyn aıtý kerek, resessııalyq jáne ınflıasııalyq kúızelisterden áli arylyp bolmaǵan el arasynda «bul Nazarbaevtyń ózi jaýap bermeıtin alys bolashaqta jumaqta bolamyz» degen aldaýy» deýshiler de tabyldy. Jaǵdaı qıyn ekeni daýsyz jáne baǵdarlama tym alys bolashaqty meńzep tur. Demek, saýatsyz halyqtyń sózine renjýge de bolmas. Tipti, saýattylardyń ózderi arasynda da baǵdarlamaǵa kelgende pikir qarama-qarsy baǵytta órbigendeı boldy. Senbeıtinder kóp, senimdiler az boldy. Sol senimdilerdiń bel ortasynda júrgenim úshin búginderi ózimdi baqytty sanaımyn. Ol ortada júrýim Memleket basshysyna nemese sol toptaǵy elıtaǵa jaǵympazdanyp qalý emes edi. Men bar bolǵany sol baǵdar­lamany daıarlaýshy ǵalymdar tobynda jumys istedim. О́zim jasaǵan josparǵa ózim senbeıtindeı ne bolypty? Qýanarlyq jaıt sol – budan bir jyl buryn, ıaǵnı, 2012 jyly Elbasy «Qazaqstan-2030» Damý baǵdarlamasy negizgi salalar boıynsha merziminen buryn oryndalǵanyn halqy aldynda maqtanyshpen málimdedi. «Men sózimde turdym» degen sózdiń Elba­sy aýzynan shyǵýy sol ýaqytqa deıingi qyzmetine ózi bergen ádil baǵasy edi. Al bizder ǵalymdar «Qazaqstan-2030» Da­mý baǵdarlamasy oryndalyp qalǵanyn Elbasynan burynyraq aıtyp úlgirgenbiz. Bar bolǵany 15 jyldyń ishinde 33 jyldyq jospardy oryndaý tarıhta bolmaǵan sekiris. Ulttyq qorda Qazaqstan halqy buryn estip-bilmegen mólsherde altyn-valıýtalyq qazyna jınaldy. Qazir onyń mólsheri 90 mıllıard dollar shamasynda. Bul endi qandaı jospar jasap, júzege asyramyz desek te jetkilikti qarajat. О́ıtkeni, bizdiń Prezıdentimiz bir sent valıýta, bir mysqal altyn bolmaǵan sátten jumysyn bastap, bas-aıaǵy 20 jylǵa tolmaıtyn ýaqyt ishinde Qazaqstandy búgingideı dárejesine jetkizgen bilimdi Basshy ǵoı. Mine, sondyqtan da óz basym asa qıyn shaqta jasalyp, qysqa merzimde júzege asyrylǵan Elbasynyń «Qazaqstan-2030» Damý baǵdarlamasyn Nursultan Ábishuly jasaǵan «tórtinshi ǵalamat» der edim.

Men Ońtústik-Shyǵys Azııanyń qar­qyndy damýshy elderiniń ekono­mı­kalyq sekiristerin zerttegen onnan as­tam ǵylymı monografııanyń avtorymyn. Sol eńbekterimde, basqany bylaı qoıǵanda, Japonııa, Ońtústik Ko­reıa sekildi memleketterdiń ózi óz tarıhynda dál Qazaqstandaı jaǵdaımen, Qazaqstandaı qarqynmen damı almaǵanyn bildim, jáne bul týraly kezinde buqa­ralyq aqparat quraldarynda da maqala jazdym. Qazaqstannyń ǵalamat deýge turarlyq mundaı sekirisi, sóz joq, kóregen Prezıdentimizdiń el múmkindigi men halyqaralyq rynokty tereń zerttep, bilgendiginiń jemisi. Sondyqtan da N.Á.Nazarbaev, sózdiń týra maǵynasynda, naryqtyq ekonomıkanyń HHI ǵasyrdaǵy bolmys-bitimine túzetýler men tolyq­tyrýlar engizgen naǵyz ǵalym dep aıta alamyn. Bul Qazaqstan damýynyń josparly jáne naryqtyq ekonomıka ǵylymdaryn ushtastyra paıdalanýdyń aıqyn dáleli. Álem 2000 jyldardyń alǵashqy kezeńinde-aq «damýdyń qazaqstandyq joly» degen sóz tirkesin qoldanatyn boldy.

Sondaı-aq, bul sóz tirkesine «durys jol» degen anyqtaýysh ta qosyldy. Mundaıdy naryqtyq ekonomıka ǵylymyna N.Á.Nazar­baev qosqan jańalyq demeı ne dersiz?! Elbasynyń naryqtyq ekonomıkany egjeı-tegjeıli biletini sonshalyq, ózi jazyp jarııalaǵan maqalalarynda halyqaralyq valıýtany, halyqaralyq valıýta júıesin jańǵyrtyp qaıta qurý jóninde usynys jasady. Sóıtip ol búkil adamzat tarıhynda qalyptasqan naryqtyq ǵylym bolmysyna ashyqtan-ashyq syn aıtqan birinshi Memleket basshysy bolyp shyqty. Jáne ol syndardy naqty dáıektermen bekitken. Menińshe, Nursultan Ábishulynyń bul eńbegi álemdik naryqtyq ekonomıka ǵylymyna jeke taraý bolyp eneri sózsiz. Osyndaı sony ári ómirsheń pikirleriniń nátıjesinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti sońǵy jyldary álemdik «G-20» dókeıleri bas qosatyn alqaly ekonomıkalyq sammıtterge qurmetti qonaq retinde shaqyrylatyn boldy.

Jalpy alǵanda, bizdiń Prezıdentimiz jan-jaqty bilimdi tulǵa. Buǵan naqty dálelder jetkilikti. Aıtalyq, elimizdiń ákimshilik ortalyǵyn Almatydan ejelgi Aqmolaǵa kóshirý týraly sheshimdi de eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy asa qıyn shaqta qabyldattyryp, qysqa merzim ishinde ózi bas bolyp, jańa orynǵa búkil bılikti jınap aldy. Dál sol kezde tipti Prezıdent mańaıynda júrgenderdiń ózderi de keńestik «korobkalardan» turatyn Selınograd qysqa merzim ishinde búgingideı ásem Astanaǵa aınalatynyna senbegen shyǵar. Senbeý tabıǵı zańdylyq. Sebebi ol kezde, joǵaryda aıtqanymdaı, memleket bıýdjeti tolymsyz, qazynasy bos bolatyn. Endi mine, Astana Qazaqstannyń ǵana emes búkil Ortalyq Azııanyń tiregine aınaldy. Onyń ósý qarqyny eń sarabdal synshylardyń ózin qyzyqtyratyndaı dárejede órbidi. EQYU sammıtin ótkizý, alqaly jıynǵa álemniń 64 memleketiniń basshylarynyń qatysýy, Astana deklarasııasynyń qabyldanýy, ne kerek, bizdiń Elbasymyzdyń bilimdi de kóregen tulǵa ekenin aıryqsha aıshyqpen dáleldep berdi. Qazirgi tańda álem Qazaqstan sóziniń balamasy retinde Astana sózin ataıtyn boldy. «Resmı Astana bylaı dep málimdeıdi nemese resmı Astananyń bul másele jaıly kózqarasy mynadaı» degen sóz tirkesterin sheteldik gazetterden jıi kezdestirýge bolady. Al Astanaǵa qaqaǵan sýyǵy óńmennen ótetin jeltoqsanda kóship barǵan toptaǵy basqa emes, elıtanyń ózi sol kezde jaǵdaı osylaısha ózgeredi dep oılaı almaǵany daýsyz. Sondyqtan da óz basym N.Á.Nazarbaevtyń astanany aýystyrý jónindegi ustanymy, sheshimi, bul salada kóz aldymyzda júzege asyrǵan isteri naǵyz ǵalamat jáne ol qazaqstandyq «besinshi ǵalamat» der edim.

Joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, Elbasymyz qarapaıym da qalyń buqara­­­nyń arasynda týyp ósti. Ol qalalyq emes, aýyldyń balasy. Muny óz estelikterinde Elbasymyz ádemilep jazǵan bolatyn. Alǵashqy kásibı bilimdi Ýkraına jerinde aldy. Keshegi Uly Otan soǵysy jyldarynda aǵa býyn kótergen júktiń aýyrtpalyǵyn jan-tánimen kórip bildi. Sondyqtan da bolar, ol naǵyz baýyrmal ári adamzattyń bárine birdeı qaraıtyn tulǵa bolyp somdaldy. Bir jaǵynan ult ustazy Abaıdyń «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» degen ósıetin biletin, kelesi jaǵynan adamzat tarıhynda bolǵan qandy qaqtyǵystardyń basym bóligi dinaralyq túsinbestik saldary ekenin oqyp-bilgen Elbasymyz ózi turǵyzǵan jas memleketiniń shańyraǵy shaıqalmaýyn tileri daýsyz aqıqat. Al mundaı tynyshtyqqa qol jetkizý úshin 100 ulttyń ókili turatyn Qazaqstanda ulttar dostyǵyn qamtamasyz etý qajet boldy. Sol sebepten de Qazaqstan halqy Assambleıasy ómirge keldi. Damý barysynda munyń ózi azdyq etetinin kóregen basshy dóp basyp tanydy. Nátıjesinde elimizge Rım papasy Ioan Pavel II kelip Jaratýshyǵa minájat etti. Bastaǵan isin damyta túsý N.Á.Nazarbaevtyń basty qasıeti. Sodan da bolsa kerek, elimizde Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń adamzat tarıhyndaǵy tuńǵysh quryltaıy ótkizildi. Bul quryltaı dástúrli álemdik ıgilikke aınaldy. Sóıtip, Nursultan Ábishuly kúni keshege deıin, tipti búginderi de bir-birimen túsinise almaı, onyń aqy­ry qandy qyrǵynǵa ulasatyn dinı teke­tiresti joıyp, ártúrli dinder jetek­shi­leriniń bir dastarqannan dám iship, Ja­ratýshy jalǵyzǵa Astanamyzda miná­jat etetin boldy. Olardyń bári de Jara­­tý­shymyz bir, beıbit ómir súrýge bolady degendi tuńǵysh ret birge aıtty. Bul endi N.Á.Nazarbaev kóregendiginiń nátı­jesinde búkil jerjúzilik ıgilikke aınal­ǵan tabysý qadamy emes pe? Olaı bolsa adamzat tarı­hyn­daǵy mundaı tuń­ǵysh jáne ıgi qadamdy Nursultan Ábish­­­uly jasa­ǵan «altynshy ǵalamat» deý qajet.

Prezıdentimiz jaıly talaı-talaı naqty dáıekti sózder aıtýǵa bolady. О́ıtkeni, biz ol sózderdi Elbasymyzdy maqtaý úshin emes aqıqatty halqymyzǵa túsindirý úshin aıtamyz ǵoı. Máselen, ekonomıst ǵalym retinde óz basym «2050 Strategııasyn» N.Á.Nazarbaev nusqaýymen jasalǵan kóregendik baǵdarlama jáne qazaqstandyq «jetinshi ǵalamat» der edim. Ekonomıkalyq jaǵynan alǵanda elimizdiń 2050 jyldan buryn-aq álemdegi aldyńǵy qatarly 30 eldiń qataryna qosylatynyn osy arqyly otandastardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy joǵary sapalyq deńgeıge kóteriletinin buqaralyq aqparat quraldarynda talaı ret dáleldep jazyp, aıtyp shyqtym. Bul joly oǵan toqtalýdy jón sanamadym. Al endi myna bir aqıqatty aıtpaı ketý múmkin emes. О́zi shańyraq kótergen shaǵynda, joǵaryda aıtqanymdaı, qazynasynda qundy eshteńe bolmaǵan, ekonomıkasy jansyzdanýǵa jetken álemniń birde-bir damyǵan memleketi múlde tanymaıtyn Qazaqstan Respýblıkasyn bas-aıaǵy 50 jyl ishinde jer betindegi eń ıyqtylarmen teńestirýdi maqsat tutý Elbasymyzdyń naǵyz kemeńgerligin, halyqshyldyǵyn kórsetetin tus emes pe?! Mundaı bıikke qulash urý tek bizdiń eldiń qolynan ǵana kelip tur. Eskerte keteıin, taıaýda ejelgi jáne keshege deıin damyǵan el delingen Grekııa bul saptan shyǵaryldy. Mine, biz qaıda qulash urǵanymyzdy osy mysal ǵana túsindiredi ǵoı. 30 eldiń sapynda bolý ulttyń tolyq sapalyq jańǵyrýy. Muny ǵalamat demeı ne dersiń?!

Talaılardyń prezıdent, premer-mınıstr bolǵysy keledi. Biraq olardyń baǵy janǵan sanaýlylary ǵana bul qyz­metterge ıe bolady. Qazir álemde 200-den astam memleket bar eken. Demek, 200-den astam prezıdent, premer-mınıstr, korol, koroleva bar. Biraq, solardyń ishinde bári birdeı buqarasyn ba­qytty etip tur deı almaspyz. Al bizdiń Elbasymyz halqyn shyn máninde baqytty bolashaqqa bastaǵan aıryqsha tulǵa. Kezinde Reseı Federasııasynyń tuń­ǵysh prezıdenti resmı saparmen bar­ǵan Nursultan Ábishulyn shyǵaryp sa­lyp turyp, «mundaı Kóshbasshysy bar halyq baqytty ǵoı» deıtin kóri­ne­­di. Ol da jaqsyny kóre bilgen eken. Iá, bizder baqytty halyqpyz. Baqyt­ty bo­lýymyzdyń bastaýynda memle­keti­mizdiń kemeńger Basshysy tur. Jara­týshym, sol baqytymyzdy baıandy etkeı! Meniń bul tilegimdi búkil qazaq­stan­dyqtar qoshtaıdy ǵoı dep oılaımyn. О́ıt­keni, ult ustazy Abaı: «Súıer ulyń bol­sa sen súı, súıinerge jarar ol» dep ósıet etkenin búkil qazaq biledi. Iá, solaı.

Saǵyndyq SATYBALDIN,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy

Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, UǴAakademıgi.

ALMATY.