Erekshe pedagogıka (Elimizde ınklıýzıvti bilimge zárý 161 156 bala bar)

Alaıda áli kúnge deıin resmı bilim berý júıesi mundaı bala­larǵa qoldaý kórsetýdi tolyq atqara almaı otyr, sondaı-aq kem­tar balalarmen jumys júr­gizý­diń biryńǵaı júıesi áli de pysyq­taýdy, jetildirýdi talap etedi.

Atap ótken jón, ádettegi mektepte EPQ zárý balalar túrli kedergilerge tap bolyp jatady. Birinshiden, mundaı balalarmen sy­nyptastary jaqsy qarym-qaty­nasta bolǵanymen, ata-ana­lar­dyń kópshiligi túsinistik tany­typ, qalaı bermeıtini shyndyq.

Keı jaǵdaılarda pedagogter da erekshe bilim alýǵa qajet­tilikteri bar balalardy oqytýdyń jańa baǵdarlary men balalardy oqytýdyń jeke josparlaryn ázirleýge daıyn bolmaı shyǵady. Ruqsat etilgen normalar boıynsha synypta erekshe bilim alýǵa zárý balalar sany eki oqýshy­dan aspaýy tıis. Muǵalimderdiń barlyǵy birdeı bir synypta birden eki baǵdarlama boıynsha – barlyq balalarǵa jáne erekshe pedagogıkalyq qajettiligi bar balalarǵa bir mezgilde sabaq ótkize almaıdy.

Sondaı-aq erekshe pedagogıkalyq tár­bıe­ge zárý balasyna muǵalimder tarapynan tıisti kóńil bólinbeıdi dep sanaıtyn ata-analar da bar.

Endeshe osynaý sheshimin kútken jaıttar kezekti ret «Qazaqstan jáne Ortalyq Azııa otbasy ınstıtýty» bilim berý mekemesiniń uıytqy bolýy­men «Qazaqstandaǵy múmkindigi shekteýli ba­la­­­lar: máseleleri men erekshe qajet­ti­lik­teri» onlaın máslıhatynda kóterildi.

Bul jaıttarǵa – arnaýly túsi­nik­tiń jáne qajetti bilimniń, ınk­lıý­zıv­tik tózimdilik mádenıetiniń jáne jalpy ba­lalarǵa, múgedek balalarǵa qoldaý kór­setýge daıyndyqtyń bolmaýy túrtki bo­lyp otyr.

Ekinshi bir sebep – keıbir ata-analar tarapynan basqanyń balasyndaǵy jaǵdaıǵa degen nemquraıdy kózqaras. Úlkenderde óz balalaryn EPQ zárý bala­larǵa kómek kórsetýge sha­byt­tan­dy­rýǵa, úlgi kórsetýge degen nıet­tiń bol­maýy da bul isti qoǵam bolyp alǵa j­e­­teleýge kedergi keltiredi. О́ıtkeni, taǵ­­­dyr tálkegine ushyraǵan jandarǵa qaı tur­ǵyda bolsyn, janashyrlyq pen qol­daý aýadaı qajet.

Aınalyp kelgende ınklıýzıvti bilim berýdegi jarııalanymdar, jańa baǵ­dar­lar, zań jobalary men  Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qaýlylarynyń jetkiliktiligine qaramastan, adamdar arasynda «ınklıýzıvti qoǵam» degen naq­ty túsinik joq, qoǵamda ár adam mú­­gedektigi bar, EPQ zárý múm­kin­dik­teri shekteýli balalardyń óz­derin qo­ǵam úshin paıdaly jáne qajet­ti se­zi­nýlerine kómektesýge umty­lýy tıis. So­ny­men qatar «ınklıýzııa», «ınteg­ra­sııa», «túzetý jáne arnaıy bilim be­rý», «múgedekterdi oqytý» sııaqty sóz­derdi jeke táýelsiz termınder men uǵ­ym­dar retinde emes, sınonımder re­tin­­de qa­byl­daıtyndyqtan da birqatar tú­sin­bes­tikter oryn alyp jatady.

Mektepke deıingi bilim berýden mektepte bilim alýǵa kóshý kezinde «erekshe» balany «qoldan-qolǵa» berý jáne qabyldaý tetikteri qarastyrylmaǵan. Balany mektepten kásibı ortaǵa yńǵaıly kóshirý júıesi de oılastyrylmaǵan.

Erekshe bilim berý qajettiligi de­ge­nimiz – oqýshynyń psıhologııalyq, pedago­gı­kalyq jáne áleýmettik kómekke degen qajettiligi, munsyz tıisti deńgeıde bilim alý qıyn nemese múmkin emes. Er­ek­she bilim berilýine zárý balalar – bul bilim alýda turaqty nemese ýaqytsha qıyn­dyqtarǵa tap bolatyn balalar. Múmkindigi shekteýli balalar – estý, kórý, sóıleý, aqyl-oı kemistigi bar balalar.

Qazirgi ýaqytta «erekshe» balany qo­ǵammen biriktirýge jáne áleýmet­ten­dirýge, onyń jeke basynyń shyǵar­ma­shy­lyq resýrsyn ashýǵa yqpal etýge jáne qoldaýǵa múmkindik joq. Máselen, Qazaqstanda 2020 jyly jańa oqý jyly bastalǵanda erekshe bilim berilýine qa­jet­tiligi bar 161 myńnan astam bala anyq­taldy. Olardyń ishinde mektep jasyna deıingiler – 54 502. Almatyda 18 jasqa deıingi jalpy bala sany 499 489 bolsa, onyń ishinde 583-i erekshe qajettiligi bar balalar.

Sol sııaqty 2019-2020 oqý jylynda elimizdiń 86 joǵary oqý ornynda erekshe bi­l­im berilýine qajettiligi bar 1 233 stýdent bilim aldy.

Shyǵarmashylyq áleýmettendirý ortalyqtary kerek

Sondyqtan da Qazaqstanda erekshe pedagogıkany qajet etetin balalar úshin fılıaldary bar shyǵarmashylyq áleýmettendirý or­talyǵyn qurý kerek, dep esepteıdi Qazaqstan jáne Or­ta­lyq Azııa boıynsha Otbasy ıns­tı­týtynyń atqarýshy dı­rek­tory El­mıra Álıeva. Ol: «Qo­ǵam­­daǵy ın­klıý­zıvti ­mádenıet jaǵ­daıynda áleý­met­tenýdiń túpki nátıjesi balanyń qoǵamǵa beıimdelýi, ıaǵnı onyń jeke qalaýyn, umtylysyn, áleýetti múm­kin­dik­teri men qabiletterin saqtaı otyryp, onyń ózindik shyǵarmashylyq ómirin qalyptastyrý. Bizde shyǵarmashylyq arqyly áleýmettendirýdiń jaqsy tá­jirı­be­si bar. Bul «Almatynyń qyzyl almasy – myqty jáne baqytty otba­sy­nyń sımvoly» – balalarǵa arnalǵan ınklıý­zıvti festıval. Biz bul úlgini Qazaq­stan­ǵa túgel taratyp, balalardy shyǵar­mashylyq arqyly áleý­met­ten­dirýdiń jańa Adaptation ortalyǵyn qur­ǵymyz keledi. Biz ınvestorlar izdeý ús­tindemiz jáne memlekettiń kómegine úmit­tenip otyrmyz», deıdi.

Kináratty erte anyqtaý mańyzdy

О́z kezeginde Prezıdent janyndaǵy Otbasy-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń hatshysy Sholpan Syzdyqova: «Erekshe bilim berýdi qajet etetin balalar da eldiń azamattary. Qazirgi zamanǵy ınklıýzıvti qoǵam qurý – joǵary áleýmettik jaýapkershiligi bar damyǵan jáne adamgershilik memlekettiń belgisi. Qazaqstannyń memlekettik saıasaty barlyq azamattardyń quqyqtaryn qamtamasyz etýge, áleýmettik, eko­no­mıkalyq, mádenı mártebesine qara­mastan sapaly bilim alýyna baǵyt­tal­ǵan. Inklıýzıvti bilim berý el­diń bilim berý júıesin damytýdyń strategııalyq baǵyttarynyń biri retinde qaras­ty­ry­lady jáne qoǵam damýynyń qazirgi ke­zeńiniń jetekshi úrdisi. El zań­na­masynda erekshe bilim berý qajet­tilik­­­­­t­eriniń alýan túrliligin eskere otyryp, jeke múmkindikterine qaramastan, barlyq azamattardyń sapaly bilimge qol jetkizý quqyǵyna kepildik berilgen. Bul máseledegi eń negizgi baǵyttyń biri – balanyń ósip-jetilýindegi kemshilik belgilerin erterek anyqtaý.

Qazaqstanda múmkindikteri shekteýli balalarǵa keshendi kómek kór­setýdi jetildirý jónindegi 2021-2023 jyl­darǵa arnalǵan Jol kartasy sheń­be­rinde múmkindikteri shekteýli balalar ómiriniń barlyq kezeńderinde mekeme­aralyq ózara is-qımyl qurý qaras­ty­ryl­ǵa­nyn atap ótken jón. Bul baǵytta birqatar is-sharalar bel­gi­lenip otyr, olardyń ishinde: zat al­ma­sýdyń tuqym qýalaıtyn aýrýlaryn anyq­taý úshin jańa týǵan nárestelerdiń iriktemeli skrınıngin engizý (orfandyq (sırek kezdesetin) aýrýlar ortalyǵyn qurý), kereńdik/qulaq múkistiginiń damýy bo­ıynsha qaýip tobyndaǵy sábılerdi erte dıagnostıkalaý jáne ońaltý (Trenıng-ortalyq qurý), psıhofızıkalyq damý skrınıng, oftalmologııalyq skrınıng, erte aralasý, balanyń bilim alýǵa beıim­diligin anyqtaý, ońaltý orta­lyq­tary, balabaqshalardaǵy arnaıy toptar, psıho­logııalyq-pedagogıkalyq túzetý kabı­netteri, resýrstyq synyptar qurý qaras­tyrylǵan. Sonymen qatar erekshe qajettilikteri bar balalardyń osal jaǵdaılaryn zerdeleý maqsatynda áleýmettik pedagog pen áleýmettik qyzmetkerdiń qatysýy da kóz­delgen.

«2010 jyldan bastap Qazaqstanda neonataldyq skrınıng belsendi en­gi­zilip, tabysty jumys istedi. Bul tuqym qýalaıtyn aýrýlardy erte anyq­taýǵa, erte múgedektikke, náres­te­ler men ba­la­lar ólim-jitimine áke­le­tin aýrý­lar­­dyń aýyr klınıkalyq kórinis­te­ri­niń damýyn boldyrmaý úshin em­deý­di ýaqtyly taǵaıyndaýǵa baǵyt­tal­­ǵan. Qazir skrınıngke jańa tý­ǵan nárestelerdi fenılketonýrııa men týa bitken gıpotıreozǵa jap­paı tekserý kiredi. Alaıda qazir tuqym qýalaıtyn metabolıkalyq aýrýlarmen aýyratyn ba­lalar kóp, olardyń dıagnozyn anyqtaý múm­kindigi bar jáne der kezinde anyqtaý asa qajet is», deıdi balalar psıhıatry, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ klınıkalyq pán­der kafedrasynyń professory Qor­lan Sádýaqasova.

Salamatty qoǵam belgisi

2016 jyldan beri «Almatynyń qyzyl almasy – myqty jáne baqytty otba­sy­nyń sımvoly» festıvalin qoldap júrgen «Kúzet» mamandandyrylǵan kúzet bólimshesi» AQ Dırektorlar ke­ńe­siniń tóraǵasy Iýrıı Fomın kóte­rilip otyr­ǵan osy máselelerge ózde­riniń áleý­­mettik jaýap­kershilik jolyndaǵy maqsattary sáıkes keletinin atady.

– Salamatty qoǵam kemtar jáne mate­rıal­dyq múmkindikteri az adamdarǵa kómek­tesýi kerek. Biz bárimiz balalarymyzdy jaqsy kóremiz, olardyń deni saý, baqytty bolǵanyn qalaımyz. Biraq kez kelgen adam osyndaı jaǵdaıǵa tap bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda bala tárbıesi men ony ósirý mindetin óz betinshe sheshý óte qıyn. Biz úshin balalardyń ómirge daıyn, senimdi bolýy jáne ózderi úshin tura alýy mańyzdy. Erekshe kútimdi qajet etetin bala­lardy qoldaý jáne shyǵarmashylyq damytý úshin Adaptation kon­sýltasııalyq-damytý ortalyǵyn qurý ıdeıasy bizdiń kompanııamyzdan qol­daý tapty jáne bul baǵdarǵa bıznes-qo­ǵam­dastyq pen memleket qoldaý kór­setedi dep úmittenemin. Kez kelgen bıznes áleýmettik ortada júzege asyrylady. Sondyqtan qoǵamnyń, ási­re­se balalardyń múddelerin elemeý múm­­kin emes. Balalardy fızıkalyq jáne rýhanı saýyqtyrý ortalyqtaryn uıym­das­tyrýǵa daıyn adamdardy birik­tirip, qarjylaı qoldaıyq», deıdi Iý.Fomın.

Bala quqyqtary jónindegi ýákil ne dedi?

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda óskeleń urpaqtyń sporttyq, shyǵarmashylyq áleýetine erekshe nazar aýdarý qajettigin atap ótkeni aıan. 

«Mádenıet jáne sport salasynda bıýdjet qarajatyn jumsaýdyń basty basymdyǵy – buqaralyq balalar sporty men óner úıirmeleri. 2019 jyl­dyń tamyz-qyrkúıek aılaryn­da óńir ákimderine osy mindet týraly hat joldandy, biraq elen­bedi jáne Prezıdent Joldaýynan keıin de 2020 jylǵy bıýdjetter balalardyń qajettilikterin eskerýsiz quryldy jáne kásibı sport komandalaryn qarjylandyrýǵa paıdalanyldy. Biz «Memlekettik satyp alý týraly» zańǵa memlekettik tapsyrys aıasyn keńeıtý maqsatyn kózdeıtin ózgerister men tolyqtyrýlar ázirlep usyndyq. Qazir Parlamentte birneshe normatıvtik-quqyqtyq aktiler qarastyrylýda. Olar qolda bar bıýdjetterdi jergilikti bılik organdarynyń sport pen mádenıetke tıimdi jumsaý maqsatyn kózdeıdi. Iаǵnı res­pýblıkalyq bıýdjetten qosymsha qar­jylandyrý talap etilmeıdi. Men beıindik zańnamaǵa usynylatyn tolyq­tyrýlar balalar mádenıeti men spor­ty­nyń ereksheligi talap etetin túrde dál qabyldanýyn jáne 2020 jyldyń sońyna deıin qabyldanýyn talap etemin», deıdi Bala quqyqtary jónindegi ýákil Arýjan Saın.

Bala quqyqtary jónindegi ýákil qazir óńirlerdiń bıýdjetterin qalyptastyrý júrip jatyr jáne usynylǵan zańdar ákimdikterdi bıýdjet aqshasyn Qazaqstan halqynyń – balalarynyń muq­tajdyq­taryna jumsaýdy mindetteıdi, sport seksııalary men óner úıirmelerin tegin etýge jáne oǵan qatysýshylardyń bar­lyǵy (jeke uıymdardy qosa alǵanda) sporttyq qyzmet kórsetetin seksııalar men shyǵarmashylyq úıirmeler – ata-analardan emes, memlekettik tapsyrys boıynsha aqsha ala alady deıdi. Bul bala­larǵa súıikti isimen aınalysýǵa, óz qabi­let­teri men daryndaryn damytýǵa,  elge laıyqty azamattardy tárbıeleýge múmkindik beredi.

Barlyq menshik túrindegi qolda­nys­taǵy jáne bolashaq seksııalar men shyǵarmashylyq úıirmelerde balalardy jattyqtyratyn-oqytatyn eresekter úshin myńdaǵan jumys ornyn ashady.

Sandar, kórsetkishter jáne taǵdyrlar

Bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleý­met­tik qorǵaý uıymdarynda, qoǵam­dyq jáne jeke uıymdarda bilim berý baǵ­­darlamalary boıynsha oqytý­men, tárbıemen jáne ońaltý-peda­go­gı­­ka­lyq qoldaý baǵdarymen 155 647 bala qamtylǵan, bul 96,58%-dy qu­raı­dy. 2019 jylmen salys­tyr­ǵanda erekshe bilim berilýine zárý balalardy ońaltý-oqytýmen qam­tý 1%-ǵa ulǵaıdy (2019 jyly – 95,58, 2020 jyly – 96,58%). Onyń ishinde: arnaıy bilim berý uıymdarynda – 21 479 bala (13,3%), jalpy bilim beretin mek­tepterdiń arnaıy toptarynda/synyptarynda – 18 511 bala (11,5%) bar.

Al ınklıýzıvti toptarda/synyptarda (deni saý balalarmen birlesip oqytý) – erekshe bilim berilýine zárýligi bar 69 701 bala nemese 43,2%y oqıdy. Sonymen qatar úıde bilim alatyn 12 982 (8%) bala esepte tursa, kásiptik mektepter men kolledjderde 2 306 ul men qyz (2,2%) bilim alyp otyr. Jeke, qoǵamdyq bilim berý uıymdarynda – 14 970 bala (9%) tirkelgen. Psıhologııalyq-pedagogıkalyq túzetý kabınetteri men ońaltý ortalyqtarynda tú­ze­tý – pe­dagogıkalyq qoldaý bar­­lyǵy 40 610 balaǵa (25,2%) kór­setiledi, onyń ishinde aýyr psı­hı­ka­lyq aýytqýlarǵa baılanysty mektep uıymdaryna barmaıtyn balalar – 2 415 (2,3%). Áleýmettik qorǵaý júıesinde psıhıkasynyń aýyr buzylystary bar (aýyr jáne tereń aqyl-oı kemistigi bar, bilim berý uıym­darynda bilim berý standartyn meń­gerýge qabi­let­siz) 4 493 (2,7%) bala tú­zetý-pedagogıkalyq qoldaý alady.

Jalpy elimizdiń bilim berý jú­ıesinde erekshe bilim beril­ýi­ne zárý ba­la­larǵa tegin psı­hologııalyq-peda­gogıkalyq qol­daý kórsetý úshin 98 arnaıy mektep, 38 arnaıy balabaqsha, 15 ońaltý ortalyǵy, 75 psıho­lo­gııalyq-medısınalyq-peda­go­gı­ka­lyq keńes, 200 psıho­lo­gııa­lyq-pedagogıkalyq túzetý ka­bıneti jumys isteıdi.

ALMATY