Alǵa asyqqan Aqtoǵaı nemese aýdan ákimimen ótken bir kún

Aımaqtaǵy alys aýdan ortalyǵy – Aqtoǵaıǵa ertelete kelgen betimizde ákim Nıqanbaı Omarhanov jolǵa shyqqaly otyr eken. «Balqash jaqtaǵy aýyldar sharýashylyqtaryn aralap, odan ári Shashýbaı kenti, Aqjaıdaq stansasyna baryp qaıtpaqpyn. Keńsedegi syrttaıǵy áńgimeden góri eli ishi tynysyn kózbe-kóz kórgenińiz jón bolmas pa», dedi. Tilegenimiz aldan shyqqandaı oıdy qup aldyq. Osy qyzmetke taǵaıyndalǵanyna kóp bola qoımaǵan jańa basshy bul saparynda biraz jerlerde bolyp, biraz máselelerdi anyqtaý úshin biraz jol júrýge týra keletinin de eskertip ótti.

Aımaqtaǵy alys aýdan ortalyǵy – Aqtoǵaıǵa ertelete kelgen betimizde ákim Nıqanbaı Omarhanov jolǵa shyqqaly otyr eken. «Balqash jaqtaǵy aýyldar sharýashylyqtaryn aralap, odan ári Shashýbaı kenti, Aqjaıdaq stansasyna baryp qaıtpaqpyn. Keńsedegi syrttaıǵy áńgimeden góri eli ishi tynysyn kózbe-kóz kórgenińiz jón bolmas pa», dedi. Tilegenimiz aldan shyqqandaı oıdy qup aldyq. Osy qyzmetke taǵaıyndalǵanyna kóp bola qoımaǵan jańa basshy bul saparynda biraz jerlerde bolyp, biraz máselelerdi anyqtaý úshin biraz jol júrýge týra keletinin de eskertip ótti.

Qystaqqa oralǵan jastar

Aldymen Arqa tabıǵatynyń tańǵajaıyp jaratylystarynyń biri – Qyzylaraı taýynyń bergi adyrlary baýraıyndaǵy qystaqqa jol tústi. Búginde mundaı jer­lerdegi kózge jaǵymdy kórinister tańsyq bolmasa da qyratta jeke turǵan áp-ádemi úı, odan áride ońa­shalaý jyp-jınaqy, jan-ja­ǵy tap-taza sharýashylyq ny­­sandary is jaı-japsaryn birden ańǵartqandaı boldy. Tastan qalanǵan mal qora, keń jazǵy albar, tehnıka qoıylǵan múıis, maıa-maıa shóp bir-birinen bólek. Uqsatympaz qoldyń, sha­rýa­qoılyq yqtııattylyqtyń izi bili­nedi. Osynyń bárine bas-kóz jap-jas jigit Ernur Qazanǵapov: «Ákeı bastap úıretken jumys, talap qoı», deıdi.

Qalada oqyp, qonystanyp, alań­syz turmystaǵy baýyry Ar­nur ekeýi ákeniń japan túzdegi jantalas eńbegin kórip júrip, kómekke kelmeý­ge qalaı shydasyn, kelinshekterin de kóndirip, ertip aýylǵa oralypty. Mine, qazir 900 iri qaranyń, 428 jylqynyń, otar-otar qoıdyń ósip-ónýine qol ustasa uıytqy bolyp otyrǵan kórinedi. 40-qa tarta aýyldastary ortaq ju­mystyń bel ortasynda.

«Madııar» atalatyn sharýa qoja­lyqtary qazyq tepken qys­taqtaǵy ózgeshe bir jańalyq – turmysqa, búkil sharýaǵa qajetti elektr kózin kún sáýlesi arqyly qalyptastyrý iske asyrylǵan. Bıikteý tusta ornatylǵan batareıaly tabaqshalar kún qyzýynan qýat alyp, úılerinde teledıdardyń qalaǵan sátte jarq etýine, telefon baılanysynyń úzilmeýine, sút tartylýyna, qoralar jaryqsyz bolmaýyna jetkilikti energııalyq kúsh beretindigi aıtylǵanda ákim de eleń ete tústi. Aýdan jeriniń túlik órbitýge qolaıly qoıyn-qoınaýlaryndaǵy 283 qystaqtyń ázirge 100-ge jýyǵyn osyndaı tásildi qoldanýǵa tartý arqyly jo­banyń tıimdiligine kóz jete túsip, maqsat oryndalǵany ańǵa­ryldy.

Alaıda, aǵaıyndy fermerler aıtqandaı, bul ońaı shara emes eken. Eń aldymen, qarajat jaǵy qınaltady. Mundaı qondyrǵy orna­tý úshin kem degende 4 mıllıon teńge jumsalýy qajet. Ta­bystary birshama ornyqty ári ár nárseniń qısynyn keltirýge ózindik talpynysqa ıkemdi, ýaqyt talabynan habardar bular dúnıe jınaýǵa qyzyqpaı, is keleshegin oılap, tabıǵı energııa kózin paıdalaný arqasynda qystaqtaǵylardy rahatqa bólegen. Al kórpesi tart­sa aıaǵyna, japsa basyna jet­peı­­tini bir bólek, baryn toı-to­malaqqa tógetin birde kól, birde shól sharýa qojalyqtarynyń múm­kindikteri kele me? О́zderinen esh artyqshylyǵy bolmasa da iz­dený jaǵynan ilgeri turǵan aǵa­ıyndy Qazanǵapovtardyń ja­ńashyldyqqa umtylysyn kózbe-kóz úlgi etý, elektrdiń «qol­­­da­ǵy» qýatyn qoldana bilýge demeý­shi­lerdi jumyldyrý, osy baǵyttaǵy tanymdyq-nası­hattyq jumystardy shıratý sııaqty sharalar óz nátıjesin berer degen úmit bar. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi mundaılardy qol­dap, arnaıy sýbsıdııa bólýdi qarastyrsa, qııan túk­pirlerdegi eńbekkerlerdiń tileýi odan saıyn janar edi degen oı bizdiń aıtpaǵymyz.

Jańa kásip – jańa násip

О́mir bárine de beıimdeıtindigi budan ári jalǵasqan Qaratal aýyly turǵyndarynyń zaman talabyna saı talpynýynan tanylǵandaı boldy. Munda alys-jaqynnan kelýshilerdiń ta­bıǵat aıasynda saıa­hat qurýyna, tynyǵýyna qyz­met kórsetýshi kásipkerler toby qalyptasa bastapty. Qonaq kútýdi bir kisideı biletin jurttyń iskerleri endi ejelgi meımandostyqty kóp el­derdi aralaǵan, kópti kórgen jandardyń talǵamyn tabýǵa degen umtylyspen ushtastyra túsken. Irgedegi Aqsorań bıigi etegindegi oıdym-oıdym orman-toǵaı, jaz ortasy neshe túrli tabıǵı jemister ıisimen muryn jaratyn taý ishi, kóne dáýir adam­darynyń tasqa tańbalaǵan ań-qus sýretteri, sol zaman sáý­­let óneriniń eskertkishteri sho­ǵyrlanǵan Beǵazy qorymy ásemdikti tamashalaýdy unata­tyn­­darǵa umytylmastaı áser qaldyrýymen qosa, qoldan jasal­ǵan ulttyq taǵamdar jaıly ja­zylǵan alǵys-lebizder, ásirese, osy isti alǵash uıymdastyrýshy Raý­­shan Dúısembekovanyń arnaýly dápterinde óte kóp ekenin kórdik.

Kúni keshe úıde bos otyrǵan jumyssyz áıel buryn-sońdy tanys emes kásipti úıirip alypty. Joldasy Asqar men balalarynyń kúshimen jańartylyp salynǵan shaǵyn meımanhana sonshalyqty jarq-jurq etpese de, jan jylýymen baýraıtyn bolar, aýyldaǵy osy úıdi tańdaýshylar kóp kó­rinedi. «Keıingi kezde týrıster sany ulǵaıýda. Aıyna 10-15-ine qyzmet kórsetemiz», deıdi ol. Aýdan ákimi aldynda tilegin de bil­dirmeı qalmady. О́zine ǵana emes, áriptestik istegilerge ortaq másele – joldyń nasharlyǵyn aıtty. Baıaǵy oıqy-shoıqy kóter­me jol ádemi kólik mingen saıahat­shylar túgili jergilikti kón­bis jolaýshylardyń da ózin qa­jy­tatyndyǵyn biz de kórip, mashına shoqaqtaǵan saıyn ákim de oılana túsip kelgen bolatyn. Týrıstik ınfraqurylym jaq­sartylsa dúnıeniń túkpir-túk­pirinen tarıhy qyzǵylyqty ólkeni qyzyqtaýshylar aǵylǵaly turǵandaı eken, shirkin.

Sút óndirýshiler serpildi

Budan soń baǵyt Balqashqa túzeldi. Qaladaǵy «Balqashsút» zaýyty men aýdan sharýashylyqtary arasyndaǵy ózara baılanystyń kóńil qynjyltarlyqtyǵyn jo­laıǵy áńgimeden bilip kelgen edik. Anaý bir jyldary Qaraǵandy dúkenderi sórelerinde kóp tur­maıtyn ónimderimen tanymal bolǵan kásiporyn aty sońǵy kezde estilmeı, zaty kórinbeı ketken bolatyn. Túıtkil máselelerdi qal­dyrmaı baıandady kásiporyn dırektory Qadyrjan Qaspaqov. Zaýyttaǵy joǵary óndiris máde­nıettiligi taǵy kóz tartty. Za­ma­naýı úlgidegi tehnologııalarmen to­lyǵypty. Biraq sehtardyń bir sheti bos. Jumysshylar qarasy sel­diregen. О́nim ótkizý kólemi tó­mendeýi osyǵan májbúr etkeni seziledi.

Búginde aıyna sút taǵamdaryn 900 tonna mólsherinde óndirý­men shektelýge kóshken. Qaraǵan­dydaǵy «Nátıje» fırmasy sııaq­ty básekelesterdiń paıda bolýy, kórshi elder kásiporyndary ónimderiniń kóbeıýi isti baıaý­latqan. Sonymen birge, sútpen qamtamasyz etýdiń nasharlaýy da úlken oralǵy bolýda kórinedi. Kúnine 20 tonna sút qabyldaı alamyz. Jaqyn mań­daǵy aýyldarda sol úshin arnaýly pýnktter ashqanymyzben, baılanys nyǵaımady. Ony birlesip uıymdastyrýǵa selolyq okrýgter ákimderi onshalyq qulyq ta­nytpady. Tegin emes, satyp aly­natyndyqtan jergilikti jurt­tyń artylǵan sút arqyly tabys tabýyna múmkindigi baryna qoldaý jasalmady. Máse­len, Ortaderesin aýylyndaǵy «Qalıasqar» sharýa qojalyǵy ótken aıda 24 tonna sút ótkizip, 3 mıllıon teńgege tarta kiris al­ǵanyndaı, basqalardyń da qo­symsha paıda quraýyna bolady. Esepteýimizshe, aýdannan jylyna 8 myń tonna sút jınalar edi. О́kinishke qaraı, teń jarymyna da qol jetkize almaı júrmiz, dep másele túıinin sezdirdi dırektor.

Aýdan aýmaǵyndaǵy «Balqash­balyq» zaýytynda da kúrdeli jaılar jetkilikti bolyp shyqty. Ony ótpeli kezeń qıyndyǵynda talaý-tonaýǵa uryndyrmaı, saqtaýshy Ahat Quspaevtyń aıtýynsha, Bal­qash balyǵyna suranysqa orta joldan kıligip, qıyp tastaýshylar az emes. Basqasyn bylaı qoıǵanda, oblystyń qus fabrıkalary balyq súıegi unyn jaqyn jerdegi osy kásiporynnan almaı sonaý Reseıden tasymaldaıtyndyǵyn qaıtersiz. Sonyń saldarynan olardan tapsyrys múldem bol­maǵandyqtan, taýyq-úırekke qa­jetti jemdik zatty Qostanaı oblysyna ótkizýge týra kelip júrýin kópe-kórneý ele­meýshilik emeı ne dersiz? Jy­lyna 800 tonnasyn shyǵarýǵa jaǵdaıy tolyq zaýyt 200 tonnasyn ǵana mise tutýǵa májbúr.

Kásiporynnyń balyq qaq­taı­tyn, saqtaıtyn syıymdylyǵy 1 myń tonnalyq tońazytqysh jáne aýmaǵy fýtbol alańyndaı qoımasy qańyraǵan qalpynda turýyna da ish ashydy. Sonyń ekinshisine qus balapandaryn ósirip, ettendirý úshin paı­da­lanýǵa bolmaq usynys zaýyt ókilderi kóńilinen shyqty. Nı­et etilse qandaı da muń-muq­taj­ǵa qaraılasýdyń reti ta­by­latyndyǵy taǵy bir baı­qaldy.

Ata men ana qýanyshy

Muń-muqtaj demekshi, Bal­qash qalasynyń qart turǵyny Noǵaıbek Máýenniń ákimmen júz­desýi esh­qashan esinen ketpes. Aqsaqal kenje balasy men kelinine, úsh nemeresine bas bolyp, Torańǵylyq stansasyna qonys aýdarmaq oıda ekenin aı­týǵa kelipti. Ádep saqtap, bi­raz kútip qalǵanyn ańǵarǵan aýdan basshysynyń «Ata, birden jolyqpadyńyz ba. Bárin ysyra turyp, aldymen sizben tildeser edim ǵoı», degen sózine rızalyqtan janary jasaýraǵan qarııaǵa bas­pana máselesinde kómektesýge ýáde etti. Onda biraz jyldan beri bos qalǵan úılerdiń kommýnaldyq menshikke kóshirilip, el ishine ora­lý­shylardyń budan bylaı qaraı mundaı óti­nishterin qa­na­ǵat­tandyrýǵa múm­kindik ke­ńeıýi­­ne baılanysty tilegi oryn­dala­tyndyǵyna qýanyp qaldy ol.

Aqjaıdaq stansasynda da týra osyndaı oqıǵa ushyrasty. Tórt balaly jas áıel Bıken Bektemisova jubaıy bastap, aýyldyq jerge qonystaný nıetteri baryn jetkizdi. Turǵyndary sıregen aýyldardy qaıta tolyqtyrý, ásirese, jas­tardy qaıtarý aýdan aldyna qo­ıylǵan mereıli mindet. Osy baǵyttaǵy sharalar shapaǵatyna bólenýshilerdiń kúnnen-kúnge kó­beıýi qazaqy qalyptaǵy óńir keleshegin kemeldendire túspek.

Oıdaǵy qystaqtarǵa, qyrdaǵy aýyldarǵa, odan Balqashqa soǵy­lyp, jalpaq dala tósine qaıta shyǵyp, aımaqtyń bir sheti Saıaq­­pen ulasqan Ortaderisin, Aq­jaıdaq óńirine boılanǵan bul sapardan túndelete oralyp kele jatqanymyzda júrgizýshi Qýanysh inimiz: «Aǵa, 800 shaqyrymnan asa jol júrippiz. Sharshap-shal­dyqqan shyǵarsyz. Al bizge bul úırenshikti jumys kúni ǵoı», dedi. Oılanyp qaldyq. Ákimder týraly sóz san qıly. Kóp jaıdy bilmeıdi ekenbiz.

Jeri shalǵaı, másele shash-etek­ten, kóshten qalyńqy Aqto­ǵaıdy alǵa umtyldyrýdaǵy qat-qabat ister asyqtyrǵan aýdan ákimi Omarhanovtyń biz kórip, biz bilgen bir jumys kúni osyndaı boldy.

Aıqyn NESIPBAI,

«Egemen Qazaqstan».

Qaraǵandy oblysy,

Aqtoǵaı aýdany.