53-tiń basynda kishkentaı qaryndasym shetinep, eki aıdan soń ákem Smaıyl qaıtty. Úlkenimiz – kókem О́zbek on ekiden jańa ǵana asqan, ortanshymyz Baıjuman jetide, kishisi – men bestemin – úsh balaǵa jańaǵy qazalardan góri jaz shyǵa anamyz Kúláshtiń aýyrǵany qattyraq batty. Bir jyldaı tósek tartyp jatty. Eldiń ishinde, aǵaıyn-týǵannyń ortasynda bolǵandyqtan shyǵar, árqaısysy ózderinshe qaraılasyp baqqan. Kókem jazdaı kolhozda jumys isteıdi, ógiz arba aıdaıdy. Onysyna keıin eńbekkúnge bıdaı beredi. Negizgi aýqatymyz – qońyr sıyrymyzdyń súti, kórshi Ultaı apam uıytatyn aıran jáne jıyrmaǵa tarta taýyǵymyzdyń jumyrtqalary. Dúken jumyrtqa alady. Jıyp aparǵanda shaı-qantty ajyratatyn.
53-tiń basynda kishkentaı qaryndasym shetinep, eki aıdan soń ákem Smaıyl qaıtty. Úlkenimiz – kókem О́zbek on ekiden jańa ǵana asqan, ortanshymyz Baıjuman jetide, kishisi – men bestemin – úsh balaǵa jańaǵy qazalardan góri jaz shyǵa anamyz Kúláshtiń aýyrǵany qattyraq batty. Bir jyldaı tósek tartyp jatty. Eldiń ishinde, aǵaıyn-týǵannyń ortasynda bolǵandyqtan shyǵar, árqaısysy ózderinshe qaraılasyp baqqan. Kókem jazdaı kolhozda jumys isteıdi, ógiz arba aıdaıdy. Onysyna keıin eńbekkúnge bıdaı beredi. Negizgi aýqatymyz – qońyr sıyrymyzdyń súti, kórshi Ultaı apam uıytatyn aıran jáne jıyrmaǵa tarta taýyǵymyzdyń jumyrtqalary. Dúken jumyrtqa alady. Jıyp aparǵanda shaı-qantty ajyratatyn.
Ashtyqta jegen quıqanyń dámi aýyzdan ketpeıdi, deıdi ǵoı. Sol bir shaqta bizge kómektesken kolhoz bastyǵynyń orynbasary bolǵan Ábdihan aǵanyń, qoı fermasynyń meńgerýshisi Kúnbolat, esepshi bolǵan Súndetbaı, mal dárigeri Táýen aǵalardyń, qoımashy Qozybaı aǵanyń, óz týystarymyz Moldaǵalı jáne Naýryzbaı atalardyń, naǵashylarym Núsipjan, Ábzákir, Dúmshen, Taman, О́kisbaı aǵalardyń, atalas týystarymyz Shaımerden, Kókejan aǵalardyń qamqorlyqtary meniń bala jadymda jattalyp qalypty.
Keıin apam jazylyp, qambanyń kúndizgi qaraýyldyǵyna shyqty, kókem jetinshi klasty bitirgen soń, on alty jasynda kolhozdyń bir otar qoıyn qabyldap aldy. Turmysymyz túzele bastady. Biraq bizdiń úıge bir jańalyq kerek sııaqty bolyp turatyn.
Alpysynshy jyldyń kúzi salqyndaý keldi, qar erte jaýyp, qys túskendeı bolǵan. Altynshy klastamyn. Apam men kókem qoıda, aýyldan on shaqyrymdaı jerde qystaýda. Kim aıtqany esimde joq, áıteýir: «Kókeń úılendi, jeńgeli bolýyń qutty bolsyn!» degen qýanyshty habar qulaǵymda turyp aldy. Bizdiń úıge kerek jańalyq osy ekenin túsindim. Sodan sabaq aıaqtalmastan Symtas dep atalatyn qystaýǵa jaıaý tarttym.
Meniń kelgenimdi bilip, apam aýyzǵy úıge shyqty. «Qalaı jettiń, kimmen keldiń?» dep jatyr. «Apa, keliniń qaısy?» deımin. «Júre ǵoı, kórseteıin jeńgeńdi», dep apam japsarlas salynǵan jappaǵa bastaı jóneldi. Shamnyń kómeskileý jaryǵynan baıqadym, ústine kúpáıke kıgen, basyna apamnyń túbit oramalyn baılaǵan bireý júr. «Ásken-aı, О́zbektiń kishi inisi keldi, osy úıdiń kenjesi» dep apam tanystyryp jatyr. Jańaǵy «Ásken-aıy» aqyryn ǵana: «Meniń de kenjem bolsyn!» dep qushaqtap, betimnen súıdi.
Sodan beride ótken elý úsh jylda tátem sol qalpynan bir tanǵan joq. Apamdy qazan-oshaqqa aralastyrmady, basynan oramaly túsken emes. Meniń kir-qońymdy jýyp, aýyldan segizjyldyqty bitirgenshe tyrnaǵymdy ózi alyp beretin. Esh qaınysynyń atyn atamady, «Tórejan», «Kenjem», «Myrzajigit» deıtin.
Astana – Almaty ushaǵyna otyrǵanda osyndaı oılar qaýmalap, talasyp kelip, bir qalypqa quıylǵandaı bolyp jatty.
Kenjem kelip qalar dep,
Janaryńdy taldyrdyń.
Asyǵyp ketken, tátem-aý,
Kenjeńdi qalaı qaldyrdyń?
«Qaıda meıli júrsem de,
Kenjem izdep tabar» dep.
Qabyrǵam qaldy qaıysyp,
Aýyldan sýyq habar kep.
Kókem qaıtqaly on eki jyldaı bolypty. Alǵashqy kezde tátem qatty shógip ketti. Aıtpaıtyn, biraq kókemdi joqtaıtynyn baıqaıtynmyn. Aýyldaǵy basqa balalarynyń úıine qonbaıtyn, «Kókeń izdep kelse, men úıde joq bolmaıyn deımin ǵoı» deıtin.
О́nege kórip apamnan,
Kelinderge aldyrdyń.
Ańyrap kelgen kenjeńdi,
Tátem-aý, qalaı qaldyrdyń?
Áýletke óziń uıytqy,
Bolsa da urpaq san qyrly.
Joqtatpaı kópke kókemdi,
Oshaǵyn úıdiń jandyrdyń.
Tátem men kókem eshqashan ursyspaıtyn. Kókem bir jaqsy is istese, nemese jaqsy bir áńgime aıtsa, tátem aıryqsha máz bolyp, súısine tyńdaıtyn. Keıin bul uldaryna kóshti. Olar úshin kókemniń aıtyp otyrǵany beıne bir zań sııaqty bolyp turatyn. «Kókeleriń aıtty ǵoı», «Papalaryń solaı dedi ǵoı» degen sózder basty sheshimdi kim aıtqanyn ańǵartyp turatyn. Tátem on qursaq kótergen: tórt ul, alty qyz. Qyzdardyń bireýi erterek qaıtys boldy, qalǵandary turmys qurdy, úbirli-shúbirli bolyp jatyr. Nemereleri kelse, qýanyp otyrady. Olarmen kádimgi úlken adamdardaı áńgimelesedi, jaǵdaılaryn suraıdy. Tátemdi jerlegende Ásembala Sarǵojaqyzy dep, artynda toǵyz balasy, on bes nemeresi, bir shóberesi qaldy, jasy jetpis beste dep qoıdy.
Jaryqtyq shóberesin jubatyp júrgen. Sodan keshke qaraı dıvanǵa jantaıa berip, aınalasy birer sátte kóz jumypty.
Ushaqtan túsken soń Almatydaǵy balalarymyzdyń úıine kirip shyqqanbyz. Kishkentaı nemeremizdi bir-bir ıiskep, aýylǵa tarttyq.
Kenjem kelip qalar dep,
Tórińe kórpe saldyrdyń.
Aınalyp óziń tolǵanar,
Kenjeńdi qalaı qaldyrdyń?
Yqylaspen, peıilmen,
Meıirimdi qandyrdyń.
Saǵynyp jetken kenjeńdi,
Tátem-aý, qalaı qaldyrdyń?
Kókem men tátem ózderi salǵyzǵan úı bárimiz úshin ystyq, Áýletimizdiń bar kelinderi osy úıge túsken, osy úıden enshi alyp shyqqanbyz. Máshıne toqtaǵanda «Tátem-aý!» dep ańyraǵan daýysym shyqty da, odan árgi joqtaý sózderdi aıta almadym. Úı jaqtan ortanshy aǵaıdyń, uldarynyń, kúıeý balalarynyń jylaǵan daýystary estildi. Baǵanadan beri tyǵylyp turǵan qaıǵy men sher eńkildep jylaýǵa ulasyp berdi. Úıdiń ishinde abysyndary men qudaǵılary, sińlileri men kelinderi, qyzdary azan-qazan jylap otyrdy. Tátem ózi kishkentaıynan ósirgen nemerelerin qushaqtap jyladym. Kóp daýystyń ishinen qudasham Jumakúldiń, kelinim Ultaıdyń daýystaryn tanydym. Syrtqa shyqqanda tátemniń nemeresi Ázıza jylap kelip, qushaqtaı berdi. Keńkildep taǵy jyladym.
Tátemdi úıden shyǵararda adam kóp jınaldy. Úlken de, kishi de júr. Osylardyń eresekter jaǵy «Ásembala» dep, «О́zbektiń kelinshegi» dep bilse, jastar jaǵy «Ermektiń, Murattyń, Maqsattyń, Marattyń anasy» dep, kelinderiniń enesi, nemereleriniń ájesi dep bildi. Aýyldaǵylardyń bári osy úıde jetpisten asqan ana, áje bar dep sálemdesip, arnaıy kirip esendesip turatyn. Búkil Týǵanbaı aýyly, alys-jaqyndaǵy barsha týystar tátemdi úıdiń, áýlettiń berekesi dep uǵatyn. Shynynda da, tátemniń bar bolǵanynyń ózi bereke eken ǵoı. Artynda ornyn basatyn abysyndaryn, kelinderin tárbıelep ketti. Endigi bereke solardyń qolynda bolady.
Biraq, báribir endi meni «Kenjem!» dep eshkim emirenbeıdi.
Jeltoqsannyń jetisinde marqumnyń qyrqy beriledi. Biraq, biz kishi abysyny Jaqan ekeýmiz bara almaıtyn boldyq. Dál sol kúni jan dosymnyń jylyn bergeli jatyrmyz. Tátemniń arýaǵy razy bolsyn dep, osy eske alýymyzdy baǵyshtap otyrmyz.
Erjuman SMAIYL.