Áıel teńdiginiń órkenıetti joly – genderlik saıasattyń statıstıkalyq derekteri
«Genderlik teńdiktiń mańyzy zor, sonymen birge ol ekonomıkaǵa qısyndy tásildi bildiredi. Áıelder men qyzdar úshin múmkindikter jáne qolaıly turmys jaǵdaıyn týdyratyn elder óndiristi damytý, balalardyń jaǵdaıyn jaqsartý, ınstıtýttar ókildikterin joǵarylatýǵa qol jetkizedi jáne jalpy qoǵamnyń damý keleshegine paıdaly yqpal etedi», – delingen 2012 jylǵy álemdik damý týraly Dúnıejúzilik banktiń «Genderlik teńdik jáne damý» atty baıandamasynda.
Áıel teńdiginiń órkenıetti joly – genderlik saıasattyń statıstıkalyq derekteri
«Genderlik teńdiktiń mańyzy zor, sonymen birge ol ekonomıkaǵa qısyndy tásildi bildiredi. Áıelder men qyzdar úshin múmkindikter jáne qolaıly turmys jaǵdaıyn týdyratyn elder óndiristi damytý, balalardyń jaǵdaıyn jaqsartý, ınstıtýttar ókildikterin joǵarylatýǵa qol jetkizedi jáne jalpy qoǵamnyń damý keleshegine paıdaly yqpal etedi», – delingen 2012 jylǵy álemdik damý týraly Dúnıejúzilik banktiń «Genderlik teńdik jáne damý» atty baıandamasynda.
Genderlik teńdik salasynda jalpyálemdik úrdisti qarastyratyn bolsańyz, qoǵamda erler men áıelder arasynda teńdikke jáne teńgerimdiligine qol jetkizý barlyq elder úshin basym mindetterdiń biri bolyp tabylatyndyǵyn baıqaısyz.
Jumyspen qamtý, óndiristik resýrstarǵa jáne múliktik quqyqtarǵa qoljetimdilik sııaqty ártúrli tirshilik salasyna áıelderdiń qatysýyn jáne múmkindikterin keńeıtýge Qazaqstanda da birshama kúsh-jiger jumsalýda.
Statıstıkalyq derekter arqyly elimizdegi genderlik teńdiktiń 2012 jylǵy jaǵdaıy boıynsha birqatar mańyzdy kórsetkishterine toqtalaıyq.
Respýblıkada áıelderdiń jalpy sany (8,7 mln.adam) erlerdiń sanynan (8,2 mln.adam) shamaly asady jáne 1000 er adamǵa 1073 áıelden keledi. Degenmen, sońǵy jyldary jyl saıyn týylatyn er balalardyń sany qyz balalardyń sanynan artyp túsip otyrǵandyǵy kóńil aýdartady (100 qyz balaǵa 105 er baladan keledi). Halyqtyń jynys-jas qurylymyn qaraǵan kezde (grafıkti qaraý), tepe-teńsizdik 20-24 jastan asqannan keıin bastalatyny baıqalady. Bul jerde erlerdiń sany edáýir tómendeı túsetindigin kóremiz. Mine, osyndaı faktorlar nátıjesinde qazirgi ýaqytta áıelder arasynda ortasha jas 33-ti, al erler arasynda 30 jasty qurap otyr.
Respýblıka halqynyń jynys jáne jas boıynsha qurylymy
01.01.2013j., myń adam
Al munyń negizgi sebebine toqtalsaq, birqatar faktorlar saldarynan (táýekelshil minez-qulqy, jaraqattanýdy kóp alýy, jol-kólik apattary, qaýipti eńbek jaǵdaıy jáne t.b.) erler ólimi (1000 adamǵa shaqqanda 9,68) áıelder arasyndaǵy ólim-jitim (7,38) kórsetkishinen edáýir kóp.
Degenmen, sońǵy ýaqyttary áıelderdiń syrqattanýshylyǵynyń, sonyń ishinde, qaterli isik aýrýymen (100 000 adamǵa shaqqanda 203,8) jáne ıod tapshylyǵy aýrýymen (72,4) syrqattanýshylar sanynyń ósýi erekshe alańdaýshylyq týǵyzýda. Onyń ústine, AITV-ınfeksııasyn juqtyrǵandardyń arasynda júkti áıelderdiń úlesi (17%) ósý ústinde.
Bilim alý salasynda uldar men qyzdardyń bilim alýǵa múmkindigi teń qamtamasyz etilgen, alaıda joǵary jáne joǵary oqý oryndardan keıingi bilim berý satylarynda qyzdar sany joǵary jáne stýdentterdiń (magıstranttar men doktoranttardyń) jalpy sanynan jartysynan kóbin quraıdy.
Al eńbek naryǵyna áıelderdiń qatysý deńgeıi ıaǵnı, ekonomıkalyq belsendilik deńgeıiniń (66,8%) erlerge (77,2%) qaraǵanda kóp aıyrmashylyǵy joq. Alaıda, eger osy máseleni egjeı-tegjeıli qarastyratyn bolsaq, keıbir salalarda dástúrli genderlenýdi baıqaýǵa bolady. Máselen, jumyspen qamtylǵandardyń eń kóp úles salmaǵyn ónerkásipte (67,7%), qurylysta (75,8%), kólikte (79,1%) erler, al bilim berý (72,1%), densaýlyq saqtaý (75,8%) qyzmetinde áıelder (71,6%) quraıdy.
Osy jumysty tańdaýdaǵy segregasııa jalaqy kólemindegi aıyrmashylyqty týyndatady. Máselen, áleýmettik salalardaǵy jalaqy ónerkásip jáne qurylysqa qaraǵanda áldeqaıda az. Mine, sondyqtan da qazirgi ýaqytta áıelder men erlerdiń ortasha jalaqysynyń araqatynasy 70%-dy, quraıdy. Sonymen qatar, jalaqy mólsheriniń kólemine mamandyq tańdaý ǵana emes, sondaı-aq atqaratyn laýazymnyń deńgeıi de áser etetinin atap ótý qajet.
Aqyly jáne aqysyz jumysty ólsheýge múmkindik beretin mańyzdy derekkózderdiń biri halyqtyń ýaqyt bıýdjetin paıdalanýy bolyp tabylady.
2012 jyly halyqtyń ýaqyt bıýdjetin paıdalanýy
paıyzben
Máseleniń genderlik qyry turǵysynan bul kesteden baıqaıtynymyz, jaǵdaı kelesideı túrde kórsetilgen: erlermen salystyrǵanda áıelder kóbirek ýaqytyn uıqyǵa (0,7%-ǵa) jáne ýaqyttyń az mólsherin jumysqa (4,8%-ǵa) jumsaıdy. Biraq, soǵan qaramastan áıelderde bos ýaqyttyń mólsheri az (4,6%-ǵa). О́ıtkeni, ýaqyttyń kóp bóligin olar úı sharýashylyǵyn júrgizýge jumsaıdy (9,4%-ǵa).
Endi áıelderdiń saıası jáne qoǵamdyq ómirge qanshalyqty belsendi qatysatynyn qarastyraıyq. Máselen, áıelderdiń memlekettik bılik júıesine qatysýyna kelsek, 2013 jyldyń 1 qańtardaǵy jaǵdaıy boıynsha memlekettik qyzmetshilerdiń jalpy sanynyń jartysynan kóbin (56,2%-yn) áıelder quraıdy. Biraq mańyzdy sanattarda, mysaly saıası laýazymdarda áıelder úlesi áli de tómen. 2012 jyly osy kórsetkish 10,0%-dy qurady.
Qoryta kelgende aıtarymyz, Qazaqstanda ómirdiń barlyq salasyna áıelder men erlerdiń tepe-teń qatysýyn qamtamasyz etýde jáne barlyǵy úshin teń quqyqtar men teń múmkindikter týdyratyn memlekettik kepildikterdi iske asyrýda tıisti jumystar júzege asyrylýda.
Árıne, áli de sheshilmegen máseleler men problemalar bar, olardy sheshý úshin tıisti zańdar qabyldanyp, strategııalar men genderlik kemsitýdi joıý boıynsha is-sharalar josparlary ázirlenýde. Alaıda, olardyń iske asyrylýyna memlekettik organdar ǵana emes, sonymen qatar, azamattyq qoǵamdastyq ta belsendi qatyssa jón bolar edi.
Aıdyn AShÝEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Statıstıka agenttigi tóraǵasynyń orynbasary.