Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń jyl basynda jarııalaǵan memleketimiz úshin asa mańyzdy maqalasy bizdiń kókeıimizde júrgen kóp túıtkilimizdiń orynyn toltyrǵandaı boldy. Birneshe taraýdan turatyn tolymdy maqalada Táýelsizdigimizdiń otyz jyldyǵymen baılanysty biraz belesimiz dáıekti baıandalǵan. Sondaı-aq elimizdiń tutastyǵyna, tarıhyna kúmánmen qaraıtyn keıbir syńarjaq pikirlerge de saýatty jaýap qaıtarylǵan.
Biz atalǵan eńbekti tolyq tápsirlemeı-aq sol maqaladaǵy «Qoǵam men qundylyq» dep atalatyn taraýdyń aınalasyna ǵana azyraq ún qosqymyz keledi. Bul taraýdyń basty kilti – eldigimizdiń irgesin bekitip, turaǵyn naqty aıqyndaıtyn Altaıdan Atyraýǵa, Alataýdan Arqaǵa deıingi keń baıtaq jerimiz desek qatelespeımiz. Bul rette Prezıdent «Jerge baılanysty bárimiz aıqyn biletin jáne buljymaıtyn aqıqat – qazaqtyń jeri eshbir sheteldiktiń menshigine berilmeıdi, eshqashan satylmaıdy. Osyny ár azamatymyz sanasyna berik sińirýi qajet», dep eń alańdaýly máselemizge naqty jaýap bere otyryp, sondaı-aq kúni keshe qaterli indetpen qosa irgemizden shyqqan jalǵan da jala sózderge tikeleı jaýap bergenin anyq uǵýǵa bolady.
Bizdi alańdatatyn búgingi sóz emes, sol dáıeksiz, saýatsyz aıtylǵan teris tarıhty erteńgi urpaqtyń qıǵash oqıtyndyǵynda sııaqty. Áıtpese keshegi saq, ǵun babalarymyzdan bergi ataqonysymyz bizdiń basty baılyǵymyz, zańdy muramyz ekenin kózi ashyq, kókiregi oıaý jurt jaqsy bilýi tıis. Ony, tipti soltústiktegi kórshilerimizdiń bilimdi tarıhshylarynyń ózderi-aq aıtyp, jazyp jatyr.
Bizdi tańǵaldyrǵany Memlekettik Dýmanyń «múıizi qaraǵaıdaı» birer depýtattary kez kelgen kózi ashyq adam biletin tarıhty ádeıi burmalap, «Qazaqtarǵa Reseı syıǵa bergen» dep eshbir qısynǵa kelmeıtin ýájderin úlken minbelerden daýryǵa qaıtalaýy edi.
Alaıda olardyń aıaq astynan salǵan bul qısynsyz áreketterine tek qazaqstandyqtar ǵana emes, tipti ony estigen kez kelgen shetel azamattary da tańǵaldy.
Tipti óreskel qatege kóz jumyp qaraýǵa arlary shydamaǵan naǵyz ǵalymdar qoldaryna qalam da aldy. Reseıdiń óz ishinen de joǵarydaǵy «jer daýlaýshylardy» toqtamǵa shaqyryp, tarıhqa zer sala úńilýdi eskertken tarıhshylardyń shyǵa bastaǵanyna rıza boldyq. Álem halqynyń basyna tóngen ótken jylǵy úreıli indettiń sheńgelinen áýpirimdep shyǵyp, tek jaqsy nıet, jaqsy úmittermen qarsy alǵan biz jańa 2021 jyldyń alǵashqy kúnderinde-aq, Reseı tarıhshysy Dmıtrıı Verhotýrovtyń «Reseı zeńbirektiń kúshimen qazaqtardyń jerlerin basyp alǵan!» dep taıǵa tańba basqandaı etip jarııalanǵan maqalasyn ǵalamtordan oqyp, «E, báse, tentegine qoı deıtin sanaly azamattar bar eken-aý!» dedik. Endi sol reseılik tarıhshy D.Verhotýrovtyń atalǵan maqalasyndaǵy sózderine kezek bereıik:
«Árıne, Reseıdiń qazaqtarǵa syılyqqa bergen eshqandaı jerleri bolǵan joq jáne bul bárine belgili. Birinshiden, Reseı bodandyǵyna kirgenge deıin-aq qazaqtardyń óz jerleri boldy jáne olar sol qonystarymen birge Reseı ımperııasynyń quramyna endi» deı kelip, tarıhshy sonaý 1731 jyldyń 26 naýryzynda Ábilqaıyrdyń Kishi Júzdiń hany ataǵyn alyp, ant bergen sátindegi sózin bylaısha keltiredi:
«Takojde kýpsam rossııskım poddannym, ezdıachım ız Astrahanı ı drýgıh mest karavanom ı osob k nam kaısakam ı chrez nashı jılısha ı kochevıa v drýgıe mesta, nıkakogo prepıatstvııa ı obıd ne delat…» dep sol kezdegi tarıhı qujattaǵy sózderdi dálme-dál esh ózgerissiz jetkizedi de:
«Kórip otyrǵanymyzdaı, úıler men qonystar, sáıkesinshe olar ornalasqan jer de orys hanshasyna ant qabyldaǵan sátke deıin bolǵan. Bul qujat Vıacheslav Nıkonovtyń jáne qazaq jerin Reseıden syıǵa alǵan dep pikir bildirgen bar adamnyń tujyrymyn joqqa shyǵarady. Kerisinshe, qazaqtar Reseıdiń quramyna óziniń keń-baıtaq jerimen engen. Mundaı antty orystyń qolastyna kirgen barlyq qazaq handary bergen jáne olardyń jeri o basta bolǵanyna eshkim kúmán keltirmegen» dep soqyrǵa taıaq ustatqandaı etip ap-anyq orys tilimen túsindiredi. Sondaı-aq D.Verhotýrov Qazaqstannyń soltústik óńirleri de eshqashanda orystarǵa tıesili bolyp kórgen joq dep kesip aıtady.
Budan ári reseı tarıhshysy 1784-1790 jyldary qazaq jerinde áskerı qyzmet atqarǵan maıor I.G.Andreevtiń sol kezde jazǵan «Opısanıe Sredneı ordy kırgız-kaısakov» degen eńbegi men 1832 jyly tarıhshy A.I.Levshınniń Orynbor muraǵatynan alyp jazǵan qazaqtar týraly áıgili eńbegin mysalǵa keltire otyryp:
«Degenmen osy úsh mysal jetkilikti dep oılaımyn. Bular – qazaqtar onda birdeńe oılap tapty dep aıtpasy úshin orys kýálikteri. Olar shyn máninde, neniń jáne qalaı bolǵanyn jaqsy kórsetip tur. Eger Nıkonov nemese onyń jaqtastarynyń biri kelispeıtin bolsa, onda zeńbirekti bekinister jelisi «syılyqpen» kelisilgeni qalaı ekenin túsindirip bersin. Demek, qyrǵyz-qaısaqtardan, ıaǵnı jer «tartý etilgenderden» qorǵaý úshin. Tarıhı másele aıqyn: qazaqtar Qazaqstan aýmaǵynda tutas, ásirese Soltústik Qazaqstanda QazaqASSR qurylǵanǵa (keıin QazKSR jáne qazirgi Qazaqstan) deıingi uzaq ýaqyt boıynda turǵan. Demek, eshqandaı da «syılyq» týraly áńgime bolýy múmkin emes», dep sózin ári qaraı sabaqtaıdy. Biraq Verhotýrovtyń osy maqalasyndaǵy «V.Nıkonovtyń qazaq jerine málimdeme jasaýyna keıbir qazaq ultshyldarynyń qazirgi Orynbor, Omby tárizdi Reseı aýmaǵyndaǵy jerlerge qatysty jáne jıyrmasynshy ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy ashtyqqa qatysty Reseıdiń atyna aıtqan kinálaýlary sebep boldy» (aýd.avtor.Sh.A.) degen sózderi sál asyǵystaý aıtylǵan sekildi. Oqyrmanǵa túsiniktirek bolý úshin D.Verhotýrovtyń bul sózderin de aýdarmasyz keltire ketkendi jón kórdik:
«Odnako tema terrıtorıalnyh pretenzıı podnımalas snova ı snova. Po moım nablıýdenııam za etoı temoı, obsýjdaemoı ýje mnogo let, v krýgah kazahskıh nasıonalıstov slojılos mnenıe, chto s Rossıeı mojno ı ne schıtatsıa. Mol, kak eto Rossııa smeet ne prıslýshıvatsıa k nashım pretenzııam?! Mıagkıe predýprejdenııa lıbo ıgnorırovalıs, lıbo vstrechalıs s vozmýshenıem ı gnevnymı otpovedıamı. Sderjannaıa pozısııa Rossıı vosprınımalas kak slabost. No nýjno pomnıt, chto Rossııa – derjava pamıatlıvaıa. Na vypady nepremenno posledýet otvet v podhodıashıh obstoıatelstvah» deı kelip, oǵan mysal retinde Sheshenstanda bolǵan jaǵdaı men kúni keshe ǵana bolyp ótken Taýly Qarabaq soǵysyn mysalǵa keltiredi. Verhotýrovtyń Reseımen sanaspaıtyn «qazaq ultshyldary»dep otyrǵanynyń naqty kimder ekenin túrin tústep, atyn atap kórsetpegen soń, bul sózdiń qanshalyqty shyndyqqa jaqyn ekenin bile almadyq. Bizdińshe bári de joǵary órkenıettilik talaptaryna júgingen qazirgi zamanda bir-birimen sanaspaıtyn el joq-aý!
Degenmen de Reseı tarıhshysynyń: «Soglashenııamı o vzaımnom prıznanıı ı o granısah my podvelı ıtogovýıý chertý pod predshestvýıýsheı ıstorıeı, v kotoroı bylo mnogo vsıakıh sobytıı, horoshıh ı ne ochen, ı dogovorılıs jıt v mıre ı sotrýdnıchestve. Eto besspornaıa sennost dlıa oboıh stran, na moı vzglıad, samoochevıdnaıa. Vsıakıe zaıavlenııa o terrıtorıalnyh pretenzııah s oboıh storon ıa rassmatrıvaıý kak vredıtelstvo» dep osy bir aıaq astynan burq ete túsken ónbes daýdy endigi jerde múlde doǵarý kerektigin basa eskerte otyryp, maqalasyn aıaqtaýy onyń zor parasattylyǵyn tanytsa kerek. Jerimizge kóz suqqan reseılik depýtattar óz otandastary, tarıhshy Verhotýrovtyń maqalasyn zerdeleı oqyp, múmkin osy joly sabalaryna túser. Oılanar. О́ıtkeni ónbes daýdyń qashan da óshtestikke bastaıtyny aqıqat.
Ata-babalarymyz óz urpaqtaryna amanattap ketken baıtaq ólkemizge qatysty máselede óz únimdi qosýym perzenttik paryzym bolǵandyqtan jazǵan bul maqalamdy Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń joǵaryda atalǵan baıandamasyndaǵy halqymyzǵa jiger bere arnaǵan batyl oıly, parasattylyqqa toly sózderimen aıaqtaǵandy jón kórdim.
«...Qazir kim ne aıtsa da, bizdiń ekijaqty kelisimdermen bekitilip, halyqaralyq deńgeıde tanylǵan shekaramyz bar. Endi oǵan eshkim daýlasa almaıdy».
Shaıahmet ALJAMBAI,
aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi